Nhất Bách Cá Nhân Đích Thập Niên

Lượt đọc: 250 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Bộc Bạch Của Một Hồng Vệ Binh Lớn Tuổi (Phần Cuối)

❊ ❊ ❊

Đến thời điểm "31 tháng 8", người của chúng tôi đều bắt đầu đi xuyến liên. Có lẽ bây giờ tôi cũng không hối hận, quãng đời xuyến liên ấy là khoảng thời gian đẹp đẽ nhất. Chúng tôi đi Bắc Kinh trước, trường chinh đến Diên An, rồi lại đi Vũ Hán, Trường Sa, mãi cho đến A Khắc Tô ở phía nam Tân Cương. Từ Bắc Kinh đến Diên An là đi bộ. Tổng cộng đi hơn hai mươi ngày, vừa đi vừa chơi, cũng không thấy mệt, rất có tinh thần; lúc ra khỏi Nương Tử Quan đi về phía phong cảnh đặc biệt đẹp, một ngày nhiều nhất có thể đi được tám mươi lý đất, có khi đi năm mươi lý. Đầu tiên đến Bắc Kinh, đến Bắc Kinh lúc đó vừa vặn gặp lúc ăn cơm không mất tiền, toàn là do đồng chí Đào Trúc làm việc tốt đấy. Hè, tôi nhớ trong thùng lớn là thịt lợn hầm khoai tây, cơm mồi muốn múc bao nhiêu tùy ý. Chỗ ngủ không được tốt lắm, trong phòng học trải một lớp rơm, nhưng lúc đó chẳng ai chửi thề cả, bởi vì đó chính là cách mạng. Lần đó đã được gặp Chủ tịch Mao. Chà, sau đó liền thông báo tôi là một trong năm người dự khán lễ của tỉnh Hà Bắc. Chính là ngồi trên lễ đài, ở dưới Thiên An Môn. Thực ra tôi ở đó còn chẳng bằng ở trên Trường An Nhai. Lần đó Chủ tịch Mao đi ở bên dưới, chứ không phải ở trên Thiên An Môn. Mỗi lần Chủ tịch Mao gặp gỡ Hồng vệ binh theo một cách khác nhau, lúc đầu là ở trên Thiên An Môn, sau đó đi bộ qua cầu Kim Thủy, rồi sau đó Chủ tịch Mao ngồi xe, mọi người đều ngồi ngay ngắn, Chủ tịch Mao đi xuyên qua đám đông, ông làm vậy là để mọi người ngắm hình ảnh của Chủ tịch đấy chứ. Tôi đến Bắc Kinh, một là nghe nói Hiệp hội Nhà văn ở Bắc Kinh náo nhiệt lắm, hai là để ngắm Chủ tịch Mao, cũng muốn gặp Phó chủ tịch Lâm, đồng chí Giang Thanh — hồi đó gọi như thế đấy. Tôi nhìn thấy Chủ tịch Mao tổng cộng là ba lần. Lần đầu tiên chính là lần làm đại biểu dự khán lễ này, xúc động không thể tả nổi! Xuất phát từ Thanh Hoa, trước khi xuất phát nói thật nhé, lúc đó mọi người đợi từng đêm từng đêm. Thật đấy, cũng chẳng biết là vì sao, thời gian đó ý thức tự giác của mọi người đặc biệt cao, lưu manh trộm cắp gì cũng cực kỳ ít, làm hoạt động gì cũng thuận tiện vô cùng. Có lẽ thứ khủng bố phi bình thường đó đã trấn áp được đám lưu manh rồi. Chuyên chính quần chúng quả thực rất lợi hại, anh tiện miệng đọc một đoạn ngữ lục Chủ tịch Mao là có tác dụng ngay. Toàn bộ Trung Quốc giống như chơi bóng rổ kèm người, bên này anh hắt xì một cái là bên kia nghe thấy hết. Tôi vẫn luôn cảm thấy dễ quản hơn bây giờ chính là thế. Đêm hôm đó ba giờ đã gọi dậy, ở trong đại viện Thanh Hoa, tập hợp mới nhanh làm sao. Loa phát thanh hô người tỉnh Hà Bắc đứng bên nào, tỉnh Hồ Nam đứng bên nào, Nội Mông đứng bên nào, cứ thế từng tỉnh từng tỉnh một, mọi người ngái ngủ trong đêm trèo từ bãi cỏ dậy, trời nóng mồ hôi nhễ nhại chẳng để ý hình tượng gì nữa. Quần áo lúc bấy giờ nếu ai kiếm được một bộ quân phục thường thì đúng là tuyệt vời lắm rồi, nhất là loại kiểu cũ, trên vai có khuy đục lỗ, quần áo thời đại cách mạng mà.

Đêm đó chúng tôi đi bộ, từ Thanh Hoa chà cho đến tận Thiên An Môn. Tôi nhớ đi đến Tân Hoa Môn thì đứng đợi, từng hàng từng hàng, từ ba giờ đêm đứng liền mạch đến ba giờ chiều, mà cũng không thấy đói, phải không. Sau đó có những sọt lớn đưa bánh mì đến, bên trên dán chữ "Kính chào các tiểu tướng Hồng vệ binh khắp nơi", tôi lấy một cái, hình dáng rất thú vị, vừa dài vừa mảnh, có thể nhét thẳng vào túi áo, chốc lại bẻ một miếng chốc lại bẻ một miếng, chờ đợi Chủ tịch Mao. Cứ đợi như thế đợi đến ba giờ. Sao tôi lại nói lúc đó trong lòng mọi người vô cùng thuần khiết nhỉ, ở trên lễ đài, bên cạnh tôi có một cô bé tỉnh Giang Tô, đứng sát rạt tôi, chúng tôi trò chuyện, nói chuyện này chuyện kia. Tôi thích nói chuyện với người miền Nam, bởi vì tiếng phổ thông của người miền Nam này mang hương vị đặc biệt, có nét mềm mỏng ngọt ngào kiểu Ngô ngữ. Sau đó Chủ tịch Mao liền xuất hiện. Phải nói là ngạc nhiên thật đấy, lúc Chủ tịch Mao vừa mới xuất hiện thì không có tiếng động nào, bị trấn áp rồi đấy, anh bảo Thiên An Môn rộng lớn nhường nào, hàng triệu con người, đại khái có mấy giây đồng hồ như thế, một tiếng động cũng không có. Chủ tịch Mao vừa qua cầu Kim Thủy, có người hô lên tiếng đầu tiên, toàn bộ âm thanh liền bùng lên, hỗn độn chẳng có quy luật gì sất, chính là thế đấy. Mọi người xung quanh đều khóc, tôi cũng khóc, đều khóc cả đấy.

Lúc này cô bé bên cạnh tôi vóc người thấp, con bé không nhìn thấy gì cả, trên lễ đài chen lấn loạn xạ, tôi có sức chen lấn, nhìn Chủ tịch Mao đặc biệt rõ ràng, cơ thể Chủ tịch Mao quả thực rất rất khỏe mạnh, làn da của Chủ tịch Mao ấy chứ, giống như màu của cái bàn này vậy, đỏ sậm bóng loáng lên cơ mà. Tôi cảm thấy một vị lãnh tụ xét về vóc dáng quả thực là vô địch thiên hạ. Sau đó liền đợi Lâm Báo, bám sát ngay phía sau. Trong lòng chúng tôi cũng đều khóc, thầm nghĩ, sao Phó chủ tịch Lâm lại gầy thế nhỉ, lúc đó cứ nghĩ như thế đấy. Tôi nhớ sau đó về nhà cũng nói với mẹ tôi như vậy, bảo rằng Phó chủ tịch Lâm gầy thế này sợ mai sau không chống đỡ nổi Chủ tịch Mao đâu, cứ nói thế đấy, sợ người kế nhiệm tiêu đời trước, thì phải làm sao đây. Cô bé ở bên cạnh tôi không nhìn thấy Chủ tịch Mao nên sốt ruột. Tôi bảo làm thế nào bây giờ. Con bé bảo anh bồng em lên đi. Một cô bé trạc tuổi tôi chứ gì, tôi hết cách, đành bồng con bé lên. Con bé la lên: Em thấy rồi! Thấy rồi! Vui mừng nhảy nhót lung tung, cuốn ngữ lục cũng rơi mất, lúc đó hoàn toàn chẳng nghĩ ngợi gì chuyện nam nữ, tuyệt đối không có cái ý thức ấy. Ấy chà, sau đó gọi đến khản cả cổ. Chủ tịch Mao đi một vòng, tiếng hò reo ấy vẫn không ngớt chút nào. Lần đó đại khái có mười mấy phút như thế, lần nhìn đã đời nhất. Đây là lần đầu tiên tôi nhìn thấy Chủ tịch Mao; sau đó là "15 tháng 9"; còn có một lần là tháng mười thì phải, không nhớ rõ lắm.

