Nhất Bách Cá Nhân Đích Thập Niên

Lượt đọc: 249 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Ba Mươi Năm Đời Tôi

❊ ❊ ❊

Năm 1966, kỹ sư cao cấp của một viện thiết kế nào đó ở thành phố T, nam, năm mươi tuổi.

Ba mươi chín tuổi được định danh là trí thức cao cấp — bốn mươi tuổi bị phái làm "phái hữu", bị đuổi đến nông trường hốt phân — chiếc mũ trên đầu ngày càng nặng — năm mươi tuổi bị đày về quê cũ thời "Cách mạng Văn hóa" — hồ đồ làm địa chủ suốt mười năm — sáu mươi tuổi bắt đầu tự mình chạy vạy thực thi chính sách — sáu mươi tư tuổi về lại thành phố thì mọi thứ đã tan thành mây khói — giấc mộng của một người tuổi bảy mươi.

Tôi già rồi, người già thì lắm bệnh vặt, lại hay cằn nhằn chuyện trò, các người đừng chê tôi nhé. Chê à? Không chê thì tôi xin kể. Đời tôi ấy à, biết bắt đầu kể từ đâu đây? Nếu nói về mười năm "Cách mạng Văn hóa", thì phải nhắc đến mười năm trước và mười năm sau đó. Gộp lại chính là ba mươi năm. Nguyên nhân và kết quả của ba mươi năm này đều gắn liền với nhau.

Bốn mươi tuổi bị quy là "phái hữu", năm mươi tuổi bị trục xuất về quê cũ, sáu mươi tuổi về thành phố nghỉ hưu. Năm nay tôi tròn bảy mươi tuổi.

Tôi rời nhà đi học từ năm mười bốn tuổi, hai mươi tuổi tham gia công tác, từ trước giải phóng cho đến sau giải phóng, vẫn luôn làm công tác thiết kế đường sắt. Năm năm mươi sáu được định danh là trí thức cao cấp, được tính là phó giáo sư, chính phủ còn cấp cho cả giấy chứng nhận. Tôi am hiểu mấy môn kiến thức chuyên ngành, lại có kinh nghiệm thực tế bao gồm thi công, quản lý, cộng thêm tuổi trẻ tài cao lúc bấy giờ, nên là cốt cán kỹ thuật của viện thiết kế chúng tôi. Đây không phải tôi khoác lác đâu nhé, có mấy tuyến đường sắt chính là do một tay tôi chủ trì thiết kế và thi công đấy. Hồi đó khí thế sục sôi làm sao, thường hay kích động đến mức ban đêm nhắm mắt lại mà không ngủ nổi.

Sự việc bắt đầu từ phong trào "trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng" năm năm mươi bảy, lúc ấy tôi vừa tròn bốn mươi tuổi. Có một bí thư chi bộ nói với tôi rằng: "Ấy chà, anh là nhân vật có sức ảnh hưởng trong đơn vị chúng ta đấy, nếu anh không đứng ra dẫn đầu lên tiếng, thì phong trào của viện mình không tài nào đẩy mạnh lên được!" Tôi nghĩ cũng đúng, lên tiếng thì lên tiếng, bèn viết một bức đại tự báo, thế là hỏng bét.

Hồi đó tôi chẳng có ý kiến gì với đảng cả, thực sự chẳng có gì để phàn nàn, trong lòng cũng biết là không được nói bừa. Nhưng tôi ngứa mắt với một số cán bộ công nông trong viện. Bởi vì tôi làm việc ở đơn vị này lâu nhất, tính là một bậc nguyên lão, lai lịch của rất nhiều người tôi đều nắm rõ, bọn họ vốn dĩ chẳng phải người trong ngành của chúng tôi, được điều đến đây làm gì chứ? Chỉ để làm công tác chính trị, công tác nhân sự, thế mà lại có chức có quyền, chuyên quản lý người ta. Có một cán bộ nhân sự viết cho tôi một tờ giấy chứng nhận, trong một dòng mà có tới mấy chữ sai chính tả. Thế là tôi đem những chuyện này viết hết vào đại tự báo. Lần này thì tiêu đời rồi.

Phong trào trăm hoa đua nở bỗng chốc chuyển thành phong trào "chống phái hữu", bọn họ quay sang phê phán tôi là "tấn công chính sách nhân sự của đảng", lại còn bảo tôi có ngôn luận phản động, nói rằng tôi phát biểu "liên minh Chương-La gan lớn lắm", ca ngợi "đại hữu phái". Tôi nào dám nói năng kiểu đó, chỉ là lén lút thì thầm với một đồng nghiệp rằng: "Họn họ chống đảng thế này, gan thực sự lớn thật đấy." Nào ngờ bị đồng nghiệp tố giác, ý nghĩa cũng theo đó mà bị bóp méo. Chỉ vì chút chuyện thế mà tôi bị biến thành "phái hữu" luôn.

Tổng cộng chúng tôi có năm trăm trí thức, đùng một cái có tám mươi tám người bị đánh thành "phái hữu", chiếm mười bảy phần trăm. Đương nhiên sau này đều được minh oan hết, toàn là những vụ án sai trái. Hồi đó tôi cứ thắc mắc mãi. Tự nghĩ, Chủ tịch Mao nói trong giới trí thức "phái hữu" chỉ chiếm từ một đến ba phần trăm, sao năm trăm người mà lại có tới tám mươi tám người cơ chứ. Cũng may là hình thức kỷ luật giáng xuống tôi không tính là nặng nhất. Chỉ là sau khi kiểm điểm và cúi đầu nhận tội thì từ kỹ sư trưởng bị giáng xuống làm kỹ sư bình thường, tiền lương từ một trăm bốn mươi tám đồng tám hào bị giảm xuống còn một trăm hai mươi bảy đồng, đối với "cũ hữu" chúng tôi mà nói thì đây được coi là đãi ngộ hàng đầu rồi.

