Năm 1966, mười tám tuổi, công nhân một nhà máy thiết bị nâng hạ ở thành phố T.
Khi thanh lọc đội ngũ giai cấp, trong nhà lục ra "sổ đổi trời"—— tường đổ mọi người đẩy, ác lân ức hiếp—— đến đồn công an nói lý cũng chẳng ai đoái hoài—— miếng huyết khối nhỏ của anh trai—— tất cả chỉ vì cái thứ "Cách mạng Văn hóa" chết tiệt ấy—— muốn làm người nhà quân nhân nên viết huyết thư—— mỗi tháng làm bốn trăm tiếng cũng chẳng ích gì—— lời nản lòng của một hán tử cứng cỏi.
Nói thật với ng/ài, mười năm nay nhà chúng tôi bị hành hạ thê thảm. Nhưng chúng tôi không phải là kẻ hèn nhát, chúng tôi là hán tử cứng cỏi, nếu là lúc bình thường, chúng tôi đã liều mạng tới cùng rồi. Nhưng thời buổi đó không được, cho dù anh là hán tử cứng cỏi đến đâu, cũng phải cúi gằm đầu xuống.
Con người sống vì một hơi thở, phải không? Tôi nén hơi thở này để sống qua mười năm nay. Hôm nay tìm đến ng/ài cũng là để xả hơi thở này ra.
Năm 66 tôi vừa tốt nghiệp trung cấp chuyên nghiệp, được phân công về nhà máy thiết bị nâng hạ. Năm đó mười-tám tuổi. Kể ng/ài nghe tình hình trong nhà một chút, có bố, có mẹ; bà nội, anh trai, em trai và em gái, chỉ thiếu mỗi chị gái. Năm đó bà nội tám mươi tuổi, tuổi tác vừa vặn lật ngược lại với tôi. Bố có vấn đề về tinh thần, dù chưa tính là tâm thần, nhưng dẫu sao cũng có chút... cái đó, cái đó là gì nhỉ, không phải ngốc, cũng không phải điên, mà là đứt một sợi dây thần kinh. Anh trai vốn là một thanh niên lực tráng, một lần tai nạn lao động bị đập hỏng đầu, anh ấy mới thực sự là không bình thường về thần kinh. Em trai em gái còn nhỏ. Người duy nhất trong nhà ngoài ngõ có thể gánh vác chuyện ăn uống chỉ có tôi. Hoàn cảnh nhà tôi thế này, cho dù không có "Cách mạng Văn hóa" thì cũng đủ mệt mỏi rồi. Ai ngờ "bốp" một tiếng lại tới cái gọi là "Cách mạng Văn hóa".
Lúc mới bắt đầu trong lòng tôi đã thấp thỏm lo âu, nhà tôi dẫu nghèo, nhưng thành phần không tính là tốt. Bố tôi trước giải phóng từng làm cảnh sát giao thông một năm, đứng tên ông lại có nhà cửa, thực ra đó là nhà cửa của bố mẹ bà nội; bà nội không có anh em, do bà thừa kế, ông nội làm đại lý, sau khi ông nội qua đời thì do bố tôi đại lý. Tổng cộng có khoảng ba mươi gian, thập niên năm mươi cải tạo nhà cửa, nộp công mười gian. Mấy chục năm nay, căn nhà sớm đã rách nát không ra hình thù gì, chỉ là một "kẻ đại lý của kẻ đại lý" sở hữu hai mươi gian nhà rách ấy, hồi Tứ thanh đã từng điều tra một lượt, không xếp vào tư bản, nhưng cũng không định rõ thành phần, cứ để lơ lửng như thế, dẫu sao thành phần không phải là ngũ loại hồng. "Văn hóa đại cách mạng" vừa bắt đầu cái khí thế đập phá đấu tố hỗn loạn đó nào có tiêu chuẩn gì, ai biết đâu sẽ đụng phải ai. Tôi thấy một gia đình hơn hai mươi người, xếp thành một hàng, trước ngực đều đeo biển, đều bị cắt tóc, đến cả nam nữ cũng không phân biệt nổi, giữa con đường lớn, bị Hồng vệ binh đấu tố, tôi thấy thấp thỏm. Vội vàng đem những thứ "tứ cũ" trong nhà như chai lọ cũ, hũ cũ, mấy thứ đồ cũ dọn dẹp một phen, cái gì nên đốt thì đốt, cái gì nên đập thì đập, đừng để bị người ta "quét tứ cũ" tóm được rồi lại sinh chuyện, đúng không?