Gặp Giang Thanh thì nói thật nhé, nội dung Giang Thanh giảng thì rất vui mừng, còn cái điệu bộ của Giang Thanh thì quả thực không thể nào hiểu nổi. Sau đó mấy ông diễn tấu tướng thanh bắt chước cái điệu bộ của Giang Thanh đúng là y xì đúc thế luôn. Lần này trở về lại càng củng cố thêm cái dã tâm nổi loạn này, càng cảm thấy mình đúng đắn. Những việc trước đây không dám làm, lần này cũng dám làm, đây là một chuyện. Nhưng đại xuyến liên lại làm cho tư tưởng của tôi trở nên phức tạp. Lúc ở Bắc Kinh, tôi đã đến Hiệp hội Nhà văn. Tôi đến Hiệp hội Nhà văn xem, vậy mà lại có đại tự báo của Mâu Đôn. Tôi bảo sao Mâu Đôn mà cũng không trụ được nữa cơ à? Đều không trụ được hết rồi sao? Lại còn dán đại tự báo của Đỗ Bằng Trở, nói bọn họ ở Bắc Đới Hà tranh gà để ăn; nói trong nhà Mâu Đôn chẳng biết nuôi bao nhiêu người hầu hạ ông ta, ông ta giống như một con vỉ hút máu vậy, có bao nhiêu y tá nhỏ hầu hạ ông ta — đại loại là những chuyện như thế. Trong tâm trí tôi có biết bao nhiêu thứ thần thánh, cứ thế hoàn toàn sụp đổ. Nhất là ở sân sau Hiệp hội Nhà văn chứng kiến một lũ người đấu tố Điền Hán. Tôi là người sùng bái Điền Hán nhất, kịch của Điền Hán là thứ tôi thích xem nhất cơ mà. Ấy chà, đấu tố Điền Hán tàn nhẫn quá. Điền Hán trông giống như vị đại hòa thượng hộ tự ở Thiếu Lâm Tự bây giờ vậy, đeo tấm biển lớn, bên trên viết "Phân tử phản động tu dưỡng Điền Hán", bên cạnh là Giả Chi của Hội nghiên cứu văn học dân gian, lại còn có cả A Giáp nữa. Điền Hán này cúi gập đầu xuống. Hồi đó trình độ đấu tố người ở Bắc Kinh cao thật đấy, cúi đầu chính là người quỳ xuống, lưng khom xuống, đầu dán sát vào đùi. Ấy! Lại nhìn xem, trên đầu Điền Hán có ba vệt máu, ông ấy trọc đầu, có lẽ vừa mới cạo, tất nhiên tóc ban đầu cũng chẳng còn mấy. Dù sao thì những kẻ phê phán ông ấy đều là người bốn, năm mươi tuổi, không phải Hồng vệ binh, toàn là kiểu cán bộ ấy. Cái gọi là tội trạng phần lớn là chuyện tầm phào. "Văn hóa đại cách mạng" phê phán con người, đều kết hợp giữa việc chính và chuyện tầm phào. Người Trung Quốc ấy mà, càng là chuyện tầm phào mọi người lại càng hứng thú, càng có thể làm cho một người thân bại danh liệt. Chỉ phê phán người ta làm sao cả chủ nghĩa tu dưỡng, cổ xúy phần tử phản động, người dân thường nghe xong không có hứng phấn đâu, thực tế là làm cho danh tiếng của anh thối nát trước, về mặt chính trị cũng theo đó mà tự ngã nhào, dễ giải quyết hơn.

Hồi đó đại xuyến liên, đi tàu hỏa không mất tiền. Sau khi lên xe rồi ngay cả trong nhà vệ sinh cũng toàn là người, có người nằm trên cái giá hành lý ấy, người ở trên tàu không dám xuống. Tôi nói chêm vào một câu, sau đó lúc lên Vũ Hán, bên cạnh tôi ngồi một bé gái người Hồ Nam, ba ngày không dám dịch chuyển chỗ. Tôi bảo sao em không xuống mua chút đồ ăn? Hễ xuống là mất chỗ ngay. Nhất là cửa xe vừa mở, ào một cái là chen vào một đám lớn. Hồi đó nói thật nhé, còn sánh ngang với trình độ của du kích đường sắt. Trình độ cao nhất chính là mở tung cuộn chăn ra đặt thật gọn gàng trên tựa lưng ghế ngồi, người nằm lên trên, lại còn ngủ được nữa, các người tưởng tượng nổi không? Thế mà lúc đó vui thật đấy.

Từ Sơn Tây đến Thiểm Tây dọc đường nhìn thấy nhân dân ơi, nghèo lắm, tâm trạng liền khác hẳn. Đi qua một thôn xóm, một đứa trẻ để ý tấm huy hiệu trên ngực tôi, lên núi hái thuốc nam suốt một ngày, mang thuốc ra đổi với tôi. Ấy chà, nước mắt tôi bỗng trào ra ngay lập tức. Tôi nói nhân dân có tình cảm sâu nặng biết bao với Chủ tịch Mao chứ lị, tôi hoàn toàn không cần số dược liệu ấy, để làm gì chứ, tôi vội vàng đem tấm huy hiệu ấy, cùng với đủ loại kỳ hình dị trạng của các bạn học đi cùng, đều cho nó hết, nó coi như vợ quý được mùa. Mẹ nó nói một câu: "Đừng chơi bừa, phải thờ cúng cho đàng hoàng." Ở thôn đó ấy, hễ chỗ nào dán ảnh Chủ tịch Mao, thì chính là vị trí của ông Táo ngày xưa. Là vì để sùng kính hơn nữa đấy. Phải, đây chẳng phải là thần thánh hóa Chủ tịch Mao rồi hay sao? Thay thế cho cả ông Táo luôn đấy. Thực tế điều này đã trở thành bi kịch rồi phải không. Đến Diên An thì lại càng thất vọng hơn. Nhìn cái chỗ Diên An này giống như một đống đất lớn vậy, hoàn toàn chẳng đẹp đẽ gì cho cam. Nào là Bảo Tháp Sơn, lộn xộn cả lên, hơn nữa người Thiểm Bắc ấy chứ, không giống như trong tưởng tượng đâu. Cứ nói khăn trùm đầu màu trắng bạc đi, bẩn khủng khiếp, đều xấp xỉ như cái giẻ lau rồi. Nhân dân hoàn toàn không vui vẻ đến thế, nét mặt cúi gằm rụt rè, không giống như trên sân khấu đeo yếm đỏ nhảy múa đâu, đối với đám học sinh xuyến liên chúng tôi cũng chẳng có tình cảm gì sấy. Chỗ chúng tôi ở đều là trạm tiếp đãi Hồng vệ binh. Có lẽ người đông quá chăng, chẳng xem cái gì cả, chỉ xem bức ảnh chụp chung ba người gồm Chủ tịch Mao và Giang Thanh. Lúc trở về, sự giằng xé trong tư tưởng lại càng lớn hơn. Tôi bảo đây là cách mạng gì thế này, nhân dân nghèo quá thể đáng chứ lị, nghèo thật đấy. Như người ở cái thôn mà tôi vừa nói lấy dược liệu đổi huy hiệu ấy, con gái của mấy nhà liền mặc cái quần mà vá víu kiểu gì cũng không vá nổi nữa, biến người Trung Quốc thành ra cái dạng gì thế này. Lòng tôi vô cùng áp lực. Diên An chẳng phải là lò nung cách mạng hay sao? Nơi phát tích của Đảng Cộng sản mà, sao nó vẫn cứ thế này hả trời?

Tháng mười một, mọi người đều xuyến liên trở về. Mọi người cũng đã có kinh nghiệm rồi. Các phái tổ chức được tăng cường, hùa theo tranh nhau đấu trừ gian. Đây chính là mùa đông năm 66, cuộc đấu tranh trong trường học đã gắn kết với cuộc đấu tranh trong xã hội. Trong xã hội lại vì vấn đề đồn trú mà sinh ra hai phái. Tổ chức của chúng tôi vì nói đỡ cho một tổ chức nổi loạn của công nhân bị đánh đập, nên ngơ ngác thế nào lại thành phái ủng hộ quân đội rồi. Đối với Giải phóng quân tôi vốn có tình cảm, ủng hộ quân đội đồn trú là chuyện đương nhiên. Lúc bấy giờ chúng tôi gọi là "Binh đoàn ủng quân", Binh đoàn 7 ban 28. Lúc tuần tra ban đêm ấy, mỗi người đều đội một cái mũ liễu điều. Phe đối lập dán đại tự báo công kích Giải phóng quân, chúng tôi làm gì nào, mỗi ngày ban đêm đi ra ngoài, trời lạnh thế mà đẩy một chiếc xe đẩy, bên trên vứt một thùng hồ dán, lén lút ra đại lộ cầm đèn pin rọi. Hễ thấy đại tự báo công kích quân đội đồn trú, nhìn thấy không có ai, lập tức dán đè lên ngay, rồi sau đó viết lên "Kiên quyết ủng hộ Giải phóng quân, ai dám phá hoại vạn lý trường thành của ta thì đập nát đầu chó của kẻ đó!" Anh bảo lúc đó nghiêm túc biết bao nhiêu. Tôi chỉ cảm thế phản thế nào đi nữa cũng không thể phản đối Giải phóng quân được. Giải phóng quân đã giải phóng Trung Quốc, quân đội trong tâm trí tôi là thiêng liêng nhất. Rất nhiều chi đoàn chiến đấu của chúng tôi, đều được đặt tên theo thơ từ của Chủ tịch Mao, "Chi đoàn chiến đấu Phản đáo tột cùng", "Chi đoàn chiến đấu Tùng trung tiếu", "Chi đoàn chiến đấu Quyển cự lãng", chi đoàn chiến đấu của tôi thì gọi là "Chi đoàn chiến đấu Lãnh nhãn hướng dương". Chủ tịch Mao chẳng có câu "Lãnh nhãn hướng dương khán thế giới" là gì. Lúc này trong xã hội có một "Binh đoàn nổi loạn Cuồng nhân" đấy, tính tổ chức tính kỷ luật của họ cực kỳ cao, hai chữ "Cuồng nhân" trên băng tay ấy không viết theo kiểu thông thường, chữ "Nhân" viết giống như bị gió thổi bay vậy. "Binh đoàn nổi loạn Cuồng nhân" rất giỏi khiêng người chết ra đường diễu hành đấy. Người chết đều là do hai phái võ đấu đánh chết đấy. Bọn họ liền tấn công Ủy ban quản lý quân sự cơ chứ. Binh đoàn chúng tôi chà nhận được thông báo hành động nhanh lắm, từ phía Tây cầu chạy sang phía Đông cầu chỉ mất có hai mươi phút, chạy đường tắt, rồi sau đó ngót nghét hai mươi mấy hàng học sinh, bảo vệ Ủy ban quản lý quân sự lại.