Thế nhưng mang chiếc mũ phái hữu trên đầu thì lúc nào cũng thấy áp lực. Tôi cũng chẳng có lời nào để nói, tự nhủ chỉ cần cố gắng làm việc tốt hai năm, chiếc mũ này tự khắc sẽ được tháo bỏ, làm gì có chuyện ngày càng nặng lên chứ, chỉ có thể ngày càng nhẹ đi thôi. Phải không nào!

Sự việc lại không diễn ra giống như những gì bạn nghĩ. Càng về sau tình trạng càng nghiêm trọng hơn. Lúc đầu làm công tác kỹ thuật vẫn cho tôi đi làm đội trưởng, về sau thì chỉ cho phép làm thiết kế, tôi cũng chẳng có ý kiến gì, miễn là cho tôi làm chuyên môn là được. Đến năm năm mươi chín, cấp trên lại ban hành một mệnh lệnh nữa, nói rằng tất cả "phái hữu" đều không được làm công tác kỹ thuật, tất cả đều phải chuyển sang làm lao động chân tay. Thế là tôi bị điều xuống dưới làm khảo sát địa chất, làm công nhân đi đào đất. Ở công trường tôi liều mạng làm việc, thối chí tự nhủ có lột một tầng da thì cũng phải vứt bỏ cho được cái mũ "phái hữu" này. Ban ngày làm lao động chân tay, ban đêm lại gọi tôi đi làm tăng ca phụ giúp làm thiết kế, mệt đến mấy cũng vẫn làm. Hơn một nghìn kilômét đường sắt ở Trương Gia Khẩu kia chính là do tôi làm ca đêm hơn hai tháng trời mà cày ra đấy.

Lúc này vẫn chưa phải là tồi tệ nhất, làm ca đêm thì làm ca đêm vậy, ít ra vẫn còn được chạm tay vào chuyên môn của mình.

Năm sáu mươi ba, viện mở một nông trường, chủ yếu là trồng rau. Chẳng phải lúc đó đang gặp thiên tai, nguồn cung cấp thực phẩm phụ không theo kịp hay sao? Làm thế này gọi là tự lực cánh sinh. Thế là tôi được phái đến nông trường lao động. Lần này thì hoàn toàn đứt đoạn với chuyên môn của bản thân rồi.

Hầu hết những người đi cùng lúc đó đều là "cũ hữu", ngoài ra còn có phản cách mạng, phần tử xấu gì gì đó, tóm lại toàn là người xấu. Công việc bẩn thỉu và mệt nhọc nhất là hốt phân, lái xe chở phân đến các bể tự hoại ở khu dân cư để múc, rồi lại chở về nông trường. Trong số những người này thì sức lực của tôi là lớn nhất, cơ thể khỏe mạnh, cao thước tám, được coi là một trang nam nhi lực lưỡng, không sợ ngựa đá người. Tôi chủ động xin đi: "Để tôi đi làm cho." Phân sau khi lên men trong bể tự hoại sẽ nổi lên một lớp sệt dày ở phía trên, phía dưới toàn là nước. Múc một vá, phân văng đầy mặt đầy người.

Tôi bèn động não, cải tiến cái vá múc phân, lại còn lấy một tấm sắt làm máng trượt gắn lên xe chở phân. Làm thế này xong hiệu suất tăng lên gấp đôi. Mọi người ở nông trường ai cũng quý tôi, lũ thanh niên còn gọi tôi là sư phụ.

Lúc này nghe nói cấp trên có chỉ thị tháo mũ cho "phái hữu", viện chúng tôi được phân ba chỉ tiêu rưỡi. Tôi chẳng hiểu nổi, cái nửa chỉ tiêu này được tính kiểu gì nhỉ? Nghe nói là phân bổ theo tỷ lệ, không đủ bốn người, nên mới thành ba rưỡi. Có người lén nói cho tôi biết, đợt tháo mũ này tôi có "tên trên bảng vàng". Lúc đó vui mừng khôn xiết, làm việc lại càng hăng hái hơn. Thế nhưng chờ hoài chờ mãi chẳng thấy động tĩnh gì. Sau đó nghe nói, vì Hội nghị Lô Sơn, Bành Đức Hoài gây chuyện, nên không tháo mũ nữa, lại chuẩn bị đấu tranh giai cấp tiếp. Có người ở nông trường dán đại tự báo lên nói rằng, đám thanh niên lập trường không kiên định, ranh giới không rõ ràng, nhập nhằng một cục với đám "phái hữu". Từ đó trở đi chẳng ai thèm đếm xỉa gì đến tôi nữa.

Tôi thực sự cảm thấy hơi thất vọng, vốn tưởng rằng cứ thể hiện thật tốt là có thể tháo được mũ. Đáng lẽ ra chiếc mũ phải ngày càng nhẹ đi mới phải, sao sự thật lại ngày càng nặng lên thế này cơ chứ!

Năm sau, các đơn vị nghiên cứu khoa học thực hiện phong trào "xuống lầu ra viện", cửa phòng thiết kế vừa khóa lại, ào ào kéo nhau ra thẳng công trường thi công, bầu không khí vô cùng căng thẳng. Bọn tôi một đám "cũ hữu" cũng đi theo. Có rất nhiều việc người khác không làm nổi, vẫn phải tìm đến tôi. Ví dụ như một bản vẽ mặt cắt dọc địa chất, lúc sắp tan ca mà trên đó mới có ba đường nét. Cấp trên có chính sách không cho phép phái hữu chạm vào ván vẽ, bọn họ bèn lén lút gọi tôi đến vào ban đêm. Tôi đánh vật qua hơn bốn mươi đêm, vẽ xong bản vẽ mặt cắt ngang dài hơn hai trăm mét.