Lúc đầu chưa có chuyện gì lớn, khi tiến hành "thanh lọc đội ngũ giai cấp", có hôm nửa đêm đột nhiên có tiếng đập cửa thình thình thình, nhìn lại thì ra là đại diện tổ dân phố, hô hào muốn "kiểm tra hộ khẩu", dẫn theo một đám người, toàn là những phần tử tích cực trong khu phố. Mãi đến sau này mới hiểu ra, lúc "Văn hóa đại cách mạng" mới bắt đầu càn quét thì rất thô sơ, có kẻ làm càn, cũng có kẻ lọt lưới, nhưng đến lần này thì khác hẳn. "Thanh lọc đội ngũ giai cấp" là lục soát từng người một, anh có dính chút chuyện gì là chúng bắt chặt không buông. Bọn chúng lục tung beng lên, đột nhiên hô lên, nói là tìm ra tội chứng của bố tôi. La lớn là "sổ đổi trời"! Thực ra chính là mấy cuốn sổ ghi chép thu tiền thuê nhà và biên lai dạo trước mà thôi. Thế là thôi rồi. Bọn chúng cũng sướng điên lên, cuối cùng đã tóm được thóp rồi. Lúc đó áp giải bố tôi đến ủy ban cách mạng khu phố, thông báo cho đơn vị của bố tôi. Đơn vị của bố tôi dùng xe Jeep nhỏ đưa ông đi ngay trong đêm. Không ngờ đơn vị cũng nói bố tôi cất giấu "sổ đổi trời", muốn đổi trời, muốn khôi phục chế độ cũ. Mấy tờ biên lai thu tiền nhà ấy thì có tích sự gì, vả lại với tình trạng của bố tôi, nói năng còn ú ớ không rõ ràng, bản kiểm điểm toàn là em gái giúp viết, ông có bản lĩnh đổi cái trời xã hội chủ nghĩa này chắc? Chủ tịch Mao còn nói súng ống đẻ ra chính quyền, đưa cho ông một cây gậy ông còn cầm chẳng vững, huống chi là súng ống, đòi đổi cái trời đi đâu? Thế là bị tống vào nhà bò, đeo cái mũ ngụy cảnh sát và chủ địa ốc phản động, ngày ngày bị luân phiên đấu tố ở các phân xưởng.
Nhà tôi xảy ra chuyện thế này, cả nhà ngồi trong nhà, đến cửa cũng chẳng dám bước ra, liền mấy ngày không được ăn bữa cơm đàng hoàng. Bà nội tôi nào từng trải qua chuyện này, sợ đến ngốc người đi, ngã một cú rồi không dậy nổi nữa, liệt giường liệt chiếu liền mấy năm, kéo dài đến năm 72 thì qua đời. Tôi đến đơn vị của bố tôi muốn nói vài câu, vị phụ trách kia hung ác lắm, tôi vừa giới thiệu bản thân, nói tôi là ai, hắn liền quát lên với tôi: "Mày đến làm gì, mày muốn làm gì?" Trong lòng thầm nghĩ, nếu tôi nói thêm một câu nữa để hắn tóm được, khỏi cần nói đến chuyện tôi sẽ bị khép tội "lật lại án phó-định cho phản cách mạng lịch sử", bố tôi lại càng gặp họa lớn. Đành ngậm tơi ngậm tiếng, quay đầu đi thẳng về nhà, ng/ài nói có uất ức không cơ chứ?
