Năm 1966, tôi 32 tuổi, là nam cán bộ nghiệp vụ tại xứ thiết bị thuộc một cục nào đó ở thành phố T.
Câu chuyện của tôi là một chuyện kỳ quái — vì sợ thời năm bảy (1957) dụ địch vào sâu nên không dám nổi loạn — tiểu phẩm tướng thanh "Khiêng trâu ký" của Mã Quý đã gắn liền với bố tôi — rồi cái biệt hiệu ấy lại chuyển sang người đường đường là một tư lệnh "nổi loạn" — cứ lấn cấn mang nó suốt mười năm.
Nói đến mười năm ấy, tôi thực ra chẳng chịu mấy cực khổ, cũng chẳng bị đánh đập mắng mỏ gì, nhưng cảm giác cũng chẳng dễ chịu hơn gì việc chịu khổ, bị đánh, bị lục nhà hay đấu tố. Chuyện của tôi kỳ lạ ở chỗ đó. Thôi không dài dòng nữa, mười năm ấy, nếu nói để mà tin, dù chúng ta chẳng có sự kiện gì lớn lao, nhưng nếu đem mọi khúc mắc trong lòng trải ra hết, thì cũng mất một hai ngày. Thôi tôi chỉ kể về cái sự kỳ quái này thôi, được chứ?
Chuyện của tôi bắt nguồn từ một chiếc biệt hiệu.
Nói thế các bác sẽ không hiểu được, phải kể từ đầu.
Nói thật, tôi là người tham gia cách mạng tương đối sớm. Cái "cách mạng" này không phải là ý nghĩa đánh du kích kháng chiến của các đồng chí lão thành. Hồi đó chúng tôi cứ đi làm là gọi là tham gia cách mạng. Giờ thì không gọi thế nữa. Tôi thì cứ quen gọi thế rồi.
Tôi từng đi lính, từng làm giáo viên văn hóa, làm cán bộ, từng học ở trường kỹ thuật, thành tích khá tốt, sau này làm xây dựng cơ bản, tôi vẫn kiên trì tự học. Kỹ thuật, quản lý, hành chính, cái gì tôi cũng làm được. Nhân duyên cũng tốt. Tôi họ Ngưu, mọi người trên dưới đều gọi tôi là Tiểu Ngưu. Nhưng tôi nói cái biệt hiệu kia không phải là Tiểu Ngưu này. Trước "Cách mạng Văn hóa", qua các đợt vận động như "Phản hữu", "Tứ thanh" v.v., tôi đều tham gia, biểu hiện vẫn luôn được đánh giá là tốt. Chỉ có điều xuất thân của tôi không tốt, bố tôi từng làm quan trong quân đội Quốc dân Đảng, điều đó kéo lùi tôi một vố rất lớn. Thế nhưng tôi đây, quả thực là lớn lên bằng cơm của Đảng cộng sản nuôi, quả thực là do Đảng cộng sản vun trồng, nhưng tôi cũng biết tổ chức vẫn luôn không tin tưởng, không yên tâm về tôi... Không phải tôi khóc, cũng không phải tôi ấm uất gì. Khóc vì cái gì tôi cũng không nói rõ được.