Bản vẽ mang ra ai nấy đều khen ngợi, nét chữ thể kiểu Tống dài 2,5 milimét, đúng là công việc tỉ mỉ. Sau này bản vẽ này nổi tiếng khắp cả viện. Ngoài làm việc, vẽ tranh ra, tôi còn ra nhà bếp phụ giúp, rửa bát, rửa rau, quét dọn, đổ tro bếp. Mỗi buổi sáng khi thợ cả còn chưa dậy, bọn "cũ hữu" chúng tôi đã xách thùng nước rửa mặt đặt trước cửa phòng họ rồi. Toàn bộ những việc này đều do chúng tôi bao thầu hết. Bếp trưởng nói: "Các anh đến đúng là khỏe thật, tụi tôi được nhàn hạ hơn rồi."

Lúc đó một vị lãnh đạo nói với tôi rằng, sẽ xem xét chuyện tháo mũ cho tôi. Biểu cảm của ông ấy trông không giống như đang lừa gạt tôi. Thế nhưng lần này còn chưa kịp để tôi vui mừng thì "Cách mạng Văn hóa" đã ập đến. Haizz, nhìn cái khí thế này thì chuyện tháo mũ coi như vô vọng rồi.

Chúng tôi từ công trường thi công quay về viện thiết kế, phong trào "Cách mạng Văn hóa" trong viện đã sục sôi náo loạn cả lên. Ủy ban Cách mạng được thành lập, bên dưới có một đám côn đồ hò hét om sòm, gọi là "Đội cảm tử bảo vệ chính quyền đỏ", toàn là mấy gã thanh niên trai tráng sung sức. Ở khu dân cư của chúng tôi có không ít trí thức cao cấp, bị lục soát nhà, bị chuyên chính, bị đánh thành ngưu quỷ thần xà rồi tống vào nhà bò, riêng số người tự tử đã có tới hơn chục người, kẻ nhảy sông, người nhảy lầu, kẻ tự cắt cổ đều có cả.

Lúc đầu tôi không bị lôi ra. Một là, tôi vẫn luôn cải tạo rất ngoan ngoãn, không gây chú ý với bọn chúng; hai là, có kinh nghiệm từ chỉ thị của Chủ tịch Mao đối với "hai xưởng một trường", nói rằng những thành phần "phái hữu" được giữ lại công tác và hưởng lương như tôi thuộc diện cải tạo tại chỗ, phải xử lý phân biệt, không trục xuất về quê hương. Tôi cứ ngẫm nghĩ bản thân cứ cúi đầu làm việc thế này thì chắc sẽ không sao đâu.

Ngày 2 tháng 9 năm 1968, tôi và một kỹ sư trạm đường sắt khác đang nấu ăn ở nhà bếp lớn. Năm miệng lò, trời lại oi bức, hai người cởi trần đang làm việc hăng say, bỗng nhiên mấy kẻ thuộc "Đội bảo vệ" xộc tới, nói: "Mang theo đồ đạc, đi theo bọn tao!" Tôi nghĩ chắc là có chuyện chẳng lành rồi. Không dám lên tiếng, cứ thế lập cập đi theo bọn chúng.

Vừa bước chân qua ngưỡng cửa, bọn chúng liền đẩy tôi một cái rồi quát: "Mau tạ tội với Chủ tịch Mao!" Ngay bức tường đối diện treo bức di ảnh của Chủ tịch Mao. Tôi nghĩ, tạ tội chắc là cúi đầu thôi nhỉ, liền tiến hành ngay "tam cúc" (ba lần cúi đầu). Một tên thanh niên xông tới giáng cho tôi một bạt tai "chát" một tiếng, rồi nói: "Mày còn chẳng biết tạ tội thế nào nữa là!" Tôi vội vàng cúi thêm hai cái nữa. Vẫn không được. Sau này mới biết, tạ tội phải cúi số chẵn. Ba cái hay năm cái đều không được.

Bọn "cũ hữu" chúng tôi xưa nay vốn không được phép tham gia đại hội phê đấu, cái quy củ này thì làm sao mà chúng tôi biết được, làm sao mà phân định cho rõ ràng được chứ? Thế là tôi bị nhốt vào "nhà bò".

Buổi chiều hôm đó tôi bị lôi đi đấu tố, trên cổ đeo một tấm biển, viết dòng chữ "Phái hữu lão luyện". Cùng lên bệ đấu tố với tôi còn có ba "phần tử phản cách mạng", kỳ thực chủ yếu là đấu tố người khác, tôi chỉ là kẻ đứng hầu để chịu đòn lây. Tôi thầm nghĩ tối đa mình cũng chỉ là nhân vật phụ mà thôi. Thế nhưng đại hội vừa kết thúc, bỗng nhiên tuyên bố sẽ trục xuất toàn bộ gia đình tôi về quê quán nguyên quán.

Tôi ngây người, thầm nghĩ chuyện này cuối cùng cũng đến, sao mà đến nhanh thế cơ chứ.

Hôm sau, một vị lãnh đạo đến bắt tôi khai báo: "Nhà anh có đồ vật gì ngon không? Ngày mai khám nhà." Tôi nói: "Có đồ ngon gì đâu ạ!" Hắn nói: "Phàm là vải cao cấp, trang phục cao cấp, đồ ăn thức uống cao cấp, vàng bạc trang sức, tiền tiết kiệm đều phải tịch thu." Tôi hỏi: "Còn những thứ khác có cần không ạ?" Hắn nói: "Chỉ cần mấy loại đó thôi." Vị lãnh đạo này bây giờ vẫn còn làm đội trưởng đội bảo vệ ở đơn vị chúng tôi đấy.