Tôi xin chêm vào vài câu chuyện khác. Lúc bấy giờ tôi vẫn luôn làm công tác động thái, chịu trách nhiệm liên lạc với khắp nơi trên toàn quốc. Tất cả tài liệu đều qua tay tôi, tất cả truyền đơn đều qua mắt tôi, có khi còn cầm loa lớn ra đường biện luận cơ đấy. Loa lớn đặt ở trên xe, mười mấy cái loa buộc túm lại với nhau, máy khuếch đại đặt trong xe. Lại còn có một chiếc loa dự phòng, sẵn sàng tinh thần bị đập bất cứ lúc nào. Phát thanh viên do chúng tôi huấn luyện lúc bấy giờ, bây giờ ở các đài phát thanh đều là những nhân vật hiếm có. Bạn học nữ đang yêu của tôi, giọng cực kỳ hay, liên tục giảng liền bốn, năm tiếng cũng không mệt. Nói chuyện cũng viết bài gửi đăng, qua miệng nói ra cũng đặc biệt hợp logic nữa chứ. Binh đoàn chúng tôi còn bồi dưỡng một người như thế này, chuyên học thuộc lòng ngữ lục. Ngữ lục của Mác, Tư, Liệt và Chủ tịch Mao anh ta đều thuộc làu làu. Lúc biện luận cần đến ngữ lục, chỉ cần nói, mau, cho xin một câu, anh ta chắc chắn sẽ đưa ra cho anh một câu ngữ lục, lại còn cực kỳ thích hợp. Anh ta học vật lý, đầu óc rất tốt. Anh ta không chỉ học thuộc lòng, chỉ biết học thuộc ngữ lục không thôi thì không tính là gì — ngữ lục lúc đó tôi cũng có thể học thuộc lòng, "Ba bài văn cũ" đều thuộc làu làu ngược xuôi, quyển thứ ba trong bốn quyển của Chủ tịch Mao, tôi cũng đều thuộc làu làu rồi. Lúc đó không có sách thì đọc cái đó đấy chứ — ví dụ đối phương công kích chúng tôi, tôi cần một câu ngữ lục, nói bọn họ giở âm mưu. Anh ta lập tức viết ra ngay một câu, nói lúc đấu tranh ở Quốc tế thứ hai, Lênin lúc bác bỏ Trotsky từng nói, trong đấu tranh chính trị việc ti tiện vô sỉ nhất không gì bằng đem lời của chính mình áp đặt lên đầu đối phương. Những câu chữ ở xó xỉnh nào đi nữa anh ta cũng đều thuộc làu làu, chúng tôi toàn gọi anh ta là "Kho đạn dược chủ nghĩa Mác - Lênin".

Lại nói về vụ bảo vệ Ủy ban quản quân lần đó, chúng tôi bị ăn đòn. Phe Cuồng nhân người đông quá. Tôi từ lúc đình chiến, một mình cõng một cái ba lô lớn chạy ra giữa chiến trường nhặt "đạn". Tôi thấy mình cũng không phải là vật liệu để võ đấu, thị lực lại kém, nên chuyên tâm làm công tác động thái. Làm công tác động thái rất phấn khích, chủ yếu thông qua những người của chúng ta mai phục trong tổ chức của phe đối lập để thu thập tin tức. Những người này phần lớn là dùng tiền mua chuộc. Không cần tiền mua chuộc, lúc đó cũng có tiền đâu, dựa vào việc khiêu khích. Nói anh là một kẻ nổi loạn kỳ cựu, thế mà bây giờ trong ban thường vụ không có tên anh. Ban lãnh đạo gọi là ban thường vụ đấy, người đứng đầu gọi là thường vụ viên, đây là cách gọi của Công xã Paris. Cứ thế mà lôi kéo sang đây được không ít người. Lại còn thọc sâu vào tổ chức đối phương. Phái người mang tình báo giả sang đó, tham gia tổ chức của bọn họ, rất là quan trọng đấy. Đây là điệp viên động thái ngầm của chúng tôi. Nội bộ tổ chức phe đối lập có một "Cheka" gồm bốn người, thường xuyên tiến hành trấn phản, có khi trấn phản ra đánh đập thật đấy cái đám đó. Chúng tôi cũng tiến hành trấn phản. Sao tôi lại chán ngán cái trò võ đấu đến thế cơ chứ, nhớ là chúng tôi đã bắt giữ một người phụ nữ, là một cô gái khoa hóa học. Đeo kính, cơ thể đặc biệt yếu ớt. Cô ấy đơn độc đến để thám thính tin tức, liền bị bắt vào một căn phòng nhỏ trong trường. Một nữ tướng bên phía chúng tôi, vóc dáng cực kỳ lực lưỡng, là người Hàm Đan, đánh cô ấy tơi bời. Cô gái khoa hóa học ấy quả thực vô cùng anh dũng, chiếc thắt lưng da rộng bản thế kia, cứ thế quất xuống. Cô gái này kiên quyết làm sao, kiên trì quan điểm của mình. Chiếc thắt lưng da ấy thật tàn nhẫn biết bao, quất từng đường từng đường một, quất đến đâu hằn lên vết đỏ đến đấy, trên cánh tay, trên mặt, đánh xong, cô gái này hất tóc một cái nói, tôi nói lại lần nữa, đánh chết tôi thì tôi vẫn giữ quan điểm này. Nói thật bây giờ tôi cho rằng, lúc đó trên chín mươi phần trăm Hồng vệ binh thực sự coi đó là cách mạng để làm. Một bạn học nữ ở Đại học Sư phạm đã hy sinh, cô ấy từng nói với tôi, "Tớ cảm thấy mình giống như chiến sĩ bảo vệ Công xã Paris vậy." Đó là một trận võ đấu, hai bên dùng súng cỡ nòng nhỏ bắn nhau, người ta đều lùi lại phía sau, một mình bạn học nữ này cứ cứng đầu xông lên. Một viên đạn lạc trúng vào đầu. Anh bảo cô ấy mà có tâm tư riêng tư thì có thể làm ra hành động như thế được sao? Nhớ lại "Văn hóa đại cách mạng", nói thật lòng là tôi không hối hận, tôi có thể sám hối, nhưng tôi không hối hận. Bởi vì lúc đó chúng tôi không mang theo mục đích ti tiện nào để tham gia cả. Lúc bấy giờ thực sự coi nó là cách mạng để đối đãi, anh bảo chúng tôi đã chịu đựng ngần ấy tội. Hồi đó lần đầu tiên tham gia võ đấu, ban đêm đến đi ngủ cũng không dám cởm giày nữa. Bên ngoài chỉ vang lên một tiếng còi là bật dậy ngay. Không có ban đêm, không có ban ngày, không được thoái lui, thoái lui là sỉ nhục. Cũng có những kẻ tiêu dao đấy, thời gian đó những kẻ tiêu dao hệt như đống cứt chó vậy. Bây giờ có người đem toàn bộ tội lỗi đổ lên đầu Hồng vệ binh, tôi liền cảm thấy vô cùng bất công. Một đường lối sai lầm, giống như chiến dịch chống bao vây lần thứ năm ở Tương Cang, đối với những chiến sĩ Hồng quân ấy đánh giá thế nào đây, chẳng nhẽ có thể nói họ chết không bằng cứt chó hay sao? Đúng không nào? Một trận chiến tranh chỉ huy sai lầm, chiến sĩ chết đi thì không được tính là liệt sĩ nữa chắc?