Năm trước khi "Văn hóa Cách mạng" bắt đầu, tôi đi "Tứ thanh", cho đến khi Bí thư Thành ủy tự tử, đội công tác của chúng tôi mới rút về. Lúc ấy "Cách mạng Văn hóa" đã đến rồi, trong cục đã đổi thay hoàn toàn. Xứ chúng tôi không giống các xứ khác, xứ thiết bị này tương đương với một công ty, là xứ lớn thứ hai trong cục, trực tiếp quản lý rất nhiều nhà máy cấp dưới. Trước "Cách mạng Văn hóa", vì các nhà máy bên dưới quá nhiều, quản lý không xuể, nên đang trù bị thành lập một tổng xưởng, quan hệ đảng trong xưởng chưa kịp chuyển xuống công ty thì vướng phong trào "Tứ thanh" nên không động đậy gì được, đến khi "Cách mạng Văn hóa" ập đến thì hoàn toàn tê liệt, bao nhiêu việc hành chính rối rắm đều đè nặng lên xứ chúng tôi. Lúc tôi trở về, trong xứ rắn mất đầu, xứ trưởng bị người ở xưởng dưới lôi đi đấu tố, ngay cả một cán bộ quản lý việc cũng bị xưởng máy kéo lôi đi mất. Trong xứ không còn ai, tính ra tuổi tôi lớn nhất, trình độ văn hóa cao nhất, cục trưởng bèn bảo tôi tạm thời quản lý công việc trong xứ. Dù sao lúc đó chẳng ai còn tâm trí đâu mà quan tâm đến nghiệp vụ nữa, kẻ thì sợ mất chiếc mũ ô sa, người thì muốn ngoi lên làm thủ lĩnh, nếu không thì cũng chẳng đến lượt tôi tóm lấy mảng nghiệp vụ. Tôi với tư cách là một cán bộ bình thường tiếp quản cái đống đổ nát to lớn này, suốt ngày loay hoay Đông Tây, giật gấu vá vai thế thôi. Lúc này, các đơn vị đều náo động đòi thành lập "đội nổi loạn", có vẻ như không có tổ chức thì không có chỗ dựa. Các xứ trong cục chúng tôi cũng đều nổi sóng. Chỉ riêng xứ thiết bị của chúng tôi là không động tĩnh gì, bởi vì xứ trưởng không có nhà, cán bộ chủ chốt lại bị lôi đi mất. Thế nhưng mục tiêu lại tập trung cả vào người tôi, mọi người nhao nhao đòi tôi đứng ra gánh vác. Một là tôi vốn nhát gan, sợ rắc rối; hai là, như tôi đã nói, xuất thân không thơm tho gì, cứ ém đi đã, không phải làm thì đừng làm. Thủ tĩnh tốt hơn thủ động.
Chiếu theo "Mười sáu điều", bầu cử theo kiểu Công xã Paris ra "Ủy ban Cách mạng", vinh dự lắm chứ, vinh dự ở chỗ nào, Ủy ban Cách mạng của cục chúng tôi được bầu bốn thành viên, một chủ nhiệm chính, ba phó chủ nhiệm; chủ nhiệm phòng Đảng ủy cũ được bầu làm chủ nhiệm chính, tôi được bầu làm phó chủ nhiệm, nếu không phải theo kiểu Công xã Paris thì tôi đã chẳng được bầu, xuất thân thế này của chúng ta sao mà làm được chứ? Thế là vô cùng vinh dự rồi. Ủy ban Cách mạng thành lập, việc bắt ngưu quỷ thần rắn, lôi ra đốt, đấu tố đều do ba đồng chí kia đảm nhận. Ba đồng chí ấy xuất thân tốt, tính là Hồng vệ binh. Nhưng năng lực công tác của họ lại kém, chỉ biết quậy phá phong trào. Tôi dẫn dắt hơn chục cán bộ làm nghiệp vụ. Nói thật, trong lòng tôi cảm thấy đợt sóng lần này vô cùng hung hiểm, từ hồi làm "Tứ thanh" ở nhà máy đã lờ mờ nhận ra rồi, nhưng vẫn chưa hiểu được việc Chủ tịch Mao nói quyền lực rơi vào tay kẻ khác là muốn hất cẳng những người như Lưu Shaoqi, nhận thức vẫn chưa đạt đến tầm cao đó. Chỉ cảm thấy hồi năm năm bảy (1957) trăm hoa đua nở, chẳng qua chỉ là dụ địch vào sâu. Đến năm sáu hai (1962) nghe báo cáo của Trần Nghị, lại càng hiểu rõ trong chuyện này có nông sâu khác nhau, phải tiếp thu bài học lịch sử chứ. Hơn nữa xuất thân không tốt, quậy không khéo