Năm 1966, một nam nhân 28 tuổi, là nhân viên nghiên cứu khoa học tại một viện khoa học ở thành phố S.
Bỗng chốc bị đánh cho ngớ người —— mua một bộ "Mao Trạch Đông tuyển tập" bản tiếng Anh —— tỉ mỉ nhào nặn bản thân, không làm tội nhân, cũng không làm hồng nhân —— Bốn chữ "Nồ độ hồ đồ" (Hồ đồ là quý) của Trịnh Bản Kiều —— Lần này gọi là có kinh mà không hiểm —— Một cảm giác rất hoang đường.
Trải nghiệm của tôi rất bình đạm, không có đại hỉ đại bi, cao trào hay nốt trầm. Các anh viết văn cần cốt truyện, nhưng tôi hầu như chẳng có cốt truyện gì. Thế nhưng tôi tìm đến anh là có vô vàn lời muốn nói —— Cái sự không có cốt truyện này, là do tôi tự mình tạo ra. Giống như một số tiểu thuyết hoặc bộ phim, cố tình không có cốt truyện gì cả. Nhưng một con người trong cơn đại phong ba "Cách mạng Văn hóa", muốn khiến bản thân không có bất kỳ cốt truyện nào, thì dễ lắm sao? Việc này đòi hỏi sự tỉnh táo cực độ, sự tính toán vô cùng cẩn trọng. Tôi xin kể trước, tại sao tôi lại làm như vậy ——
Tôi xuất thân từ gia đình bần nông, sau giải phóng rất được coi trọng, từ trung học đến đại học đều hưởng trợ cấp miễn phí, đương nhiên được kết nạp đoàn, cái gì cũng tốt, một khoảng trời tươi đẹp, vô cùng hạnh phúc. Những trí thức như tôi, trưởng thành nhanh chóng, thuận buồm xuôi gió, hoàn toàn không lường trước được những biến động chính trị sau này, cảm thấy nhẹ nhõm, tùy tiện, thậm chí là có phần phóng túng.
Năm 57 bắt đầu xảy ra chuyện. Đã bảo là phóng túng mà, lúc trăm hoa đua nở cái gì cũng dám nói. Người khác không dám nói thì tôi nói. Lập tức, chức vụ chủ nhiệm san trường do tôi đảm nhận bị bãi miễn, rồi bị phê phán, đấu tranh, kiểm điểm. Họ bảo tôi quên gốc gác, biến chất, có phát ngôn hữu khuynh. Nhờ có thầy chủ nhiệm tốt tính, cứ khăng khăng đòi cứu vấy tôi, nên mới không bị định nhãn là hữu khuynh, thế nhưng lại bị liệt vào danh sách hữu khuynh ngầm, tổ chức đoàn giáng cho một hình phạt cảnh cáo nghiêm khắc. Tiếng sét giữa trời quang, một đòn giáng thẳng vào đầu, lập tức đánh cho tôi ngớ người. Thể hệ chúng tôi, trải qua năm 57, tính cách liền có sự biến dị lớn. Vốn dĩ cởi mở thoải mái, bỗng chốc thay đổi hoàn toàn, có người trở nên tinh ranh hơn, có người trở nên lầm lì hơn, quay ngoắt chín mươi độ. Tôi đây coi như còn tỉnh táo, nhận thức được rằng từ nay người ta sẽ chẳng thèm coi trọng mình nữa, thế nhưng tôi vẫn muốn làm chút việc thì phải làm sao đây? Bắt đầu cắn răng tìm kiếm một con đường khả thi.
Nếu tôi chỉ muốn vì bản thân mình thì không quá khó, từ bỏ lý tưởng, chí hướng, cứ thuận theo dòng nước mà sống bình phàm qua ngày là được. Cái khó là ở chỗ anh không chỉ muốn vì bản thân, mà còn muốn vì đất nước.