Đến tháng sáu thì võ đấu lại càng leo thang, dùng súng đạn. Đêm hôm đó được bố trí sẵn, nói kẻ xấu đều đã vũ trang cả rồi, chúng tôi không vũ trang lên thì không xong. Giang Thanh từng nói rồi, văn công võ vệ, không có súng thì không được. Thế là quyết định đến chỗ Giải phóng quân để cướp súng. Thực ra đó là Giải phóng quân nhường súng cho. Đến xưởng quân khí, cổng lớn mở toang, không có ai quản, cướp bóc chỗ nào chứ? Hoàn toàn là Chu Du đánh Hoàng Cái, người nguyện đánh kẻ chịu đau. Kho vũ khí cũng mở toang. Người quản kho nói các anh làm gì thế, các anh làm gì thế, vừa nói vừa dẫn vào trong, lại còn cầm đèn pin rọi cho anh nữa, bên này này, bên này này, hóa ra toàn bộ đều do quân đội bố trí sẵn cả rồi. Cướp được súng rồi, cũng không biết bắn, kết quả thử bắn ngay cả một vòng tròn cũng không bắn trúng, khẩu súng này sau đó không dùng đến. Tôi vẫn luôn cảm thấy toàn bộ quá trình "Văn hóa đại cách mạng", là do Chủ tịch Mao lãnh đạo "Văn hóa đại cách mạng", sau đó ông không thể lãnh đạo nổi quá trình này nữa. Lúc mọi người bắt đầu dấn thân vào trận "Văn hóa đại cách mạng" này, vẫn đều là từ đáy lòng tham gia cách mạng, với một trái tim trong trắng thuần khiết như pha lê, đi theo lãnh tụ để làm, để tiến hành một trận đấu tranh phản tu phòng tu, thế nhưng cùng với cơn bão táp "Cách mạng tháng Giêng", "Văn hóa đại cách mạng" ngày càng đi vào chiều sâu, thì cuộc cách mạng này không còn thuần khiết nữa. Đã hiểu rõ cách mạng chỉ có thế mà thôi, thế là bắt đầu có một số người có ý thức chủ động lợi dụng cuộc cách mạng này, cho nên điều này đã quyết định cuộc cách mạng này càng lúc càng dơ bẩn. Đó là vì sau khi giành chính quyền thì liên quan đến lợi ích cá nhân. Đấu tranh bè phái trong nội Đảng ngày càng trở nên rõ ràng hóa. Một số kẻ buôn chính trị, môi giới chính trị, bắt đầu có ý thức nhét những thứ của riêng mình vào cuộc cách mạng này, cho nên đã định đoạt cuộc cách mạng này không cách nào xoay sở nổi nữa. Nếu như nói thời kỳ đầu của "Văn hóa đại cách mạng" còn có thể gọi là một cuộc thánh chiến, thì giai đoạn sau hoàn toàn là một cuộc chiến tranh giành quyền lực. Một cuộc phân chia lại quyền lực.

Vào tháng 11 năm 1967, trường học của chúng tôi là nơi thành lập Ủy ban cách mạng sớm nhất toàn tỉnh, chẳng bao lâu sau Ủy ban cách mạng tỉnh thành cũng được thành lập. Thành lập Ủy ban cách mạng, toàn do tôi soạn thảo điện kính mừng. Lúc bấy giờ gọi là "Ba kết hợp", một công nhân, một Giải phóng quân, một Hồng vệ binh. Ủy ban cách mạng là sự phân chia lại quyền lực, bắt đầu tranh giành quyền lực vụ lợi. Số phận của Hồng vệ binh ngày càng kém đi. Hồng vệ binh là đội tiên phong thứ nhất, Giải phóng quân là đội tiên phong thứ hai, công nhân là đội tiên phong thứ ba, cho nên càng về sau Hồng vệ binh càng rẻ mạt. Đến khi đội tuyên truyền công nhân vào trường, Hồng vệ binh đơn giản chính là thứ cặn bã hèn hạ nhất. Giải phóng quân vào trường thì còn đỡ, bày tỏ ủng hộ chúng tôi, đó là ân nhân lớn của chúng tôi, cho nên đối với họ vô cùng cung kính bái lạy. Thế nhưng điều đó sau đó lại khiến chúng tôi vô cùng hối hận, đó chính là đầu năm 1968. Hồi đó không cho phép nhắc đến hai chữ "nghiệp vụ", chúng tôi cho rằng "Văn hóa đại cách mạng" đã hòm hòm rồi, đến lúc phải đọc sách rồi, yêu cầu khôi phục lên lớp làm cách mạng. Giải phóng quân nói với chúng tôi rằng, khôi phục cái lớp gì chứ, chỉ có thể khôi phục lớp học tư tưởng Mao Trạch Đông, khôi phục lớp học đại phê phán chủ nghĩa Mác - Lênin; từ ngữ nghiệp vụ thậm chí cũng không nên dùng. Nghiệp vụ nên gọi là gì nào? Nên gọi là bản lĩnh phục vụ nhân dân. Sau đó trên báo đăng một bài xã luận, bàn về vấn đề nghiệp vụ cực kỳ tả khuynh. Lúc bấy giờ tôi cũng cậy mình là kẻ nổi loạn kỳ cựu, tụ tập hai phái nổi loạn kỳ cựu nữa, tính cả tôi là ba người, viết một bức đại tự báo, dán thẳng ngay cửa tòa soạn báo, tiêu đề lớn gọi là 《Xã luận ngày 2 tháng 3 có vấn đề》. Bên cạnh tôi chẳng phải có một kho đạn dược chủ nghĩa Mác - Lênin đó sao? Do anh ta cung cấp ngữ lục. Chỉ trong vòng một ngày đã xuất hiện vô số đại tự báo vây công bức đại tự báo của tôi. Lại còn có mấy ô tô chở đầy người đến chặn ở cổng trường, đòi biện luận với tôi đấy. Quân đội đồn trú hẹn riêng tôi ra nói chuyện, nói phái nổi loạn muốn lập chiến công mới, kẻ nổi loạn kỳ cựu thì phạm sai lầm, hiện tại chính là lúc tiểu tướng phạm sai lầm. Bộ lý lẽ đó của Chủ tịch Mao lại lôi ra dùng. Ủy ban cách mạng trường học liền tung tôi ra làm vật hy sinh, ý là bảo anh đi biện luận với người ta đi! May mà lúc này chúng tôi vẫn còn mấy người thực sự sát máu xông pha từ trong khủng bố trắng ra, bảo vệ tôi. Kể từ sau lần đó tôi rút khỏi mọi tổ chức, quan hệ với nhà trường cực kỳ căng thẳng. Tham gia một tổ hợp sáng tác viết kịch nói, đề tài có tên là 《Xuân đến Vạn Lý Trường Thành》, đại ý là giám đốc nhà máy thuộc phái tư bản đã bức hại công nhân như thế nào, sau đó "Văn hóa đại cách mạng" đã đánh đổ ông ta, nhà máy liền phất lên. Tiểu thuyết, kịch nghệ thời bấy giờ đều có ý nghĩa như thế cả.

Trong trường học không thể yên tĩnh nổi, lại bắt đầu tóm lấy "Phần tử tam phản". Nhất là những kẻ chống đối Chủ tịch Mao. Có một bạn học trong lúc rảnh rỗi viết chữ trên bệ cửa sổ, "Đại hải hàng hành khải đà thủ, can cách mạng khải ——", vế sau "Tư tưởng Mao Trạch Đông" chưa kịp viết, có người gọi cậu ta, cậu ta liền đi mất. Sau đó, chẳng biết ai lau mà lau không sạch. Mấy ngày sau không biết ai lại viết thêm vào đằng sau chữ "Chủ nghĩa tu dưỡng lớn nhất đương đại", kết quả câu chữ liền nối liền với nhau. Có một bạn học nữ nhìn thấy liền hô hào hoảng hốt: Ấy chà, các cậu nhìn xem, đây là phản động tiêu ngữ! Lúc đó ai nấy đều nơm nớp lo sợ, cơ quan chuyên chính đã được huy động vào cuộc rồi. Kết quả ngay chiều hôm đó liền lôi cổ bạn học của chúng tôi ra ngoài, phản động đấy! Tôi ngủ cùng phòng với cậu ta hơn hai năm, sao lại thành phản động cơ chứ? Toàn hệ từng người một mở hội phê phán, còn quân đội đồn trú thì đứng ở trên hô hào: Đấu tranh giai cấp nghiêm trọng đã thâm nhập vào tận trong lớp học của chúng ta, làm đấu tranh giai cấp chính là phải tuyệt tình sáu thân không nhận, bản chất của chủ nghĩa Mác - Lênin là không thể có bất kỳ tư tình riêng tư nào. Hắn ta xuyên tạc lung tung. Tôi không thể tiếp thu nổi, thế nhưng không dám lên tiếng đâu, lên tiếng thì bị lôi cổ ra ngoài thì phải làm sao? Kết quả rất nhiều bạn học đứng dậy nói: Tôi tố giác! Tôi tố giác! Tôi cảm thấy khó hiểu các cậu tố giác cái gì không biết nữa. À, vào cái hồi năm 68 đó, tôi cảm thấy là bắt đầu cách mạng cả cái đám Hồng vệ binh chúng tôi rồi. Kết quả cậu bạn học đó bị kết án mười năm, bị mang đi diễu hành đấu tố khắp nơi, đây là một bạn học. Lại còn có một bạn học khác cũng bị lôi ra nữa, vì cái gì chứ? Cậu ta viết đại tự báo, viết xong tiện tay vẩy một cái nước rửa bút, vẩy một đường lên mặt ảnh Chủ tịch Mao, sợ chết khiếp lên được. Cậu ta vội vàng gấp lại, cũng không dám đốt, giấu dưới đáy nệm của mình. Mấy ngày sau cậu ta quên bén đi. Sau đó trường học bùng phát rận ghét, lúc đi phun thuốc từng phòng một thì phát hiện ra, liền bị lôi cổ ra tại chỗ. Quân đội đồn trú tàn nhẫn thật đấy, đưa thẳng đến đồn công an, lập tức tống vào nhà giam, lập tức tuyên án, nhanh khủng khiếp, cũng là mười năm. Quả thực quá lợi hại chứ lị! Còn lợi hại hơn cả khủng bố trắng! Đối với cái cuộc "Văn hóa đại cách mạng" này, vì những màn phê phán đấu tố hỗn loạn vong ân bội nghĩa như thế, từ sự đập phá vô nguyên tắc xuất phát từ tư tâm cá nhân, cộng thêm cả khủng bố trắng nữa, tôi thực sự chán ngán lắm rồi. Chán ngán rồi có lẽ bên trong đó còn hàm chứa sự giác ngộ cao hơn cũng nên! Lại thêm tuổi tác cũng đã lớn, sắp phải tốt nghiệp rồi, đại khái mọi người đều có một thứ tâm trạng chán ghét chiến tranh. Bạn học nữ đang thân thiết với tôi bỗng nhiên tuyệt giao với tôi. Chắc là sợ tôi là cái người dễ gặp rắc rối đây. Bỗng nhiên một đứa con của liệt sĩ, dáng người thô kệch vạm vỡ, tìm đến tôi, bảo rằng, tớ rất sùng bái cậu. Lúc đó con gái nói chuyện đều y như con trai vậy. Cứ như thể con gái mà ra dáng con gái thì là vứt đi vậy. Nói chuyện toàn là "bà nội nhà các cậu", thế mới có sức sống chứ. Tay áo phải xắn lên tận trên khuỷu tay, đây là quan điểm thẩm mỹ hồi bấy giờ đấy. Lúc đó nhớ lại cũng đủ thấy hiên ngang lẫm liệt ra phết. Xem ra chuyện của tôi cũng bị nhuốm màu sắc "Văn hóa đại cách mạng". Lúc chúng tôi cực kỳ thân thiết với nhau, thì đã là giai đoạn cuối của "Văn hóa đại cách mạng", tuổi tác cũng đã hai mươi tư, hai mươi lăm rồi. Mọi người rảnh rỗi chẳng có việc gì làm, chuyện thế này rất tự nhiên mà phát sinh thôi. Thế nhưng lúc sắp tốt nghiệp, tôi và cô ấy lại bị đội tuyên truyền công nhân bắt sống sờ sờ chia rẽ phũ phàng.