Thế nhưng đến ngày hôm sau khi khám nhà thì lại không phải như vậy. Một chiếc xe tải phóng tới, thấy đồ đạc là vác lên xe, đến cả đồ rách rưới cũng bê lên luôn.

Đêm hôm đó bố tôi sợ quá liền thắt cổ tự vẫn.

Hai ngày sau bọn chúng thông báo cho tôi, tôi hỏi: "Đang yên đang lành sao lại chết được chứ." Bọn chúng đáp: "Tự sát vì sợ tội." Tôi nghe xong trong lòng phừng phừng lửa giận, liền nói: "Sợ tội cái gì chứ?" Bọn chúng bảo tôi dám cãi lại bọn chúng, rồi nói: "Tự cắt đứt với nhân dân."

Tôi chẳng còn lời nào để nói, xin phép bọn chúng cho đem thi thể bố tôi đến nhà hỏa táng. Bọn chúng nói: "Thứ như mày không ngoan ngoãn, còn dám làm càn nữa à!" Lập tức lôi tôi ra đấu tố một trận tơi bời. Đấu tố xong bắt tôi viết kiểm điểm, kết quả là vẫn không cho phép tôi đi tiễn đưa bố đoạn đường cuối cùng.

Lúc hỏa táng thi thể, đứa con lớn của tôi có ghé qua một chuyến. Tro cốt cũng không lấy về được.

Hồi đó người chết quá nhiều, nhà hỏa táng thiêu không xuể, mỗi người đều mua một chiếc hộp giá ba đồng để đặt bên cạnh thi thể, trên hộp dùng phấn viết tên lên, sau ba ngày không đến lấy thì sẽ mất luôn, cũng không cấp biên lai. Nhiều thi thể như vậy, gom lại hỏa táng chung, tro cốt thiêu ra cũng chẳng biết là của ai, xong việc xúc một nhúm bỏ vào hộp là xong. Ấy thôi, đành mặc kệ vậy. Dù sao thì cứ đinh ninh đó là tro cốt của bố, mang về quê chôn dưới mộ mẹ, trong lòng chẳng phải sẽ yên ổn rồi sao?

Thế nhưng toàn bộ người nhà chúng tôi đều bị trục xuất đi hết, không có ai mang đi cả. Đến năm bảy hỏa, tôi vì chuyện thực thi chính sách mà quay lại, ngày hôm sau tôi liền chạy lao đến nhà hỏa táng. Người tiếp đón tôi là mấy cô gái trẻ, nghe tôi kể xong ai nấy đều vô cùng xúc động, giúp tôi lục lọi một hồi, cuối cùng vẫn không tìm thấy. Thời gian đó người chết thì lấy đâu ra sổ sách lưu trữ cơ chứ.

Ngày 8 tháng 9, bọn chúng kiếm đâu ra một chiếc xe tải, hơn chục tên đeo băng đỏ áp giải tôi về nhà, gọi là nhà cái nỗi gì, bốn bức tường trống trơn trơ trọi, bố tôi thắt cổ chết ở nhà, dọa lũ trẻ nhà tôi ngày nào cũng khóc lóc, nhìn thấy tôi lại càng khóc to hơn. Tâm trạng lúc đó của tôi thì khỏi phải bàn.

Chỉ mấy ngày sau, chiếc xe tải lớn lại tới. Ba gã lực lưỡng áp giải cả nhà chúng tôi gồm tôi, vợ tôi và năm đứa con bị trục xuất về quê cũ ở Hồ Nam. Nơi đó cách quê nhà của Chủ tịch Mao chỉ có hơn chục dặm đường.

Mãi về sau tôi mới biết được, vào lúc tôi đang nấu ăn ở nhà bếp lớn, bọn chúng đã cầm một tấm ảnh chụp chung cả gia đình tôi về quê tôi để liên hệ chuyện trục xuất. Vừa tiếp xúc với đội sản xuất, người trong thôn nhìn ảnh đều bảo không quen biết, có vài người lớn tuổi thì nói, ông lão này (bố tôi) thì có quen. Thế là tôi bị đuổi cổ đến đây.

Thế nhưng tôi rời nhà từ năm mười bốn tuổi, chẳng còn ai nhận ra tôi nữa, trong nhà từ lâu đã chẳng còn chút đồ đạc gì. Dân làng không vui vẻ gì khi chúng tôi đến. Đất ít, người đông, toàn là ruộng nước cả, toàn thôn tổng cộng có một trăm ba mươi hai mẫu ruộng nước, một trăm ba mươi hai con người. Tính theo đầu người thì mỗi người chỉ được một mẫu đất. Nhà tôi vừa đến đã là bảy miệng ăn, một năm phải ăn hết mấy nghìn cân lương thực, lấy đâu ra chứ?

Trục xuất là chính sách của Trung ương cơ mà. Mấy kẻ áp giải chúng tôi bèn tìm đến ủy ban huyện, lại làm âme lên, lại gây chuyện, ép buộc người ta phải nhận. Thế nhưng đội sản xuất đưa ra một điều kiện, nói rằng chúng tôi đến không có chỗ ở, cũng không có lương thực để ăn. Đã là tháng chín rồi còn gì, không tham gia lao động thì làm sao phân chia lương thực cho được.