Sau năm 57, tôi bị đày xuống nông thôn một thời gian để lao động cải tạo. Tôi là con nhà nông, làm việc không thua kém bất kỳ ai, làm ruộng là nghề gia truyền của tôi. Thế nhưng hễ tôi mày mò chuyên môn là lại rắc rối. Lúc nông nhàn tôi đọc sách ngoại ngữ, thế là rắc rối to. Họ lập tức túm lấy tôi, bảo tôi học tiếng nước ngoài, muốn đi con đường tư bản chủ nghĩa, hồng mà không chuyên; nhổ cờ trắng, nhổ cờ trắng của tôi mấy lần liền. Nhưng tôi nào có thể giống như đám người kia, ngủ nướng, rảnh rỗi khoác lác vớ vẩn, sống qua ngày ngược lại lại được bình an vô sự chứ! Phải làm sao đây? Tôi hết lần này đến lần khác càng bị phê bình lại càng tỉnh táo. Tôi nảy ra một kế, mua một bộ "Mao Trạch Đông tuyển tập" bản tiếng Anh về đọc. Bí thư đại đội nói: "Cậu lại xem cái thứ tư bản chủ nghĩa gì thế này?" Tôi nói: "Anh xem, đây không phải tư bản chủ nghĩa, đây là tác phẩm của Chủ tịch Mao bản tiếng Anh." Bí thư á khẩu, ông ấy làm sao có thể cấm tôi đọc tác phẩm của Chủ tịch Mao cơ chứ. Thế là, tôi đã chiến thắng. Tôi bèn mua toàn bộ các tác phẩm Mác-Lênin bản tiếng Anh, "Bắc Kinh chu báo", "Trung Quốc kiến thiết" và rất nhiều sách khác, luyện tập tiếng Anh. Chiến thắng này đã giúp tôi tìm ra một con đường tuyệt diệu: Tìm sự sống trong khe hở. Khe đá cũng có thể sống sót, đương nhiên là phải xem tôi có tìm được khe hở này hay không.
Sau một giai đoạn cải tạo ở nông thôn, tôi trở lại trường tiếp tục học tập. Tôi học chuyên ngành thực vật, nhà trường có một giáo viên trước kia từng làm về thuốc diệt cỏ ở Mỹ, tức là không cần dùng nhân công làm cỏ và nhổ cỏ thủ công, đã ảnh hưởng rất lớn đến tôi, bởi vì tôi sinh ra ở nông thôn, thấu hiểu sâu sắc sự gian khổ của phương thức lao động nguyên thủy trên đồng ruộng từ đời này qua đời khác của cha ông. Tôi hạ quyết tâm phải làm thuốc diệt cỏ ở Trung Quốc, phổ biến việc làm cỏ bằng hóa học, giải phóng nông dân khỏi đồng ruộng. Thế nhưng sinh thái, thổ nhưỡng, khí hậu, chủng loại và sự phân bố cỏ dại của Trung Quốc khác với nước ngoài, bắt buộc phải bỏ ra tâm huyết rất lớn để điều tra và nghiên cứu khoa học, thậm chí dùng cả cuộc đời để làm. Mục tiêu này đã được xác định vững chắc trong lòng tôi.
Thế nhưng, từ trường học ra phân công về Viện Khoa học Nông nghiệp, từ chiến dịch "Tứ thanh" đến "Cách mạng Văn hóa", tôi đã nhìn thấu —— Trung Quốc không có nơi nào thực sự làm khoa học, ở đâu, người người cũng làm chính trị. Nhưng lại chẳng phải chính trị gia, mà là đám chính trị gia con con, những kẻ hùa theo chính trị. Lại không phải thực sự làm chính trị, mà là làm chuyện đấu đá lẫn nhau, đấu đá người khác. Hôm nay anh lên tôi xuống, ngày mai tôi lên anh xuống. Đấu thành một cục, ai cũng không gỡ ra nổi, càng đấu càng hăng hái. Muốn hoàn thành chí hướng của mình, thì bắt buộc phải giống như học ngoại ngữ năm xưa, nghĩ ra một diệu kế. Tôi đã phân tích bản thân: Xuất thân của tôi tốt, sẽ không trở thành tiêu điểm bị đấu đá; nhưng tôi từng phạm sai lầm, cũng sẽ không trở thành hồng nhân. Được rồi, tôi sẽ nắm chắc điểm này —— không làm tội nhân, cũng không làm hồng nhân. Thành tội nhân thì chẳng làm được gì cả, thành hồng nhân thì cũng chẳng làm nên tích sự gì. Tôi lại nghĩ, mình có hai điều kiện tốt, một là tôi học chuyên ngành thực vật, có thể trốn về nông thôn; hai là tôi xuất thân nông thôn, cuộc sống nông dân đối với tôi chẳng có chút khó khăn nào, về nông thôn chẳng khác nào về quê nhà. Thế là tôi đề xuất với viện, nói rằng tôi muốn đến tuyến đầu sản xuất nông nghiệp, cắm rễ ở nông thôn, kết hợp thí nghiệm khoa học với thực tiễn sản xuất, đồng thời tiếp nhận sự giáo dục lại của bần hạ nông, nghiêm túc cải tạo tư tưởng. Cách nói này rất hợp thời trang, tôi lại nói với vẻ vô cùng thành khẩn, liền được viện lập tức phê chuẩn.