Đến năm 1969, đội tuyên truyền công nhân vào trường rồi. Giai cấp công nhân lãnh đạo mọi thứ rồi. Giai cấp công nhân mà nhúng chân vào thì thật là hỏng bét. Nói thật nhé, quân đội đồn trú tuy hung hăng nhưng vẫn còn nói chút chính sách; chứ cái đội tuyên truyền công nhân vào trường thực sự là điểm sai lầm nhất của Chủ tịch Mao. Đội tuyên truyền công nhân là cái thá gì chứ, trời không sợ, đất không sợ, cảm thấy mình là số một. Lúc này Hồng vệ binh đã là ba vị trí cũ rồi, đến tận sau này thì thành lão cửu (thứ chín) mất rồi. Tôi nhớ đội tuyên truyền công nhân vừa vào trường liền nói, giai cấp công nhân chúng tôi là chiếm lĩnh trường học, là do Chủ tịch Mao phái đến. Trong tay mỗi người còn nâng niu một quả xoài, là làm bằng nhựa. Lúc phát biểu nói rằng, giai cấp công nhân chúng tôi chính là đám vai u thịt bắp, "xoẹt" một cái cởi khuy áo ra, một chân đạp lên bục giảng. Chuyện này lúc nhắc lại thì khó mà tin nổi đấy. Tất nhiên trong đó có một vài công nhân già khổ đau cay đắng, mà chính những người công nhân già kiểu đó lại trở thành thứ con tin để giai cấp công nhân họ chiếm lĩnh trường học. Có một công nhân già đến kể khổ, đó là nghèo khổ bần cùng, giơ tay ra chẳng còn mấy ngón. Kể khổ để làm gì chứ? Còn phải tiếp tục đấu tranh với trí thức nữa chứ. Đều bị lợi dụng cả. Đội tuyên truyền công nhân vừa đến, liền lập tức mâu thuẫn với quân đội đồn trú. Hơn nữa đội tuyên truyền công nhân vừa bước vào, kiểu gì cũng có một đám người đến khóc lóc kể lể, chúng tôi bị áp bức thế này, thế nọ thế kia, thế là đội tuyên truyền công nhân có việc để làm rồi. Có một tên đầu sỏ đội tuyên truyền công nhân, hiến một chủ ý, lôi cổ chúng tôi ra ngoài, đến nông thôn cải tạo tư tưởng. Đội huấn luyện quân sự, đội tuyên truyền quân sự của Giải phóng quân và đội tuyên truyền công nhân cùng đi theo. Ấy chà, lúc đó quả thực là hành hạ con người đến chết sống không xong. Chỉ một tiếng còi, một hai ba, "xoẹt" một cái nhảy xuống ruộng lúa nước. Rất nhiều bạn học nữ đang trong kỳ kinh nguyệt đấy, đều không dám lên tiếng, chân sưng phồng lên ấn vào là thủng một lỗ. Mỗi ngày buổi sáng mệt đến mức không dậy nổi mà mọi người vẫn phải đứng trước tượng Chủ tịch Mao nói rằng, Chủ tịch Mao ơi Chủ tịch Mao ơi hôm nay con muốn làm gì, con muốn tuân theo tư tưởng nào của người để làm việc thế nào; chiều tối trở về, trước lúc đi ngủ, mệt đến mức hoàn toàn không duỗi thẳng nổi cẳng chân, lại phải hướng về tượng Chủ tịch Mao nói rằng, Chủ tịch Mao ơi hôm nay con lại phạm lỗi lầm gì rồi. Sớm thỉnh thị, tối báo cáo cơ đấy. Đội tuyên truyền công nhân bảo là muốn làm "Hồng hải dương — Tư tưởng Mao Trạch Đông một màu đỏ rực", toàn bộ chỗ nào trong trường có thể quét sơn thì đều quét sơn đỏ rực, mọi người chẳng làm gì cả, ngày nào không quét sơn thì cũng đi khắc hoa hướng dương. Ban đêm rảnh rỗi lúc nào cũng chuẩn bị chiến đấu. Cậu vừa mới ngủ say, liền hô hào gấp rút hành quân. Không bật đèn, mò mẫm trong đêm tối đeo ba lô lên, hễ chạy là chạy liền ba bốn chục lý đất. Tôi thực sự nổi giận, ngày hôm sau không dậy nổi, tôi bảo đây chẳng phải là hành hạ người ta đến chết rồi sao, phải không? Các người không nhìn thấy các bạn học nữ họ chịu đựng thế nào à? Tôi thẳng thắn nói ra những lời chính nghĩa. Tôi bảo tôi không làm nữa, các người muốn làm thế nào thì làm đi! Tôi vừa mở miệng nói thế, vị đại đội trưởng đội tuyên truyền quân sự kia còn ra điều hiểu lý lẽ; còn đội tuyên truyền công nhân thì sốt sỏt lên, "bốp" một cái bẻ gãy cán liềm trong tay, nói, các ngươi quá kiêu ngạo rồi, tao thấy mày còn phản động hơn cả chủ nghĩa tu dưỡng. Tôi bảo anh ấy chứ, đừng có giở cái trò mèo này ra, nói cho anh biết, lúc bố tao làm công nhân, mày còn không biết đang ở xó nào nữa kìa! Vị đại đội trưởng kia dọa tôi, kéo tôi ra một bên, dặn tôi ngày mai viết bản kiểm điểm đi, nhất định phải viết, tôi bảo đảm cậu không sao cả; tôi bảo không viết, hắn ta bảo mày đồ khốn kiếp, vung nắm đấm giáng thẳng lên vai tôi. Chúng tôi hiểu hắn ta làm thế là vì tốt cho tôi, nếu không nhờ hắn ta, lần đó thế nào cũng lôi cổ tôi ra cho bằng được. Lần đó mà bị lôi ra thì hỏng bét, tội danh nhỏ lắm đấy nhé: Phản đối giai cấp công nhân đấy! Hồng vệ binh chúng tôi mới nhục nhã làm sao!

Đến mùa xuân năm 1970 lúc sắp phân phối công tác, trong trường đột nhiên lan truyền một chuyện không đầu không cuối thế này, nói bố tôi là đặc vụ. Thế là đội tuyên truyền công nhân liền nhúng tay trực tiếp, tìm cô bạn gái là con liệt sĩ của tôi, nói chuyện không dưới mười mấy lần... Đây là chuyện riêng tư của tôi rồi, lúc đó ở nhà một người thầy, cô ấy cùng tôi khóc suốt hai tiếng đồng hồ, tôi cũng không thể gặng hỏi sâu hơn. Theo lời người khác thì thầm mách nước với tôi, cô ấy đã tòm tem với một tên đội tuyên truyền công nhân rồi. Ấy chà, tất cả mọi thứ của tôi ấy mà, đều dính chặt lấy màu sắc của "Văn hóa đại cách mạng". Bọn chúng hùng mạnh biết bao, vừa là công, lại vừa là quân. Đội tuyên truyền công nhân nói, tên này không đáng tin cậy, bố hắn là đặc vụ. Anh có lý mà chịu oan cũng chẳng có cách nào tranh cãi. Lúc phân phối công tác ấy chứ, đội tuyên truyền công nhân định ra một nguyên tắc, gọi là "Phân đi xa thành đôi, phân ở gần thành cục nợ, không xa không gần phân ế vợ." Cái này chính là ai có quan hệ yêu đương thì chiếu cố cho hai người các người, đi chỗ xa mà làm cách mạng; phân ở gần là cục nợ, có tàn có tật; không xa không gần thì xếp vào loại ế vợ. Bọn họ liền ném tôi vào cái loại không xa không gần phân ế vợ này. Tối hôm đó lúc đọc danh sách phân phối công tác, hệt như tuyên án vậy. Trương Tam thôn nào, Lý Tứ huyện nào, quyết định vận mệnh của anh đấy chứ. Hồi đó Chủ tịch Mao chẳng có chỉ thị đó sao, toàn bộ phân xuống dưới. Đêm hôm trước ngày lên đường, cô bạn gái đó lại cùng tôi nói chuyện suốt hơn nửa đêm. Nói thật là cái con người tôi này, vẫn luôn cảm thấy tố chất của mình khá tốt, trải qua ngần ấy chuyện chưa từng vì chuyện gì mà tâm thần rối loạn, vì chuyện gì mà sống chết quỵ lụy cả. Tôi bảo, chúng ta hợp thì tụ, không hợp thì tán. Tôi bảo sau này em cứ đi theo đội tuyên truyền công nhân của em đi, anh về quê xới đất đây, quay đầu bỏ đi, nước mắt vẫn cứ trào ra. Tôi xách mấy thùng giấy, sinh viên nghèo chẳng có tài sản gì khác đâu, toàn là sách vở thôi! Thầy giáo tiễn tôi một đoạn, tôi vẫn còn nói tôi sẽ đến chỗ nông dân nghèo trung nông để nhận sự giáo dục lại, lao động thật tốt thể hiện thật tốt, phấn đấu vào Đảng Cộng sản Trung Quốc, sau này quay về lại đến thăm thầy cô. Vẫn cứ là cái khí chất ấy. Nếu như nói mấy năm đầu là bị động trải qua, thì mấy năm sau gặp phải những chuyện này, quả thực còn khó tin hơn nữa.