là tự quậy chính mình, tôi đây gọi là khôn ngoan giữ mình. Tôi cứ cắm cúi làm việc thực tế, nhưng chỉ làm nghiệp vụ mà không tham gia phong trào cũng không xong, người ta sẽ nói anh không trung thành với Chủ tịch Mao, thế là chúng tôi đành tiếp đón các tiểu tướng Hồng vệ binh. Đây cũng là một việc cực nhọc. Hồng vệ binh ở các nơi đi thực tế từng đợt từng đợt kéo đến, có người lịch sự, có kẻ nghèo mà hung hăng, mặc kệ họ thế nào, vẫn phải lo ăn uống chỗ ở, kiếm chăn, kiếm chiếu, kiếm rèm rơm cho họ ở; mua áo bông mũ bông cho họ; họ ăn chùa lấy cạn, cứ ghi vào sổ, dù sao trên cấp cũng có tinh thần, là phải ủng hộ các tiểu tướng. Lo mấy việc này vừa khổ vừa mệt, mấy vị tiểu tổ tông ấy dễ hầu lắm đấy ư? Xứ thiết bị chúng tôi dời đi dời lại mấy bận, để nhường chỗ ở cho họ, đến mức chẳng còn chỗ dung thân, cuối cùng đành phải chuyển vào phòng họp ở gian ngoài văn phòng cục trưởng để làm việc. Lúc này các xứ khác đều đã thành lập "đội nổi loạn", duy chỉ có xứ chúng tôi là chưa thành lập, thế là trông chúng tôi cứ như không cách mạng, có tâm trạng, có cái nhìn, có ý kiến với "Cách mạng Văn hóa", vô hình trung tạo ra áp lực rất lớn. Tôi nghĩ ra một cách, mỗi ngày buổi chiều kiên trì học tập hai tiếng, đọc văn kiện, đọc xã luận, xã luận hai báo một tạp chí, học ngữ lục, hát bài hát ngữ lục, hát bài Quốc tế ca, hát bài "Biển rộng nhờ có thuyền trưởng". Thế nhưng những lời đồn đại ong bướm bắt đầu bay đến, nói xứ chúng tôi là "xứ tiêu dao". Hồi đó chẳng có câu khẩu hiệu là: "Không cách mạng chính là phản cách mạng" đấy ư? Một vị cục trưởng cũ nói với tôi: "Các anh sao mà bảo thủ thế hả? Người ta đều lập đội hết rồi, các anh thế này mà không sợ người ta dị nghị à?" Lại có một cán bộ kỹ thuật lớn tuổi, người rất tốt, cũng nhỏ nhẹ khuyên tôi: "Các anh cũng đừng để người ta có cái nhìn khác, dẫu sao cũng phải có chút biểu thị chứ." Tôi ngẫm nghĩ một lát, liền tìm một tờ truyền đơn, là tuyên ngôn thành lập của một "đội nổi loạn" khác, về cơ bản giữ nguyên câu chữ, chỉ sửa lại phần chữ ký phía sau, đặt cho cái tên tổ chức là "Đội nổi loạn Đông Phương Hồng". Khắc bản thép in truyền đơn, lại được cục trưởng cũ giúp đỡ lật bản in ra, dán ra ngoài, thế là coi như đã thành lập. Tổ chức của chúng tôi là tổ chức được thành lập sau cùng trong cục này, cục này cũng coi như sơn hà một một màu đỏ. Thực ra, thành lập xong cũng rắc rối. Bởi vì toàn bộ cục, bao gồm các công ty và nhà máy bên dưới đã hình thành hai phái rõ rệt. Mà xứ chúng tôi số người đông nhất trong cục, lại quản lý hơn chục nhà máy ở bên dưới, có mấy nhà máy không có giám đốc, chúng tôi trực tiếp quản lý, bị coi là có thực lực, người của các nhà máy cộng lại lên tới mấy ngàn, thế nên cả hai phái đều tranh giành chúng tôi.
Ý nghĩ lúc bấy giờ của tôi là, thành lập "đội nổi loạn" chỉ là để ứng phó qua loa, tuyệt đối phải chú ý đừng để giống như đợt "Phản hữu" năm năm bảy (1957) mà cuối cùng tự đẩy mình vào rọ. Phong trào suy cho cùng cũng chỉ là nhất thời, ứng phó qua được ải này, đưa các đồng chí trong xứ bình an đi qua là được. Dù thế nào đi nữa, không tranh trước, không xông xáo, không đánh nhau bằng vũ lực, không làm loạn, không nhúng tay vào hai phái trong xã hội là được.