Mười mấy năm nay, tôi vẫn luôn ở tuyến dưới. Các vùng nông thôn quanh thành phố S hầu như đã bị tôi đi qua hết. Hơn hai trăm loại cỏ dại đều như mọc trong lòng tôi. Nghiên cứu ra thuốc diệt cỏ ở trạm bảo vệ thực vật thì đem ra đồng ruộng thí nghiệm, hễ có hiệu quả là phổ biến rộng rãi. Viện làm "Cách mạng Văn hóa", hai phái đánh nhau, mở hội, tôi cố gắng trốn tránh không đến. Tôi có cách, hễ Viện gọi tôi đi họp, tham gia vận động, tôi liền nhờ ủy ban xã hoặc huyện ra mặt xin phép hộ. Quan hệ của tôi với nông thôn rất tốt, làm thuốc diệt cỏ thực sự giúp ích rất lớn cho họ, họ sẵn sàng xin nghỉ hộ tôi. Tôi đi khắp nơi làm ruộng thí nghiệm, mở hội nghị hiện trường, cố tình sắp xếp thời gian mỗi ngày thật kín mít. Viện vừa có điện thoại gọi tôi đến tham gia vận động, cán bộ nông thôn bên này liền hét vào điện thoại: "Không được, bần hạ nông chúng tôi hiện đang cần cậu ấy!" liền chặn hộ tôi. Tôi làm việc cũng vô cùng cẩn thận, làm gì mỗi ngày cũng đều có ghi chép, mười năm ghi chép được mười cuốn dày cộp, đề phòng người ta tra xét chứ. Có lần viện tiến hành thanh tra chính trị, phái người đến huyện nơi tôi ở để điều tra biểu hiện thực tế của tôi. Phía huyện liền nói tôi là con người thế nào, lột xác thành thế nào để tiếp nhận sự giáo dục lại của bần hạ nông, chịu khó chịu khổ ra sao, đấu tranh tư tưởng vị kỷ thế nào, học tập tác phẩm Chủ tịch Mao thế ra sao, biên ra một tràng dài. Cán bộ nông thôn cũng vô cùng tinh ranh, hoàn toàn biết rõ dùng những lời nào có thể đuổi khéo đám người đến xới tìm lỗi này đi. Sau đó lại bày cái "Nhật ký công tác" dày đặc chữ của tôi lên bàn, người của viện đành cứng họng không nói được gì. Cứ như vậy, vừa trốn tránh được các phong trào lại vừa làm được chuyên môn. Nông thôn chính là một chiếc ô bảo hộ chính trị lớn của tôi, không có chiếc ô này tôi chẳng làm được gì cả, đương nhiên, để có được chiếc ô này tôi bắt buộc phải nhân đôi nỗ lực làm việc cho họ, thế nhưng đây chính là việc tôi muốn làm mà, tôi đây là nhất tiễn hạ song điêu (một mũi tên trúng hai đích). Anh nói xem tôi làm có khéo hay không?
Thời gian của một con người có hạn, sinh mạng và sự nghiệp đều không chịu nổi trắc trở, bắt buộc phải giỏi bảo vệ bản thân. Tôi rất tỉnh táo, cứ mãi không đi họp cũng sẽ gây ra sự phản cảm ở viện, ngộ lỡ làm họ nổi giận thì rắc rối to. Một số cuộc họp quan trọng, ví dụ như truyền đạt văn kiện trung ương này, học tập chỉ thị mới nhất của Chủ tịch Mao này, đại hội hoặc các cuộc họp quan trọng, tôi nhất định sẽ đi. Chừng mực phải nắm bắt cho thỏa đáng. Có lúc khi trở về thành phố, tôi liền ghé qua nhà những đồng nghiệp có quan hệ khá tốt ở đơn vị để thăm hỏi, dò la tình hình, tình hình lớn về chính trị bắt buộc phải nắm rõ trong lòng, không nắm rõ thì sẽ xảy ra vấn đề. Có lúc anh không tìm nó, nó còn tìm anh ấy chứ! Mấu chốt là không thể lún sâu vào trong. Hễ bắt buộc phải viết đại tự báo để bày tỏ thái độ, tuyệt