Chúng tôi vừa xuống đến nơi là được phân về huyện. Cứ gọi là sùng đạo thành kính, tôi một mình từ Thiên An vượt qua, cất hết sách vở ở nhà, bỏ lại tất cả những bộ quần áo đẹp một chút của mình, đặc biệt mua một đôi giày vải để đi, nhằm tỏ ra không có gì khác biệt với nông dân bần cố nông. Lại còn bảo mẹ tôi đặc biệt dùng vải trắng may cho một chiếc áo khoác có đính khuy thắt vạt, lúc đó đúng là kiên quyết thật đấy. Vừa đến huyện, bảy mươi sinh viên, nào là người của Giao Đại, Đại học Khoa học Kỹ thuật, Đại học Bắc Kinh, Thanh Hoa, Phục Đán. Nói thật đều là nhân tài cả đấy, ở đó không chỉ có khóa 70 chúng tôi đâu, mà còn có cả khóa 67, 68, 69 nữa, có người siêu giỏi luôn. Huyện không giữ lại một ai. Phó chủ tịch Ủy ban cách mạng huyện phát biểu nói rằng, các đồng chí phải đi đến những nơi gian khổ nhất, phải đi đến vùng Đại Oa phía Đông. Nơi đó nghèo thật đấy, nhà cửa toàn dựng trên sườn sông. Vừa đến đó, chúng tôi vô cùng thành kính tìm gặp chủ nhiệm Ủy ban cách mạng đại đội, chủ nhiệm liền nói thẳng, mọi người đến đây đều phải thể hiện cho thật tốt, thể hiện không tốt cấp trên truy cứu xuống thì tôi khó mà ăn nói đây, à, muốn phê phán ai một trận, tôi không chịu trách nhiệm nổi đâu. Ấy chà, ý này là chúng tôi chẳng khá hơn thành phần tứ loại là bao. Căn nhà ở đầy những lưới đánh cá lừa phồng lộn xộn. Ban đêm trải mấy lớp rễ cỏ dày trên chiếc kháng sưởi, không sao ngủ nổi. Đủ loại côn trùng không gọi được tên bò lổm ngổm lên người, đám muỗi thì kêu vo vo hệt như máy bay ném bom vậy. Đến cái hoàn cảnh như thế rồi, anh còn nghĩ ngợi cái gì nữa? Vẫn cứ thành kính nghĩ ngợi rằng, tôi ấy à nên cải tạo thế này đây. Ngày hôm thứ hai mấy anh em trai chúng tôi, mặc mỗi chiếc quần đùi, nhảy ùm xuống hố đi đào bùn sông ngay, thế mà hoàn toàn không kham nổi! Cái sự cực khổ khi đào sông thì khỏi phải bàn. Dù sao thì người làm qua công việc này không dưới hàng ngàn hàng vạn. Ngược lại bây giờ tôi lại đặc biệt cảm ơn quãng thời gian đó đấy, tuy rằng vất vả, nhưng tôi cảm thấy chỉ trong quãng thời gian đó, tôi mới thực sự thấu thấm nông dân Trung Quốc đang phải chịu đựng nỗi thống khổ nặng nề nhất sâu sắc nhất trên thế giới này. Họ nhận được ít nhất, thế mà lại ít oán thán nhất. Thỉnh thoảng tôi trò chuyện tâm sự với nông dân, tôi bảo trong lòng các bác cảm thấy thế nào ạ? Bọn họ bảo, ơ hay, có phải mỗi một mình nhà mình đâu, chẳng phải ai cũng thế cả sao! Nghe được câu nói này trong lòng thực sự dâng trào muôn vàn cảm xúc chứ lị. Lúc này ở huyện nghe nói tôi đào sông khá hăng hái, lại còn nghe nói tôi trước kia từng viết lách này nọ, phòng giáo dục liền điều tôi lên để viết. Cái con người tôi này sinh ra đã không có cái số được làm việc trong cơ quan rồi. Lên trên rồi làm gì nào? Viết tài liệu phát biểu cho những phần tử tích cực học tập tác phẩm Chủ tịch Mao. Mời những phần tử tích cực lên trên, tọa đàm, rồi tôi biên soạn lại. Ví dụ như một tiểu tử, nung gạch chiến đấu chuẩn bị chiến tranh, anh liền nói cậu ta nung gạch khổ sở thế nào, trên tay bỏng ra bao nhiêu bọng nước, lại còn phải viết lúc cậu ta nung gạch chuẩn bị chiến tranh từ trong lò gạch nhìn thấy phong vân năm châu bốn bể, nhìn thấy ngọn lửa cách mạng thế giới. Hoàn toàn là bịa đặt nhảm nhí, đây là cái thứ trò chơi gì thế này? Những thứ này trong lòng tôi nghẹn ứ không nhịn được mà lộ ra ngoài, đầu sỏ phòng giáo dục liền nói chuyện với tôi, bảo rằng, cậu đấy, công việc cũng được đấy, nhưng vẫn nên xuống dưới rèn luyện một thời gian nữa thì tốt hơn. Trong lòng tôi đương nhiên hiểu rõ lắm chứ, tôi bảo cuộn chăn của tôi đã cuộn xong xuôi rồi, thế là lại quay về.

Hồi đó nông dân biết tôi thích đọc sách cũ, ngày nào cũng gọi tôi buổi chiều tối giảng cho nghe một đoạn. Tôi không dám kể cho bọn họ nghe《Tế Công truyện》 nhỉ,《Tiết Nhân Quý chinh Đông》nhỉ,《Tam hiệp kiếm》lộn xộn gì đâu, bèn nghĩ cách biến nó thành chuyện hiện đại, mỗi ngày vừa ăn cơm xong là cái đầu khang ấy liền vây kín mít, tôi vừa cất lời là có người đi lấy nước nóng, lại còn có người từ nhà mang hạt dưa rang đến, thực sự không có hạt dưa thì kiếm ít ngô hạt rang lên vậy. Có lúc đang kể đến nửa chừng thì khựng lại, bọn họ liền cầm một tờ giấy cuộn cho tôi một điếu thuốc lá. Nông dân vô cùng chất phác, cuộn xong còn liếm mép dán hộ cho anh. Bọn họ nào hiểu biết gì về chuyện bệnh truyền nhiễm hay mấy thứ đó đâu, đến lúc đó anh hoàn toàn không cần phải do dự gì sạt, cầm lấy cái ống loa giấy là phì phèo hút ngay. Con người ta đến lúc ấy rồi, sẽ chẳng có chí tiến thủ gì lớn lao nữa đâu. Tôi cũng chẳng có sách để đọc, chỉ có mấy cuốn của Mác - Lênin và Chủ tịch Mao, ngoài ra thì đọc《Nhân dân nhật báo》. Có lúc thậm chí cả những góc xó xỉnh ở cái tờ báo đó cũng đọc sạch. Bằng không sao lại đi mua những cuốn sách nhạt nhẽo như《Triều hà》,《Hồng Nam tác chiến sử》để đọc chứ? Tinh thần thực sự rất đói khát đấy, nông dân cũng đói khát tinh thần. Thế nhưng tôi hễ cứ ở cùng một chỗ với nông dân, khoanh chân ngồi lên khang giảng giải, hình như thỏa mãn lẫn nhau vậy. Chuyện này liền có người báo cáo lên chủ nhiệm đại đội, chủ nhiệm tìm tôi bảo cậu giảng cái gì thế, tôi bảo giảng lịch sử đấu tranh hai đường lối đấy, anh cũng qua đó nghe đi. Một ngày làm cỏ xong mọi người nằm dài trên bãi cỏ, tôi bảo chủ nhiệm này anh qua đây đi. Lúc này anh ta xách tới một thùng nước, mọi người giống như ngựa uống nước tu ừng ực một hơi, còn tôi thì quệt miệng bắt đầu giảng. Hóa ra, chủ nhiệm anh ta cũng thích nghe. Sau này anh ta liền nói, sau này muốn giảng thì giảng trong nhà ấy, đừng ra ngoài giảng nữa nhé. Ngày hôm đó giảng toàn là bịa đặt nhảm nhí, tôi đem những người cổ đại biến thành người hiện đại hết. Bên trong lại chèn thêm lưới của phái tư bản, lại chèn thêm địa chủ phú nông gì đó. Nói thật nhé, tôi giảng cho bọn họ nghe, bản thân cũng là một sự tận hưởng, bởi vì con người tôi tinh lực vô cùng dồi dào, không có chỗ để xả ra mà.