Viện thiết kế chúng tôi là một đơn vị lớn cơ mà, liền đồng ý bỏ tiền ra dựng ba gian nhà tranh, tường đất mái cỏ. Hai trăm đồng một gian, sáu mươi đồng, ngoài ra mỗi người phát sáu đồng sinh hoạt phí một tháng, phát cho bảy tháng, sáu nhân bảy bằng bốn mươi hai nhân với số nhân khẩu là bảy người, thành hai trăm chín mươi bốn đồng, còn xin cấp ở huyện hai khối gỗ tròn để dùng làm nhà. Thế này coi như là vô cùng ưu đãi rồi phải không, nhưng tiền sinh hoạt phí lại không đưa cho chúng tôi mà nộp thẳng cho đội sản xuất, đội sản xuất như vậy là vớ được khoản tiểu lợi, thế là chịu tiếp nhận.

Đến sau này căn nhà đó của tôi hoàn toàn không hề được xây cất gì cả, mà là lấy chuồng heo sửa sang lại một cách qua loa đại khái, mấy khúc gỗ tốt đều bị mấy tên cán bộ trong đội sản xuất đổi chác lấy sạch.

Tôi về nhà chưa đầy năm phút, trưởng ban vũ trang công xã và trại trưởng dân binh đại đội dẫn theo hai tên dân binh vũ trang tận răng đã sập cửa xông vào, gọi cả nhà bảy người chúng tôi vứt đồ đạc xuống, đứng thành một hàng rồi bắt đầu huấn thị.

Câu đầu tiên mở miệng liền phán: "Anh là phần tử địa chủ." Ôi chao, tôi thầm nghĩ mình là "phái hữu" cơ mà, sao bỗng dưng lại thành "phần tử địa chủ" thế này. Mãi sau này mới biết được, ở nông thôn chẳng có khái niệm "phái hữu", bọn họ chẳng thể nào căm thù nổi, địa chủ mới là thành phần xấu xa nhất, thế nên mới gọi tôi là "phần tử địa chủ".

Tôi cũng chẳng dám hỏi nhiều. Địa chủ thì địa chủ vậy. Thế là lại làm địa chủ mười năm.

Tôi làm địa chủ thì chẳng sao cả, nhưng lũ trẻ nhà tôi thì thành con em địa chủ phú nông rồi. Không được tham gia dân binh, không được tham gia sinh hoạt tập thể, lại còn không được đi học. Cứ kéo dài mãi cho đến khi "Cách mạng Văn hóa" kết thúc, chúng đều chẳng được đi học ngày nào.

Tên trưởng ban vũ trang này nói, tụi mày nhớ cho kỹ vào, thứ nhất là không được nói bừa làm càn, thứ hai là không được ấm ức, thứ ba là trong nhà có khách đến thì phải đăng ký trước rồi mới báo cáo, nghe chưa! Còn bắt tôi đi họp mặt bốn thành phần địa, phú, phản, bad. Đi họp thì cũng không khó lắm, mỗi tháng chỉ có một lần.

Hễ đến nơi là điểm danh trước, chủ nhiệm trị an ngồi ngất ngưởng ở phía trên cất giọng: "Nào, các anh báo cáo đi, có chuyện gì không, tự mình nói xem nào." Hắn nắm bắt tin tức thính nhạy lắm đấy. Cái tên thuộc bốn thành phần này, hôm qua mày làm gì, hôm nay mày thế nào thế nào, lại quạt cho một trận tơi bời.

Tôi coi như là vẫn ổn, hầu như chưa từng bị mắng mỏ bao giờ. Thái độ cải tạo của tôi từ trước đến nay luôn là tốt nhất. Không phải tôi khoác lác đâu nhé, sau này còn cử tôi làm tổ trưởng bốn thành phần nữa cơ, chuyên đọc báo cho mọi người nghe. Người ở nông thôn chẳng ai biết đọc báo cả, tôi thì đương nhiên là được rồi, đường đường là kỹ sư cao cấp lẽ nào lại không biết đọc báo, còn bảo tôi dẫn đầu đi "tạ tội" nữa chứ.

Mấy cái trò tạ tội này thì tôi có kinh nghiệm phong phú lắm rồi đấy, cúi đầu phải là số chẵn, đúng thế không nào.

Làm "phái hữu" bị đày về nông thôn thì đến cơm cũng chẳng có mà ăn. Cái sự thiếu thốn vật chất đó ở thành phố lớn không tài nào tưởng tượng nổi.

Ở đây mỗi người một mẫu đất, một mẫu khi đó chỉ thu hoạch được tám trăm cân, mà là tính gộp cả lúa sớm với lúa muộn lại đấy nhé. Trong đó phải trích ra lương thực công ích, lương thực hạt giống, lương thực chăn nuôi, lại còn lương thực vượt sản nữa, phần còn lại thì chẳng còn gì nữa.

Công xã quy định định mức lương thực cơ bản là hai trăm cân, hai trăm cân này là lương thực thô, chỉ thu về được bảy phần, ngoài ra còn tính theo điểm công tác nữa. Một lao động chính một năm làm tối đa cũng chỉ được năm trăm điểm công. Anh mà làm không đủ ấy hả, đến bần hạ nông còn chẳng đủ ăn nữa là.

Cũng may là tôi từng có thời gian rèn luyện lúc làm "cũ hữu", có thể làm việc, một năm có thể làm được tới sáu trăm điểm công, chỉ có điều chia ra cho vợ con cùng gánh thì cũng cực lắm chứ bộ.

Còn tiền bạc á? Lại càng khổ sở hơn, chẳng có lấy một nguồn thu nhập nào. Điểm công của anh tính ra tiền một năm giỏi lắm cũng chỉ được hơn một trăm đồng. Thế nhưng lũ trẻ nhà tôi lại đông, vẫn phải dùng tiền để mua lương thực định mức, cứ hụt đi một khoản là sạch bách, thậm chí còn bị âm tiền nữa. Bốn thành phần không được phép thiếu nợ. Không được phép thiếu mà cuối cùng vẫn cứ thiếu nợ đầm đìa.