Một khi đã gia nhập "đội nổi loạn", những chuyện nhìn thấu còn nhiều hơn. Trước đây là đứng ngoài "đội nổi loạn" để nhìn "đội nổi loạn", bây giờ là đứng trong "đội nổi loạn" để nhìn "đội nổi loạn". Nói thật lòng, quan tâm đến đại sự quốc gia chỉ là trò nhảm nhí, chẳng qua không thể không hô hào thế mà thôi. Có kẻ thì có mưu đồ kiếm chác, nên bán mạng; có kẻ như tôi, cũng là để khôn ngoan giữ mình, vững vàng tay chèo. Cuộc vận động lớn thế này, ai biết bản thân mình sẩy chân ngã ở chỗ nào. Điều này tuyệt đối không giống như đợt "Phản hữu" móc can ruột gan, chẳng ai mang lòng chân thật ra cả, ai cũng có bàn tính riêng của mình, ai cũng chừa cho mình một đường lui. Tham gia phong trào khiến con người ta trở nên tinh ranh, ranh mãnh hơn cả chuột nhà. Nguyên tắc của tôi là không tham gia tranh luận, không bị cuốn vào, đứng vững ở vùng trung du, chỉ làm những việc ngoài lề không có rủi ro. Ví dụ như quản lý mấy tên ngưu quỷ thần rắn, tổ chức cho họ học tập, dán biểu ngữ lớn đại tự báo. "Quân tử động khẩu không động thủ", không dùng vũ lực. May mà trong cục chúng tôi không xảy ra vụ đánh nhau bằng vũ lực nào. Nói về hai phái trong cục chúng tôi, đều vì bối cảnh quan hệ xã hội cả. Cái gọi là quan điểm, chẳng qua chỉ là cái cớ. Hai phái này lấy hai vị lãnh đạo cục làm ranh giới, ai là người của ai, mọi người đều rõ mười mươi. Trước kia không rõ, náo loạn lên một hồi là rõ ngay. Một phái là những người cũ trong cục, đội ngũ cán bộ ban đầu, phái còn lại toàn là những người mới được điều đến, đại đa số là cán bộ công tác chính trị, đi theo một vị lãnh đạo chuyển đến sau. Những cán bộ này đều có kinh nghiệm đấu tranh, quen đấu đá ngầm, không giỏi đấu đá công khai, đừng nhìn lúc phong trào gay cấn mà cãi cọ nhau, thế nhưng hàng ngày buổi trưa vẫn ngồi ăn cơm chung, đùa cợt trêu ghẹo nhau. Với tình hình này, thì vẫn khá tốt, không đến mức sống mái với nhau, sau này việc đại liên hiệp cũng chẳng tốn mấy sức, hai mươi sáu tấm biển treo lên cửa là coi như liên hiệp lại rồi. Tôi chủ yếu nắm chắc một điểm, đó là nắm bắt nghiệp vụ, lúc đó gọi là "thúc đẩy sản xuất", là an toàn nhất, đến hậu kỳ của phong trào tính sổ vào mùa thu, cũng không tính lên đầu những người làm việc. Cho đến sau này thực hiện vạn cán bộ xuống nông thôn, chúng tôi vẫn không ngừng công việc, tôi nghĩ thế này chắc là bảo toàn được sự bình an rồi chứ.
Nhưng nào ngờ, anh không tìm rắc rối, rắc rối lại tìm đến anh, lại còn tìm đến tận đầu tôi.
Một tên đầu sỏ "đội nổi loạn", một hôm cầm một cuốn sổ nhỏ tìm tôi, cho tôi xem. Chắc là chuyện năm sáu bảy (1967). Hắn nói: "Cái sổ này là tịch thu được từ nhà của đầu sỏ liên hợp cán bộ cách mạng thành phố vào ngày 30 tháng 5, bên trên có ghi lời chủ nhiệm nhà mình khi đến nhà hắn báo cáo tình hình phong trào trong cục, có nhắc đến anh." Tôi vừa nhìn, cả kinh trợn mắt, vừa cảm thấy khó hiểu, không ngờ lại viết rằng bố tôi là tư lệnh của Quốc dân Đảng. Tôi vô cùng tức giận, chuyện không đâu vào đâu, sao tôi lại thành con trai của tư lệnh Quốc dân Đảng thế này? Đợi đến lúc hai phái đại liên hiệp, tôi hỏi công khai hắn chuyện này ra làm sao. Một đồng chí ở xứ cơ bản nói: "Tôi biết chuyện này thế nào rồi, mấy năm trước, có đồng chí ở xứ chúng tôi nói, Tư lệnh Ngưu trong tiểu phẩm 'Khiêng trâu ký' của Mã Quý chính là bố của Tiểu Ngưu, đó chỉ là câu nói đùa, câu nói này sau đó truyền đến tai xứ trưởng xứ thiết bị, câu nói đùa liền trở thành nửa thật nửa giả. Lúc xứ trưởng báo cáo lên cấp trên, liền nói Tư lệnh Quốc dân Đảng trong 'Khiêng trâu ký' là bố của Tiểu Ngưu, thế là thành thật luôn."