Đừng có chuyện gì cũng đổ lên đầu "Bè lũ bốn tên", trong xã hội nếu không có cái đám đông nhung nhúc ấy, chỉ riêng "Bè lũ bốn tên" thì làm sao gây ra tội ác lớn nhường ấy! Nhà tôi vừa gặp chuyện này, vận thế liền xuống dốc, ngay lập tức hàng xóm láng giềng hoàn toàn thay đổi thái độ, cứ như vô hình trung vận thế của bọn họ cao hơn vậy. Trước kia dẫu có chút mâu thuẫn gì đi nữa, thì đều dễ giải quyết, có oán trả oán, có thù báo thù đi thôi, tường đổ mọi người đẩy, trống rách ai cũng đập mà.
Bị liếc xéo, bị mắng chửi, có lúc đang ăn cơm thì một viên gạch bay vào, cửa kính vỡ nát bét. Chúng tôi cũng chẳng dám lên tiếng, anh nói xem có thể nói gì? Anh có thể đi tìm ai mà nói đây? Mẹ tôi bị một thanh niên cùng viện dùng ống giác hơi ném vào đầu máu chảy ròng ròng, cậu em út mười bốn tuổi của tôi bị một tên cùng phố dùng gạch đập rách gáy, khâu chín mũi, lúc đó máu me đầy mặt, nhìn không rõ mũi, mắt, miệng nữa. Chúng tôi là con người cơ mà, sao có thể chịu đựng sự nhục nhã này, để mặc bọn chúng trèo lên đầu lên cổ phóng uế, đến cái đầu cũng không cho phép ngẩng lên một chút. Tới đồn công an kêu oan, nhưng trong nhà anh có vấn đề, anh liền thành kẻ không có lý, xong việc còn bắt chúng tôi nhận lỗi. Lúc bị đánh phản bác vài câu cũng tính là sai, tính là gây chuyện. Tôi là một thanh niên đôi mươi cơ mà, rất giỏi đấu vật, lại biết chút võ nghệ này nọ, đang lúc máu nóng sục sôi. Nếu không phải thời gian đó, một mình tôi chấp hai ba đứa chúng nó, tôi là kẻ nuốt cục tức vào bụng được sao?
Có một lần, đại ca tôi phát bệnh, nửa đêm hò hét quậy phá, bị một người họ hàng dưới quê lên của nhà hàng xóm, dùng đòn gánh đánh cho lăn lóc dưới đất, vỡ đầu, máu chảy đầm đìa. Một gia đình khác cùng viện nhìn không ném nổi, bám lấy gã nhà quê đó mà hô lên: "Hắn là một bệnh nhân tâm thần, không thể đánh được!" Nhà đó lại có một người họ hàng, hét lên: "Chúng tao đánh là kẻ địa ốc, là con trai của tư bản!" Tôi tan ca đêm về, sự việc đã xong xuôi rồi, bằng không thể nào cũng xảy ra một trận ác chiến. Tôi thực sự sắp phát điên rồi. Tôi nhìn vũng máu trên mặt đất, dùng chiếc xẻng nhỏ hớt lên một miếng huyết khối nhỏ, trông giống như óc đậu, bỏ vào cuốn sổ tay, tôi khóc. Tôi rất ít khi khóc, đàn ông đại trượng phu mà rơi nước mắt là kẻ vô tích sự, thế nhưng tôi đã khóc, cổ họng cứ trực trào lửa, gân trên cổ giật thình thịch, tôi muốn liều mạng, nhưng xét cho cùng thì bản thân vẫn đè nén xuống. Tôi không ngốc, tôi nghĩ một phen liều mạng này, chắc chắn sẽ bị tính là "thù hận giai cấp", bố tôi, cả nhà tôi sẽ càng tiêu đời hơn. Chuyện lớn nhỏ trong nhà ngoài ngõ đều phải trông cậy vào tôi đấy! Cục tức này còn khó nuốt hơn cục sắt, nhưng đàn ông chúng tôi vẫn nuốt xuống. Bây giờ tôi vẫn luôn nghĩ, nhà tôi không có điểm nào có lỗi với hàng xóm láng giềng cả, nhà tôi lại chẳng phải kẻ ác, trước kia cũng chưa từng gây thù chuốc oán chết chóc với nhà ai. Hơn nữa, hàng xóm láng giềng xung quanh đối xử với nhau vẫn rất nồng nhiệt, cớ sao con người ta lại biến thành thế này, cớ sao chúng ta lại phải gánh chịu chuyện này, tôi xin phép được nói một câu tục tĩu — tất cả chỉ vì cái củ kho gì của "Cách mạng Văn hóa" chết tiệt ấy.