đối không được nhắc đến tên người cụ thể; đối với vấn đề nhân sự thì phải giả vờ hồ đồ. Bảo tôi tố giác, tôi liền nói: "Tôi chẳng thân thiết với ai cả, không biết vấn đề phải tố giác thế nào đây?" Khi hai phái đối lập, có người kéo tôi gia nhập một phái, tôi nói: "Tôi hồ đồ lắm, làm không khéo thì việc chẳng thành, lại còn làm hỏng việc của các anh." Thế là cũng trốn thoát được. Tôi cố gắng biến bản thân thành một kẻ có cũng được mà không có cũng chẳng sao, người không quan trọng, lúc họp lúc nào cũng ngồi ở xó tường, rất ít khi nói chuyện với người khác, thậm chí rất ít khi dùng mắt nhìn người, anh nhìn người ta một cái, người ta sẽ chú ý đến anh ngay. Khiến người khác quên béng đi mất tôi mới là tốt nhất. Ấn tượng mà tôi để lại cho người ta quả thực là kẻ nhát gan sợ chuyện, hồ đồ lú lẫn, chẳng làm nên trò trống gì về mặt chính trị, quá tốt! Đây cũng chính là hình tượng do chính tay tôi tỉ mỉ thiết kế, tự mình nhào nặn nên. Trịnh Bản Kiều có bốn chữ: Nồ độ hồ đồ. Đương nhiên đây là kiểu giả ngốc giả dại bề ngoài. Thế nhưng không ít người thoạt nhìn thì không hồ đồ chút nào, rất tinh anh, hễ tham gia phong trào là thi nhau thể hiện bản thân. Nhưng nhìn từ lăng kính chính trị của Trung Quốc, đây chẳng qua chỉ là vớt vát chút tiếng tăm nhất thời mà thôi. Anh leo lên rồi, người khác sẽ chằm chằm nhìn (chằm chằm) vào anh. Chờ đến khi gió đổi chiều trên mặt trận chính trị, nhất định sẽ nghĩ trăm phương ngàn kế đánh anh xuống, đòn đánh uy lực nhất chính là mượn danh tội danh chính trị. Đụng phải một lần, thì coi như tiêu đời, giống như tai nạn xe cộ, tổn gân động cốt, mất mấy năm trời vẫn chưa hồi phục nổi. Đời người rất ngắn ngủi, dính phải hai ba lần là coi như phế cả cuộc đời, cuối cùng chẳng làm nên tích sự gì.
Mặc dù tôi rất tỉnh táo, rất cẩn thận, nhưng cũng từng gặp phải một tai nạn. Năm 75, vị lãnh đạo ban nông nghiệp của thành phố đột nhiên nói, việc xới gốc xới đất là do phần tử tích cực học tập tác phẩm Chủ tịch Mao của nông dân đề xuất, là phương châm trị điền của vô sản giai cấp, hiện nay có kẻ rập khuôn những thứ của tư sản phương Tây để chống lại, chủ trương nông dân lười biếng, không làm cỏ, không vun xới, hãy điều tra xem kẻ nào làm ra chuyện này! Tra tới tra lui lại tra lên đầu tôi. Đây chính là điều tôi nói ở trước, anh không tìm nó, nó tìm anh. Sợ đến mức tôi mất ngủ liền mấy đêm, thối chí nghĩ rằng lần này tiêu đời thật rồi. May nhờ có huyện ra mặt nói rằng, thuốc diệt cỏ là do giai cấp công nhân làm ra, tuy không làm cỏ, thế nhưng sau khi sử dụng thuốc diệt cỏ thì trên đồng ruộng không còn cỏ nữa, sản lượng cực kỳ cao, bần hạ nông chúng tôi vô cùng hoan nghênh! Người của thành phố phái xuống tận nơi nhìn xem, quả nhiên là sự thật thế nào thì thế ấy, vụ việc đành bỏ ngỏ không giải quyết nữa. Đây là rắc rối lớn duy nhất tôi gặp phải trong mười năm. Nhưng có kinh mà không hiểm, cũng chẳng tính là một "cốt truyện" gì sất!