Lúc ấy người của cả hai phái có mặt đều cười lớn. Tôi vừa giận vừa sốt ruột, chất vấn vị chủ nhiệm này. Hắn ta rất cứng cổ, em trai hắn làm quan to ở Bắc Kinh, là một cán bộ cao cấp, tưởng mình có chỗ dựa lớn. Không những không nhận sai, còn mắng thẳng vào mặt tôi: "Đồ con hoang, mày là cái thá gì, Quốc dân Đảng mà quay lại, mày chắc chắn sẽ phản công đảo toán." Tôi tức giận xông lên định tát hắn một bạt tai, hắn đeo kính, tôi giật kính của hắn ra rồi cho hắn một cái tát nhẹ vào cổ, không đánh vào miệng, vì đứng xa quá, chỉ quét được đầu ngón tay vào hắn một cái. Nhưng từ sau lần đó, tôi liền mang cái biệt hiệu "Tư lệnh Ngưu". Ban đầu là biệt hiệu của bố tôi, nay lại ứng vào người tôi. Đương nhiên đây là một chiếc biệt hiệu đùa cợt, tôi cũng chẳng bận tâm, đôi khi còn thấy khá đắc ý nữa. Tôi làm công tác hành chính rất giỏi, lại quản lý một mảng việc, gọi tôi là tư lệnh, chẳng khác nào tôn trọng tôi. Ngày ngày gặp mặt mọi người, là nghe thấy "Tư lệnh Ngưu"; gọi điện thoại tìm tôi cũng là "Tư lệnh Ngưu". Trong cục không ai là không gọi tôi là "Tư lệnh Ngưu". Mấy người ở dưới cũng biết. Không biết tên tôi nhưng cũng biết xứ thiết bị có một "Tư lệnh Ngưu". Chỉ là không biết nguồn gốc của cái biệt hiệu này từ đâu ra. Gọi biệt hiệu của tôi, tỏ vẻ thân thiết, dễ tìm tôi giải quyết công việc. Sau này cán bộ xuống nông thôn chuyển thành công nhân, người thì đi trường Đảng, người thì đến đơn vị mới, tôi mang theo cái biệt hiệu ấy đến các nhà máy cơ sở, ngược lại cảm thấy đó giống như một sự gọi yêu vậy. Bất kể ai gọi một tiếng như thế, lại thấy rất gần gũi. Lẽ ra thế là hết chuyện rồi chứ, không.
Đến năm bảy sáu (1976) lật lại án sai, chỉnh đốn "Cách mạng Văn hóa", không hiểu thế nào, mơ hồ thế nào, chẳng biết từ đâu thêu dệt nên, người ở đơn vị mới lại cứ tưởng tôi chính là tư lệnh ở cục cũ, đầu sỏ của "đội nổi loạn", bỗng chốc thành tư lệnh nổi loạn, oan uổng biết bao? Không biết tên khốn nào bịa ra, nhưng đây không phải trò đùa, trên dưới đều tưởng là thật.