Tôi đã nghĩ rồi, nếu muốn cải thiện hoàn cảnh trong nhà cho khá hơn một chút, thì phải phấn đấu tiến bộ, làm việc cho thật tốt, đem bản lĩnh thật sự ra đây, đòi lại thể diện và hơi thở này.
Tôi làm việc trong nhà máy không ngày không đêm bán mạng cày cuốc. Tôi là thợ tiện, phân xưởng của tôi là phân xưởng quan trọng nhất toàn nhà máy, cũng là phân xưởng mệt nhọc nhất, tổ mệt nhọc nhất, công việc mệt nhọc nhất. Trong tổ có hơn hai mươi máy tiện, hai ca làm việc. Định mức mỗi người mỗi tháng hai trăm hai mươi tiếng, hồi đó chẳng có tiền thưởng gì sất, tôi mỗi tháng đều làm trên ba mươi tiếng, thậm chí đạt tới bốn mươi tiếng. Trừ lúc uống nước đi vệ sinh, cứ đứng sát bên máy là cả ngày không dịch chuyển nửa bước. Trong những năm tháng "Văn hóa", tôi chưa từng đi muộn về sớm một lần, chưa từng xin nghỉ việc hay nghỉ ốm lấy một ngày. Trong những ngày trời nóng bức, tôi cởi trần làm việc, mạt sắt tiện ra rơi xuống đất bốc khói ngùn ngụt, một trăm độ. Tốc độ máy tiện rất nhanh, lượng tiến dao lớn, mạt sắt bắn tung tóe, có lúc bắn vào bắp tay, cổ, mặt, dính trên mi mắt, bỏng sưng phồng lên, tôi vẫn cứ làm như thường. Trong phân xưởng hơn hai trăm con người, chúng ta dùng công việc để khuất phục họ. Năm nào danh hiệu "chiến sĩ ngũ tốt", "cờ thi đua Đại Khánh" này nọ, đều có phần của chúng ta. Thế nhưng, tôi dám nói rằng, nếu đem biểu hiện lúc đó của tôi đặt vào thời bây giờ, danh hiệu lao động mẫu mực toàn quốc chúng tôi cũng có thể giành được.
Bên ngoài làm việc, trong nhà không được yên bình. Bệnh thần kinh của anh trai tôi luôn bị kích thích, càng náo động càng dữ dội, ban đêm làm người ta không tài nào ngủ nổi. Đưa đến bệnh viện, thành phần không tốt nên người ta không nhận, cứ thế chết toi ngay tại nhà. Em gái tôi vốn dĩ có thể được giữ lại ở các xí nghiệp công khoáng, tính về kinh tế thì nhà tôi thuộc diện "đặc khó", số phiếu bầu trong trường lại nhiều nhất, cầm phiếu bầu thì chắc chắn chúng tôi được ở lại thành phố. Nhưng thẩm tra chính trị không đạt, thế là hết. Bị đưa đến thảo nguyên Nội Mông, đi liền mấy ngàn dặm, mang theo gánh nặng chính trị, chịu đựng cái khổ cái tội đó, thì khỏi phải bàn nữa. Hồi đó thành phần không tốt chín mươi phần trăm đi Nội Mông, thành phần tốt đi nông trường Đại Hoang Bắc. Nó không hợp thủy thổ, thêm vào tâm trạng bất ổn, mười sáu tuổi đi, hai mươi bảy tuổi trở về, đã bạc trắng cả đầu, trông y hệt như Bạch Mao Nữ, trắng một màu như thế, mấy năm nay mới đổi lại màu tóc. Ng/ài nói tâm trạng tôi lúc này với tư cách là người anh trai sẽ thế nào? Bố tôi làm thợ đốt lò trong nhà máy, mỗi ngày tan ca không về nhà, đi nhặt than vụn, cốt