Ở nông thôn điều đầu tiên là phải quan hệ cho thật tốt với mọi người, quan hệ tốt rồi thì mọi chuyện đều dễ giải quyết. Tôi biết chút ít y thuật, biết châm cứu một chút, cứu ngải, giác hơi các thứ. Thành phần có không tốt thì cũng chẳng xảy ra chuyện gì được. Châm huyệt tai thì được, chứ huyệt đạo ở tim thì không thể châm tùy tiện được đâu, mấy cái đó tôi đều xem xét kỹ lưỡng hết rồi.

Bệnh đau đầu, cảm mạo thông thường, trật khớp gân tay gân chân gì đó, tôi dám chữa, mà cũng chữa khỏi được hẳn hoi. Chữa bệnh không lấy thù lao, quan hệ với người ta chẳng phải sẽ trở nên tốt đẹp hơn sao?

Còn một chuyện nữa, tôi vừa mới xuống nông thôn là đã nhìn ra được nông dân muốn có chút tiền thì phải nuôi heo, nhưng hễ dịch tả heo bùng phát là hỏng bét ngay. Tôi bèn tìm một bác sĩ thú y để nhận làm sư phụ, yêu cầu duy nhất là xin chút penicillin, tiêm một mũi vào vị trí cách phía sau tai heo hai ngón tay; thế là heo sẽ nhanh chóng khỏi bệnh.

Cả công xã chỉ có độc một vị bác sĩ thú y, vùng đó lại rộng lớn, một mình đi lại không xuể, nhà ai có heo bệnh là lại gọi tôi đến. Tôi gửi chút tiền cho bạn bè ở thành phố mua thuốc rồi gửi về giúp. Penicillin dùng cho người cũng được lại còn rẻ nữa, loại tám mươi vạn đơn vị có một hào, tám xu một ống, mỗi lần mua một hai chục ống.

Người ta gọi tôi đi vào ban đêm thì tôi đi vào ban đêm, gọi vào sáng sớm thì tôi đi vào sáng sớm, cứ làm thế này hoài thì việc giao du với người ta cũng tốt hơn rất nhiều. Về sau bí thư đại đội, chủ nhiệm trị an nhìn thấy tôi đều nở nụ cười niềm nở.

Sau nhiều lần tôi kiên trì giải thích, thành phần của tôi là "phái hữu", chứ không phải "địa chủ". Năm bảy lăm bọn họ mở một cuộc họp, tuyên bố tôi không còn là địa chủ nữa. Điều này cũng tương đương với việc thực thi được một nửa rồi.

Người nông thôn nào có biết "phái hữu" với "phái trái" gì đâu, họ làm sao phân biệt nổi, cứ hồ đồ thế thôi, nhưng đối với bạn thì thái độ đã hoàn toàn khác biệt rồi.

Kỹ năng chuyên môn của tôi hoàn toàn không có đất dụng võ. Anh có sở trường đi chăng nữa, nhưng người ta lại giáng cái bài ca đường lối giai cấp vào mặt. Có một lần đắp đê, đắp đất xong phải dùng con lăn để đầm. Cái cỗ xe lăn to thế đấy, bên này anh kéo, bên kia người ta kéo, kéo mãi không nhúc nhích, tôi bảo sức của mấy người không gom lại một chỗ rồi, để tôi hô nhịp cho nhé? Tôi là người từng làm đường sắt mà, hiện trường làm cầu cống, trụ cầu tôi đều đã qua tay cả rồi.

Tôi cất giọng hô: "Kéo — lên — nào — da — dế!" Tất cả đồng thanh dùng sức thế là kéo lên được ngay, vô cùng suôn sẻ. Lúc đó có một đội trưởng, hắn là đảng viên đấy nhé, bỗng dưng nhớ ra, không được, không thể nghe lời lão này được, bần hạ nông chúng ta sao có thể để kẻ thù giai cấp chỉ huy được chứ. Không được thì thôi vậy.

Thế nhưng con người ta hễ có tài cán thì lại cứ muốn đem ra trổ tài, phải không nào. Năm bảy tùng, bí thư công xã chúng tôi muốn xây hồ chứa nước, ông ta nghĩ người ta Hoa Quốc Phong vốn dĩ là bí thư địa ủy ở Hồ Nam, từng xây một con mương dẫn nước, vô cùng nổi tiếng, Chủ tịch Mao đã điều ông ấy lên Trung ương đấy thôi. Ông ta bèn gọi người ta đến, đào bới ở dưới chân một ngọn núi lớn, đắp một con đập để tích nước, cũng làm hồ chứa nước cơ đấy.

Tôi vừa nhìn liền biết chẳng có nguồn nước nào cả. Ông ta bảo nước mưa trên núi chảy xuống. Tôi bảo cái này gọi là "diện tích tụ thủy", diện tích không đủ lớn. Hơn nữa nếu trời không mưa thì chẳng phải là không có nước hay sao? Ông ta bảo chẳng phải vẫn còn có suối phun trào lên đó sao. Tôi thầm nghĩ toi đời rồi, liền nói ở đây có mối quan hệ về mực nước, lượng nước dẫn vào tỷ lệ thuận với áp lực nước của ngọn núi này, bị núi đè lên rồi thì nước của ông sẽ không tài nào đưa lên được nữa đâu; ông ta nào có hiểu, khăng khăng đòi xây bằng được, thế là tôi không dám lên tiếng nữa, nói nữa thì thành ra phá hoại rồi.