Về sau trong thôn phát động học tập triết học. Anh bảo lúc đó đúng là đem nông dân ra đùa cợt tiêu khiển mà, nông dân thì biết cái quái gì về triết học chứ! Chủ nhiệm đi học triết học về, triệu tập nông dân để truyền đạt, ngẩn người nửa ngày thốt ra đúng một câu, "Mọi người học Đại Dại, làm việc cho tốt, hết." Sau đó liền bảo tôi giảng thế nào là triết học? Tôi bảo tôi cải tạo chưa tốt. Chủ nhiệm bảo cậu đừng nhảm nhí nữa, mau giảng đi. Tôi liền bắt đầu giảng triết học, thế nhưng chưa giảng được hai câu, mấy người phụ nữ ngồi dưới vừa xâu giày vừa nói, "Chúng ta không giảng cái này nữa, kể tiếp chuyện chiều hôm qua đi!"

Ở trong thôn gọi nông dân đi họp không dễ chút nào. Loa phát thanh gọi, gọi từ sáu giờ, đến tám giờ, chốc lại ngậm tẩu thuốc đi ra một người, chốc lại đi ra một người nữa. Nông dân không sợ quy chụp lên cao, bởi vì nông dân ở tầng lớp đáy xã hội rồi, anh bảo khai trừ bọn họ đi đâu chứ? Ủy ban công xã đại đội bèn quyết định mỗi ngày đi họp sẽ cho "hai thành". Một ngày mười điểm, buổi tối tính hai điểm, cho nên đi họp chính là để kiếm cái hai thành đó đấy. Ngồi đó ba hoa phét lác chứ gì. Cán bộ cũng qua loa lừa phạt hai đầu, hắn ta cũng biết ở trên là làm bừa, đối với ở dưới thì lại không dám nói sâu, đành gắng gượng chống đỡ thôi! Hồi đó không có thôn nào là không giấu giếm sản lượng để chia chác tư túi cả, lương thực không đủ ăn mà. Cấp trên toàn là chỉ huy mù quáng, đồng loạt trồng "Phản tu số 7". Cái giống "Phản tu số 7" đó không ngon. Công xã bảo trồng mà không trồng thì không được. Nông dân cũng có cách, vòng ngoài toàn trồng "Phản tu số 7", vòng trong trồng cao lương bản địa. Cán bộ kiểm tra của cấp trên hễ đến nơi, đại đội sớm đã chuẩn bị sẵn rượu thịt rồi. Không bịt cái miệng của bọn chúng lại, thì cái miệng của chính mình càng chẳng có cái quái gì để ăn!

Tôi cải tạo xong ở đây rồi, lúc sắp đi chủ nhiệm nói với tôi rằng, tôi thấy cậu quả thực không giống một thiếu gia thành phố lớn gì cả, cậu tính tình thẳng thắn, không được đâu cái này, đến đâu thì những lời gây thù chuốc oán đừng có nói, những lời làm người ta chướng tai gai mắt đừng có nói, những lời phạm húy đừng có nói. Đây là quãng thời gian đó.

Năm 1972 tôi được phân phối về dạy học ở một trường trung học công xã. Nói thật lòng ở trong tầng lớp nông dân ấy mà, nếu đi sai một bước thì mấy chục năm cũng không lật mình nổi đâu. Bởi vì nơi này tương đối khép kín. Ở thành phố lớn cứ tan làm là mọi người đến giờ nhảy lên xe đạp là tản đi hết; mọi người sống trong nhà chung cư chẳng có liên hệ gì với nhau cả. Ở nông thôn, bao nhiêu năm nay, đều quần tụ ở một chỗ. Ngay cả chuyện đời cụ tổ nhà cậu có đái dầm hay không cũng có thể tra cứu ra được. Cho nên lúc đó cậu mà đi sai một bước thì phiền phức to. Lại thêm, lâu nay có một sự thành kiến đối với trí thức, đó là cái gốc rễ để lại từ những năm tháng đó. Cho rằng các người cao ngạo tự đại, hùng biện giỏi giang, khó đấu đá, quan hệ với quần chúng không dễ tạo dựng cho tốt. Nói thật là mấy điểm này đánh giá về tôi cũng khá chuẩn xác đấy. Lúc tôi dạy học ở trường trung học công xã thì vừa vặn bắt gặp "Đường lối giáo dục tu dưỡng trào lưu quay trở lại". Có một lần trong lớp có một nữ sinh không lên lớp, hỏi nguyên nhân, thái độ lại còn vô cùng xấc láo. Bảo rằng, hôm qua em đi ăn cơm khô rồi. "Ăn cơm khô" là phương ngôn ở đó. Nhà ai cưới vợ gả chồng mọi người góp vài đồng tiền mừng rồi đến nhà người ta ăn cơm, gọi là "ăn cơm khô". Nông thôn bình thường không được ăn cơm gạo tẻ, được ăn một bữa coi như được tận hưởng vậy, thế mà tôi lại không hiểu. Tôi bảo em vì một bữa cơm mà bỏ bê không lên lớp, sao mà không biết xấu hổ thế hả. Không biết xấu hổ là cửa miệng ở quê tôi, đặt ở đây thì mức độ nghiêm trọng lắm rồi. Nữ sinh đó khóc lóc không dứt. Chà, thế thì hỏng bét, lúc đó đang lúc náo động "Sự kiện Hoàng Soái" mà, rất nhiều bạn học vây quanh tôi phê phán tôi cơ chứ, lãnh đạo nhà trường ép tôi hết lần này đến lần khác kiểm điểm. Thế là tôi trở thành điển hình của "Đường lối giáo dục tu dưỡng". Sư đạo tôn nghiêm mà. Số phận của tôi trước sau vẫn gắn liền với "Văn hóa đại cách mạng". "Văn hóa đại cách mạng" có chuyện gì, đều có thể dính líu đến tôi, nông trại của nhà trường có tám mươi mẫu đất, chủ nhiệm Ủy ban cách mạng nhà trường bảo cậu đi trồng trọt đi. Thế là tôi mang cuộn chăn lên nông trại luôn. Trồng cà tím, ớt, cà chua, xà lách và súp lơ, cũng không tệ lắm. Thế nhưng đến năm 1975 thì tôi hoàn toàn chán nản tuyệt vọng. Bởi vì trong lúc riêng tư đã mượn đọc một cuốn 《Hoàng hậu Hồng đô》, là một bản viết tay. Đọc xong lập tức trả lại cho người ta, nhưng trong lòng tôi cảm thấy hoang mang lạc lối. Vốn dĩ sự kiện Lâm Bão vừa ném ra sau, nói thật lòng, tôi mấy đêm liền ngủ không ngon giấc, cảm thấy bao nhiêu thứ trước đây vốn thần thánh nhường ấy, vốn sùng bái nhường ấy hóa ra toàn là giả dối cả, thế nhưng lúc đó tình cảm đối với Chủ tịch Mao vẫn chưa thay đổi. Hồi đó hễ nhìn thấy báo chí là lại ngẫm nghĩ, kể từ sau khi Lâm Bão chết đi, tốc độ già đi của Chủ tịch Mao lại cực kỳ nhanh chứ lị. Lúc này lại nhìn đến chuyện của Giang Thanh, cộng thêm cả những hiện tượng xấu xa của xã hội, quả thực vô cùng hoang mang lạc lối, thế là cũng hoàn toàn chán nản tuyệt vọng. Tôi nghĩ, bản thân đã ba tuổi đầu rồi, công chẳng thành danh chẳng toại thế này, làm cái gì đây?