để thể hiện cho mẹ nó thấy thôi mà, ngày nào cũng mười một, mười hai giờ đêm mới về, ông là người có vấn đề về tinh thần, một lũ khốn nạn lấy ông ra làm trò vui, hễ mở miệng là ném ông ngã lăn ra đất không đứng dậy nổi. Ông là một người có bệnh về thần kinh cơ mà, Hiến pháp rõ ràng đã quy định bảo vệ, thế mà thời đó chẳng ai quản những chuyện này. Tôi là một đứa con trai, trơ mắt nhìn bố mình bị người ta hành hạ làm trò cười, thì còn xứng làm con trai nữa không? Tôi thực sự muốn tìm bọn chúng, xử gọn tất cả lũ chúng nó, nhưng không được, tôi không còn con đường nào khác. Có lần bộ đội đến nhà máy tuyển binh, tôi cắn rách ngón tay viết một bức huyết thư, mấy chữ này: "Thề chết bảo vệ Trung ương Đảng và Chủ tịch Mao, bảo vệ Tổ quốc, xin đi tòng quân." Tôi nghĩ, tôi đi tòng quân thì nhà tôi sẽ là gia đình quân nhân, đãi ngộ chính trị chẳng phải sẽ hoàn toàn khác biệt sao. Thể lực tôi khỏe mạnh, khám sức khỏe không có vấn đề gì, lại là đoàn viên tiên tiến của nhà máy, phía bộ đội rất muốn lấy, nhưng vừa thẩm tra lý lịch, nói thành phần của tôi chưa được định đoạt, không dám nhận, rốt cuộc vẫn không có lối thoát.
Chúng ta làm lụng vất vả thế đấy, nhà máy ngược lại cũng cảm động, vì vấn đề thành phần của tôi mà chạy đến đơn vị của bố tôi hơn hai mươi lần, hết lần này đến lần khác bị từ chối về tay không, mọi chuyện cứ lơ lửng mãi. Chuyện cỏn con thế ấy, lại đè nặng lên một nhà tôi suốt mười năm trời. Tôi từ một cao thủ đấu vật nặng một trăm năm mươi cân ngày nào, giờ đây chỉ còn một trăm hai mươi cân, vừa mệt mỏi vừa uất ức, mắc bệnh dạ dày, phải cắt bỏ một nửa; vì sầu muộn mà suy nhược thần kinh, đêm này qua đêm khác không tài nào chợp mắt nổi, đến cuối cùng cũng chẳng cải thiện nổi hoàn cảnh của gia đình, coi như chúng ta bất tài đi! Thế nhưng "Bè lũ bốn tên" vừa sụp đổ, bố tôi lập tức không còn chuyện gì nữa. Vẫn là con người ấy, chẳng có chút vấn đề nào sất. Mẹ kiếp, thật lạ lùng! Tôi đến đơn vị của ông yêu cầu lật án minh oan, đơn vị của ông nói, bị nhốt vào nhà bò đấu tố là do phong trào gây ra, nhưng ông từ trước đến nay chưa từng chính thức bị định danh là tư bản, nên không có cái gọi là minh oan. Bọn chúng thật nhàn hạ, chỉ một câu nói là xong chuyện. Cục tức này của tôi nén chặt trong lồng ngực lại không tài nào thốt ra được. Tôi thực sự muốn quay đầu trút cục tức này lên mặt bọn chúng cho sảng khoái. Nhưng đây không phải là việc mà một hán tử như chúng tôi làm. Anh nói xem, anh là một hán tử cứng cỏi, anh nên làm thế nào đây? Haizz, đây chính là mười năm từ đầu đến cuối của tôi vậy.
***Một cột thép bẻ cong lại, chính là một dấu hỏi nằm ngang.***