Vì cái hồ chứa nước vô tích sự này mà đã tốn bao nhiêu công sức, làm bao nhiêu năm trời, thì cũng chẳng rõ nữa. Còn bàn gì đến chuyện trọng dụng với chả không trọng dụng nữa, hoàn toàn không cho anh cất lời nào luôn. Càng có tài cán thì càng ngáng đường vướng chân bọn chúng thì có.

Tôi dám khẳng định, cả đời tôi chưa từng làm việc xấu bao giờ, tôi có cống hiến cho ngành đường sắt của đất nước. Đẩy tôi vào hoàn cảnh thế này, nhưng tôi vẫn luôn nghĩ, Đảng Cộng sản không thể nào cứ mãi đối xử với một người luôn chăm chỉ thật thà như vậy được.

Lúc mới bị trục xuất về nông thôn, tôi năm mươi tuổi, tôi vẫn nghĩ, thế nào cũng có ngày người ta gọi tôi quay lại làm việc. Thêm hai mươi năm nữa cũng chẳng thành vấn đề. Sức khỏe của tôi cũng chẳng có vấn đề gì. Thế là cứ kiên nhẫn chờ đợi cho đến khi "Bè lũ bốn tên" sụp đổ.

Năm đó tôi sáu mươi tuổi. Đã đến lúc tôi phải cống hiến sức lực cho đất nước rồi chứ nhỉ?

Thực thi chính sách hóa ra cũng phải tự mình bôn ba chạy vạy nữa. Đầu năm bảy tám, văn bản số mười một đã được ban hành rồi phải không nào. Tôi ở nhà chờ đợi ròng rã ba tháng trời, chờ hoài chờ mãi, sao chẳng thấy động tĩnh gì thế này.

Tôi phải tự mình tháo gỡ cái mũ này xuống đã chứ, đúng không nào. Cái mũ này đội trên đầu hơn hai mươi năm trời rồi, cảm giác như đè con người ta lùn cả đi ấy.

Chờ mãi chờ mãi, tôi bảo tôi không đợi nữa. Tôi chạy thẳng ra đại đội, đội trưởng đại đội ủng hộ tôi, cấp cho tôi một tờ giấy chứng nhận, không có tờ giấy này thì tôi không được phép đi lại lung tung, tôi vẫn phải tuân thủ quy củ chứ, phải không nào.

Cầm giấy chứng nhận tôi lại chạy đến công xã, công xã không đồng ý, sợ phải gánh trách nhiệm, tôi bảo đâu có bảo mấy ông viết cái gì khác đâu, giấy chứng nhận là do đại đội cấp cơ mà, các ông đóng cho tôi cái dấu là được chứ gì. Viên thư ký còn tốt chán, đóng cho tôi một con dấu, thế là tôi quay về.

Lúc này bí thư đảng ủy của viện, chủ nhiệm bộ phận chính trị, rồi thì vị này vị nọ các thứ vẫn là những người cũ. Chỉ có điều bọn họ đều được thăng tiến cả rồi.

Tôi quay lại viện thiết kế vào ngày 21 tháng 5, ai nấy đều vô cùng khách sáo. Bí thư nói, chuyện thực thi chính sách của anh ở viện chúng ta được xếp vào bước đầu tiên, đợi thêm chút nữa nhé, à hay là anh cứ ở tạm nhà khách trước đi.

Dù sao thì ở không chẳng có việc gì làm, tôi ngày nào cũng chạy đôn chạy đáo khắp nơi, ban tổ chức thành ủy chứ, ban mặt trận thống kê chứ, hối thúc viện nhanh chóng thực thi chính sách cho tôi. Tôi nghĩ không có một lời giải thích rõ ràng thì không thể quay về được, cứ chạy đôn chạy đáo cho đến cuối tháng tám thì cũng có kết quả.

Nào ngờ, bọn họ phủ đầu tôi một vố trước, bắt tôi "phục chức rồi nghỉ hưu". Tôi tá hỏa, nói: "Tôi mới sáu mươi tuổi thôi mà, vẫn còn dẻo dai lắm, vẫn có thể làm việc được cơ mà, không nghỉ hưu có được không." Tôi lại nói tiếp: "Anh là lãnh đạo cũ của tôi, tôi có làm việc được hay không lẽ nào anh lại không rõ."

Hắn vội vàng đáp: "Anh đương nhiên là làm được rồi, công việc cũng đạt rất nhiều thành tích, thế nhưng tôi nói thật với anh nhé, anh không nghỉ hưu thì khó lòng mà giải quyết cho êm thấm được."

Hồi đó hộ khẩu ở thành phố lớn rất khó chuyển vào, muốn chuyển vào thì bắt buộc phải nghỉ hưu, nếu không thì cả nhà đành phải vĩnh viễn bám trụ lại nông thôn mà ăn mòn bát gạo. Phục chức rồi mà không làm việc thì còn có tích sự gì nữa chứ? Tôi là tôi chỉ muốn làm việc thôi. Thế nhưng tôi cũng chẳng còn cách nào khác. Cả nhà tôi dù sao cũng phải quay về thành phố chứ.

Tổ chức đưa ra kết luận cho tôi. Đại khái được viết thế này: "Những ngôn luận trong giai đoạn chống phái hữu của đồng chí mỗ mỗ mỗ, cơ bản đều là phát biểu về một số sự việc cụ thể — câu nói liên minh Chương-La gan lớn lắm — câu nói này có sai sót, nhưng không truy cứu trách nhiệm, chưa đủ cấu thành phái hữu." Kết luận được kẹp trong hồ sơ, bắt tôi xem xong thấy đồng ý thì ký tên vào.