Năm 76, trận động đất suýt nữa thì đè chết tôi. Nhà cửa toàn trường đều sụp đổ, mọi người đều ngủ chung một chỗ. Sau trận động đất, ngược lại tôi lại có cảm giác được giải thoát một cách kỳ lạ. Tôi tự nhủ đây gọi là quỷ thần sợ kẻ ác đây mà. Tôi nghĩ đằng nào mình cũng chẳng làm nên trò trống gì, vấp váp khắp nơi, cũng chẳng vào được Đảng nữa, đến đâu thì đến, thích làm gì thì làm, gặp ai cũng quậy phá đến cùng. Kết quả là lúc này mọi người ngược lại lại sợ bạn, cứ ngang nhiên xông pha thì chẳng có chuyện gì xảy ra cả. Thế nhưng mỗi lần quậy phá xong, trong tư tưởng lại thấy cực kỳ trống rỗng: Mình đang làm cái gì thế này! Tôi lại thấy mệt mỏi rã rời, cảm thấy vô vị hết chỗ nói. Một mình lén lút đọc "Liêu Trai", đằng nào cũng là chữ Hán cổ, người khác đều không xem hiểu, xem đi xem lại lại thấy toàn quỷ, hồ, thần, cả ngày nửa người nửa quỷ, không hiểu cũng chẳng hồ đồ, tính ra cũng không tệ. Sau khi đánh đổ "Bè lũ bốn tên", tôi mới lần đầu tiên hiểu rằng đây là một cú lừa gạt vô cùng to lớn! Chưa kịp tỉnh táo, đã lại đến đợt thanh tra. Thanh tra ấy mà, vẫn là hai phái, phái này chỉnh đốn phái kia. Những kẻ từng đánh người tàn nhẫn ở phái bên kia đều chẳng mảy may hề hấn gì, kết quả là họ đưa ra cho chúng tôi tổng cộng năm điều tài liệu. Lại là mấy thứ đồ giả được ngụy tạo ra. Thanh tra vốn là vì cân nhắc đến sự ổn định, nhưng một nhóm người lại lợi dụng việc này để chỉnh đốn một nhóm người khác. Món nợ lịch sử này sau này ai sẽ là người trả đây. Hơn nữa nhóm người bị chỉnh đốn đều là những người tầm tuổi tôi, từ ba mươi lăm đến bốn mươi lăm tuổi. Hồng vệ binh hồi đó chính là bộ phận học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông và đại học. Cho nên mấy năm nay tư tưởng của tôi vẫn cứ u uất. Có lúc tôi nghĩ, trái đất lớn nhường này, ngày ngày anh đấu với tôi, tôi đấu với anh, thì có ý nghĩa gì chứ! Không mệt mỏi sao? Thế nhưng con người tôi bẩm sinh năng lượng cực kỳ dồi dào, nói thật lòng tôi cảm thấy hiện tại vẫn chưa dốc hết sức lực cho đất nước. Từ mấy năm gần đây tôi đi tìm một con đường khác. Tôi nghĩ, làm ngữ pháp thì quá khô khan, tự mình sáng tác văn chương lại không có tài năng, nhưng tôi thích đọc tiểu thuyết, có nền tảng văn học, tôi am hiểu ngôn ngữ, thế là tự đặt ra cho mình một kế hoạch năm năm, nhất định phải tạo ra một bước ngoặt trong lĩnh vực tu từ, chen chân vào giới tu từ học. Mấy năm nay, tôi đọc rất nhiều sách, cho đăng một số bài viết về phương diện ngôn ngữ. Thế nhưng viết đi viết lại lại cảm thấy phiền muộn, chính vì nền tảng của tôi quá kém. Tôi đặc biệt cảm thấy mình chưa từng được thụ hưởng một nền giáo dục đại học hoàn chỉnh, thế mà vẫn mang cái mác tốt nghiệp đại học. Hiện nay tu từ học bắt đầu phát triển theo chiều hướng không gian đa chiều, cần phải có xã hội học, ngôn ngữ học, tâm lý học, mỹ học, cần rất nhiều tri thức, hơn nữa còn phát triển hướng tới các khoa học biên giới khác nhau. Kiểu nghiên cứu khảo cứu mang tính cô lập, tĩnh tại như trước kia hoàn toàn không có tương lai. Có lúc tôi cảm thấy có áp lực, áp lực này khiến tôi cảm thấy đất nước nuôi nấng tôi lớn từng này, tôi thế nào cũng phải làm được cái gì đó cho đất nước. Tôi không muốn vinh thân phì gia, chỉ muốn tìm vị trí của chính mình thôi. Nhắc đến đoạn đường trong "Cách mạng Văn hóa" của bản thân, cho đến tận bây giờ tôi cũng không hối hận. Từ góc độ chính trị mà phủ định hoàn toàn cuộc "Cách mạng Văn hóa" này, tôi không hề có bất kỳ dị nghị nào. Nhưng nếu coi đây là một phong trào thì không thể đơn giản phủ định, không thể đơn giản vạch ranh giới chính trị. Tôi cảm thấy Trung ương thì, tôi hiểu thế này, nói thật lòng, Trung ương của chúng ta hiện giờ cũng đủ khó khăn rồi, khó ở chỗ nào chứ? Khó ở chỗ nền tảng phong kiến của Trung Quốc quá sâu dày. Tôi ở nông thôn từng ấy năm, thấm thía sâu sắc rằng hiện nay ở nông thôn chính là chủ nghĩa xã hội mang màu sắc phong kiến. Bạn không biết mấy vị quan chức từ trên xuống dưới đều kết thành mạng lưới đâu. Tôi không chỉ nói riêng huyện của tôi, ở đâu cũng kết thành mạng lưới cả. Chỉ cần bạn đụng phải mạng lưới, thì đừng hòng gỡ ra cho rõ ràng được nữa. Lúc bạn đang gỡ mạng lưới, súng của người khác đã chĩa tới nơi rồi. Cho nên tôi cảm giác cải cách của Trung ương vô cùng khó khăn. Lại nói đến việc đánh giá "Cách mạng Văn hóa", Trung ương xuất phát từ sự cân nhắc xoay chuyển tình thế, mang tính chính trị để phủ định hoàn toàn, đây là điều cần thiết. Bởi vì cái gọi là chính trị thì nên làm như thế này, chính trị không thể nói chuyện tình cảm, đấu tranh chính trị không có cái gọi là sự thành thật để mà nói, đây là nhu cầu tất yếu. Giống như một ngôi nhà trước đây gia đình ở đã chuyển đi, bạn dọn vào thu dọn cho thật sạch sẽ, nhưng nhìn thế nào cũng vẫn giống như trước đây, bắt buộc phải nhổ bỏ cả cái tốt lẫn cái xấu đi. Thế nhưng tôi cảm thấy điều không nên phủ định chính là Hồng vệ binh. Đối với Hồng vệ binh nên tiến hành phân tích mang tính lịch sử. Tôi cảm thấy việc phân tích lịch sử đối với Hồng vệ binh không cần thế hệ chúng ta phải bận tâm; nói thật lòng, đối với một cuộc đấu tranh vĩ đại, hoặc đối với một cuộc đấu tranh sai lầm, không thể chỉ ở một cự ly rất gần mà đưa ra được một đánh giá chính xác. Tôi tràn đầy tự tin về điểm này. Ngay cả bây giờ, đánh giá cho tốt về "Cách mạng Văn hóa" cũng là điều không thể. Nói thật lòng, bây giờ tôi xem một số bộ phim truyền hình và phim điện ảnh, cùng với các tác phẩm văn nghệ khác, miêu tả Hồng vệ binh cứ như là lính Quốc Dân đảng vậy, điều này không công bằng. Những nhà văn đó, nếu họ không tham gia "Cách mạng Văn hóa" thì có thể châm chước tha thứ; đã tham gia "Cách mạng Văn hóa" rồi, mà vẫn miêu tả như thế, thì hoàn toàn là vứt bỏ lương tâm nhà văn. Có bộ phim kia, một chiếc xe chở tử tù chạy tới, một đám Hồng vệ binh xông lên, lôi người đàn ông ra ngoài, nước mắt người phụ nữ tuôn rơi lã chã, đứa trẻ kia còn đuổi theo hai bước, chẳng hiểu vấp thế nào lại ngã nhào xuống đất, mẹ ơi, bố ơi, kèm theo hiệu ứng âm thanh rồi bước đi, làm gì có chuyện đó chứ? Hồng vệ binh làm gì có chuyện đó? Hồng vệ binh hồi đó cũng yêu thương trẻ con lắm chứ, phải không nào. Phong trào Hồng vệ binh là một bi kịch lịch sử, nhưng có kẻ lại đem nó ra so sánh với lực lượng SS của Đức Quốc xã, quá ư là bất công! Hồng vệ binh là phong trào tự phát, lực lượng SS chịu sự thao túng trực tiếp của Đức Quốc xã, hoàn toàn là hai chuyện khác nhau hoàn toàn! Đương nhiên không thể nói tôi không cảm thấy hổ thẹn khi từng làm Hồng vệ binh, nhưng tôi cũng không hối hận. Thế nhưng có những thứ có thể khiến ta phải sám hối. Đến tuổi như tôi rồi, sự suy ngẫm phản tỉnh diễn ra vô cùng mãnh liệt. Tôi cảm thấy nhóm người chúng tôi, rất có thể là nhân tố ổn định nhất của đất nước. Họ thấm thía sâu sắc nỗi đau khổ của hai con đường khác nhau. Họ từng chịu đựng kiểu giáo dục tập trung nghe theo lời Đảng, hơn nữa trong cục diện mở cửa hiện nay, nhóm người này nhìn chung đều tương đối ổn định. Họ không hề mù quáng phản đối giống như thế hệ đi trước, cũng không chuẩn bị tiếp nhận toàn bộ giống như thế hệ trẻ. Đồng chí Mao Trạch Đông hồi đó đã mang lại cho tôi lớn nhất chính là tình cảm giai cấp, cho đến tận bây giờ, cho dù đến lúc nào đi nữa cũng không đến mức làm càn làm quấy, không sa đọa, ngay cả khi gặp khó khăn cũng không sa đọa. Nhưng tôi cũng hận, hận thời đó dạy chúng ta sự mù quáng tuân lệnh, dạy chúng ta tư duy một chiều, không biết tư duy đa chiều, không biết tư duy ngược chiều. Trên thực tế vị lão nhân gia ấy, cũng từng nói không ít những câu thế này: Đánh đổ chủ nghĩa nô lệ, chôn vùi chủ nghĩa giáo điều. Thế nhưng ông ấy lại là một kẻ Diệp Công hiệu rồng, một khi bạn thực sự làm như thế, thì ông ấy lại không chịu nữa. Sau này tôi, tôi nghĩ thế này, tôi có thể cống hiến cho đất nước thêm ba mươi năm nữa. Tôi chỉ muốn một cách ngay ngắn cẩn thận làm cho tốt công việc mà đất nước giao phó, sống như vậy chẳng dễ chịu hơn một chút sao? Đúng thế.

Thế gian bi kịch lớn nhất, không gì bằng thánh đồ bị lừa gạt.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.