Hồi đó tôi chẳng phải đã tát vào cổ vị chủ nhiệm kia một cái sao, vị chủ nhiệm đó một mực khẳng định nói tôi đánh hắn, tội đập phá cướp bóc đã cấu thành một tội, vẫn luôn ngầm điều tra tôi. Vấn đề chức danh của tôi, vấn đề định cấp, vấn đề đề bạt phó xưởng, đều luôn bị liên lụy bởi chuyện này, đưa ra ý kiến về mặt cải cách cũng chẳng ai dám tiếp thu. Một chiếc biệt hiệu mơ hồ, cứ như thể trong "Cách mạng Văn hóa" tôi mang tội ác tày trời vậy. Giá như hồi đó ở trong cục tôi làm loạn một trận, ai còn gọi tôi cái biệt hiệu này, kẻ đó chính là đồ khốn nạn, thì đã hay biết mấy. Chuyện đen đủi hơn nữa là gì, lúc còn ở trong cục, có lần hai phái liên hiệp đấu tố phái đương quyền, ở Đại hội đường Nhân dân, không biết từ đâu lôi được Phó bí thư Thành ủy đến để đấu tố cùng, người dìu Bí thư Thành ủy vóc người quá nhỏ, đứng bên cạnh không có khí thế, một đồng chí phụ trách tổ chuyên án nói bảo tôi lên, vì tôi vóc dáng cao lớn. Thế là tôi lên, lại còn bị phóng viên nhiếp ảnh chụp lại trong bức ảnh, sau này lôi ra, tính là một bằng chứng sai lầm của tôi trong "Cách mạng Văn hóa", vô hình trung lại gắn liền với cái biệt hiệu "Tư lệnh Ngưu", đen đủi làm sao chứ.
Cục chúng tôi sau "Văn hóa Cách mạng" cấu thành một ban bệ mới, phái của chúng tôi, những người cũ đó đều đã đi hết, phái còn lại để né tránh vấn đề, liền đùn đẩy hết mọi sự lên những người không có mặt. Không những không có ai giải thích hộ tôi, ngược lại còn hận không thể có chuyện xảy ra với tôi mới vừa lòng. Cái danh "Tư lệnh nổi loạn" này của tôi cứ thế bị mặc định luôn. Khiến tôi vô cùng đau khổ. Hết đợt thanh tra này đến đợt thanh tra khác, lại không hỏi trực tiếp tôi, điều tra mãi chẳng ra cái gì, thế nhưng vẫn cứ lén lút điều tra.
Mỗi khi việc thanh tra vừa thắt chặt, có người tốt bụng trong cục lại gọi điện thoại thông báo cho tôi: "Bảo Tiểu Ngưu nhé, dạo này chuẩn bị thanh tra lại đấy, bảo cậu ta đừng đến cục, tránh đi một thời gian thì hơn." Cứ như thể tôi có vấn đề thật vậy. Nếu anh thực sự đi hỏi bọn họ, bọn họ sẽ nói, ai điều tra anh chứ, chẳng lẽ trong lòng anh có tật giật mình? Khiến cho tôi có công việc cũng chẳng dám đến cục xin chỉ thị. Ở đơn vị lên không lên, xuống không xuống, trước mặt không ai nói gì tôi, thế nhưng thường xuyên cảm giác như có chuyện gì đó, cứ thế mang cái biệt hiệu ấy suốt mấy năm trời, dễ chịu lắm sao.
Cho đến năm kia, Ban Tổ chức Thành ủy điều tra tổng hợp tình hình, mới có người chính thức nói với tôi, vấn đề của anh đã điều tra rõ rồi, không thuộc tội đập phá cướp bóc, lần đó là vị chủ nhiệm kia mắng anh, anh đánh hắn mà lại không đánh trúng, không tính là đánh người. Năm ngoái Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Thành ủy tìm tôi nói chuyện rằng, mấy năm nay anh chính là chịu uổng phí rồi, vốn dĩ chuẩn bị sắp xếp anh làm phó xưởng, chỉ vì mấy chuyện này, sau khi lật giở đối chiếu nhiều lần, đã được làm sáng tỏ rồi. Hầy, thế là chấm dứt, các bác ơi, một cái biệt hiệu mà làm rùm beng lên tận thành phố, lợi hại biết bao cơ chứ.
Đối với cái "Tư lệnh Ngưu" này, họ nói cái này chẳng có gì cả, cũng đừng giải thích với quần chúng trong đơn vị nữa. Bởi vì không lập án, cho nên cũng không có vấn đề thực hiện chính sách.
Bây giờ những người không biết tình hình, vẫn có người gọi tôi là "Tư lệnh Ngưu"; những người đã rõ tình hình rồi thì không gọi cái biệt hiệu này nữa. Chắc là họ biết đây không phải là chuyện tốt lành gì. Mọi người thấy chuyện này có kỳ quái hay không.
***Cuộc sống vượt quá phần tưởng tượng của con người chính là sự hoang đường.***