Hiện nay có người nói, tôi là một nhà khoa học may mắn nhất. Trong "Cách mạng Văn hóa" không bị đấu đá, cũng không bị gián đoạn chuyên môn. Hiện nay lại bắt kịp thời đại tốt đẹp, gặp thời vận. Đây là nhìn nhận từ bên ngoài đối với tôi, hoàn toàn không hiểu được nội tâm của tôi. Năm 79, khoa học nước ta trở lại quỹ đạo chính thống, tôi chạy sang nước ngoài nhìn một cái, giật mình hoảng hốt, khoảng cách với các nước phát triển phương Tây mới xa làm sao! 80% dân số nước ta bị trói buộc trên đồng ruộng, số người làm nghiên cứu khoa học nông nghiệp ít đến đáng thương. Rất nhiều khu vực vẫn còn trông chờ vào ông trời, trông chờ vào kinh nghiệm, trông chờ vào phương thức sản xuất nguyên thủy để làm ruộng. Trong khi đó, dân số nông nghiệp ở các nước phát triển phương Tây chỉ chiếm từ 8% đến 5%, số người còn lại đi làm nghiên cứu khoa học kỹ thuật, làm nghệ thuật, nhận giáo dục. Dưới con mắt chuyên môn của tôi, đất canh tác hiện nay của nước ta là mười sáu tỷ mẫu, tính cả một số khu vực một năm thu hoạch hai vụ, thì xấp xỉ khoảng hai mươi mốt tỷ mẫu. Một năm làm cỏ ba lần, cần ba nhân công, toàn bộ nhân công làm cỏ hàng năm trên toàn quốc cần sáu mươi tỷ lượt nhân công, mỗi công tính năm đồng, chính là một trăm tám mươi tỷ tệ. Đây là một khối tài sản lớn nhường nào, sự lãng phí của khối tài sản khổng lồ này há chẳng đè nặng lên tâm can của những nhân viên nghiên cứu khoa học chúng ta hay sao?
Thế nhưng, trong "Cách mạng Văn hóa" có mấy nhân viên nghiên cứu khoa học có thể thuận buồm xuôi gió vượt qua được chứ? Ngoại trừ nhiệm vụ quốc phòng lúc bấy giờ đã bảo vệ một nhóm nhà khoa học ra, những người ở trong xã hội hầu hết đều trở thành mục tiêu công kích. Có người suy sụp tinh thần, chìm luân xuống đáy; có người gián đoạn chuyên môn nhiều năm, thông tin bế tắc, hiện nay muốn bắt nhịp lại cũng chẳng nối kịp hơi nữa rồi. Tôi thừa nhận tôi là một "kẻ may mắn", nhưng đây không phải là sự ban ơn đặc biệt của thần số mệnh đối với tôi, mà là con đường nhân sinh do chính tôi tỉ mỉ thiết kế sau khi đúc rút bài học kinh nghiệm chính trị của những năm thập niên năm mươi. Mặc dù tôi không té ngã, vẫn được tính là một "kẻ thành công", thế nhưng một trí thức muốn làm việc cho đất nước, lại bị ép phải vắt óc nghĩ ra một con đường thế này thì bi ai biết nhường nào! Tôi bắt buộc phải bóp méo bản thân mình, bắt buộc phải giả ngốc giả vô dụng, giả hồ đồ, khiến người ta chê bai tôi, không có hứng thú với tôi thì mới được. Ngày ngày mài giũa góc cạnh tính cách của bản thân, chỉ hận không thể giấu mình vào trong cái bóng của chính mình. Không có cốt truyện, nói theo cách các anh viết tiểu thuyết ấy, chính là không có cao trào, không có thăng trầm, không có bất kỳ sự thay đổi nào. Cuộc sống như thế rất tẻ nhạt, rất ngột ngạt. Có lúc cảm thấy không có bản thân mình, dường như bản thân bị một thứ sức mạnh hùng hồn nào đó tiêu hóa mất: Sự nghiệp đã thành, bản thân lại tan biến mất. Anh đã nếm qua tư vị "không có bản thân" bao giờ chưa? Đây là một loại vị đắng trong nội tâm vô cùng sâu sắc. Nhưng chỉ có như vậy, anh mới có thể tiếp tục làm việc được, nếu không sẽ bị cuốn vào trong, trở thành vật hy sinh của chính trị, cả đời đối với xã hội đối với đất nước chẳng có chút cống hiến nào, há chẳng phải càng bi ai hơn sao? Tại sao chúng ta muốn làm chút việc cho đất nước, lại khó được thấu hiểu đến thế, luôn rơi vào cái hoàn cảnh đáng thương thế này? Đất nước ơi, cảm nhận của tôi đối với nó rất kỳ lạ. Thoáng cái cảm thấy nó vô cùng cụ thể, vô cùng thần thánh; thoáng cái lại cảm thấy nó thật trống rỗng, thật vô tình... Có một lần, tôi còn có một cảm giác vô cùng hoang đường, cảm giác đất nước bị cắt nhỏ từng miếng từng miếng, nằm trong tay từng tầng từng lớp rất nhiều người, anh và nó có khoảng cách. Anh nói xem có phải không? Lại là vì sao chứ?
***Trong truyền thống phong kiến, kẻ thống trị đất nước chính là đất nước.***