Tôi lật hồ sơ ra xem, hầy dà, toàn là những tài liệu tố giác lung tung beng, hoàn toàn không thể đưa lên mặt bàn được. Vừa có những lời đồn thổi vô căn cứ, lại vừa có những thứ bịa đặt vu khống. Ví dụ như có một bí thư chi bộ, hồi đó là thực tập sinh dưới quyền tôi, vì tôi không trọng dụng hắn, thế nên hắn mới bảo tôi "móc nối với rất nhiều khoa phòng hơn ba mươi người cùng nhau chống đảng". Móc nối với những khoa phòng nào, những ai, là Trương Tam, Lý Tứ, Vương Nhị Ma Tử, sao hắn không viết ra đi chứ!

Người phụ trách thực thi chính sách nói: "Anh xem bản kết luận này có được không, được thì ký tên vào, coi như xong chuyện."

Tôi không ký không được, không ký thì không thể tháo mũ xuống được. Mang cái mũ trên đầu thì chẳng làm được việc gì sất. Để tháo được cái mũ này xuống, tôi đã khổ sở suốt ba mươi năm trời đấy.

Tôi bèn cầm bút viết lên mấy chữ: "Đồng ý phần kết luận." Hắn mỉm cười, nói: "Các anh là trí thức suy cho cùng vẫn lắm tâm tư hầy."

Bọn họ không chịu xóa bỏ hoàn toàn những lời lẽ vu khống trong phong trào "chống phái hữu" đó đi, nói rằng anh vẫn còn sai sót, là để chừa lại cho anh một cái đuôi nhỏ, một cái bím tóc, sợ anh phất lên gáy oai quyền đấy mà. Anh mà oai quyền lên thì bọn họ lại chẳng thể oai quyền được nữa, có đúng thế không nào!

Tháo bỏ chiếc mũ xuống rồi, tôi phải về quê báo tin mừng trước đã. Mở miệng hỏi mượn viện chút tiền, con trai tôi sắp kết hôn vào dịp Tết. Cưới vợ ở dưới quê tốn kém lắm chứ bộ. Bọn họ bảo để nghiên cứu đã.

Mãi cho đến mấy ngày trước Tết mới tìm tôi, bảo rằng: "Khoản tiền này đừng mượn nữa, phát bù tiền lương cho anh luôn nhé!" Lúc bấy giờ đã có chính sách truy lĩnh tiền lương rồi. Mỗi tháng một trăm hai mươi bảy đồng của tôi, "Cách mạng Văn hóa" tròn trịa mười năm, tổng cộng là hơn một vạn rưỡi đồng, lúc phát cho tôi thì chỉ còn lại hơn một vạn bốn nghìn đồng.

Hóa ra đợt này bọn họ đã phái người về tận quê cũ của tôi điều tra xem ở nông thôn tôi kiếm được bao nhiêu tiền, rồi khấu trừ ra bên ngoài. Số tiền bị trừ đi hồi làm phái hữu nghe nói là không có chính sách giải quyết, cho đến tận ngày nay vẫn chưa được truy lĩnh. Nghĩ đến chuyện này, trong lòng tôi vẫn thấy phảng phảng bóng dáng của một phái hữu, tạm thời cứ gác lại đã không thèm nhắc tới nữa.

Tôi cầm tiền, vội vã quay về. Hầy da, người trong thôn nhìn thấy tôi mỗi tháng có hơn một trăm đồng, liền đối xử với tôi như nhân vật tầm cỡ, ai nấy đều đến nhà tôi thăm hỏi. Thế nhưng chẳng bao lâu sau tôi lại chạy ngược về lại thành phố, tôi vẫn chưa rõ rốt cuộc là có gọi tôi về hay không đây. Chuyện này thực sự cứ kéo dài mãi kéo dài mãi.

Có đợt còn nghe nói sắp đóng băng lại, trong lòng tôi sốt ruột vô cùng, ngược xuôi tìm người nhờ vả, cứ kéo dài mãi cho đến tận năm 80, thành ủy ban hành một văn bản quy định rõ: "Phàm là những vụ án oan sai trục xuất về quê hương thì về nguyên tắc đều phải cho quay về hết, ngoại trừ những người đã kết hôn sinh con ở địa phương." Con trai lớn và con gái lớn của tôi đã kết hôn nên không về được rồi. Năm miệng ăn còn lại lại làm ầm ĩ lên một trận, cuối cùng thành ủy liên tục gọi điện hối thúc, viện chúng tôi lúc nào cũng bảo "sắp xong xuôi rồi", "sắp xử lý xong rồi".

Mãi cho đến tháng sáu mới làm xong giấy chuyển hộ khẩu, thế nhưng lại không có nhà ở, chờ cho đến khi dọn nhà thì đã là tháng mười một rồi.

Lúc này tôi đã sáu mươi tư tuổi rồi. Suy cho cùng tai đã kém, mắt đã mờ, chân bước cũng kém đi rất nhiều. Kể từ năm năm mươi bảy cho đến tận bây giờ, tôi có thể cống hiến được bao nhiêu chứ, kỳ thực chỉ cống hiến được một chút xíu ấy thôi.

Vấn đề của tôi giống như một câu tục ngữ ở quê nhà: "Ngày mưa gánh rơm rạ — càng gánh càng nặng." Vấn đề được giải quyết rồi, ngặt một nỗi lại không cho người ta làm việc nữa. Cho đến tận bây giờ chỉ có thể làm kế toán cho cửa hàng thực phẩm phụ của khu phố. Ở nhà rảnh rỗi phát bực phát bội.

Người ở khu phố hỏi tôi: "Ông làm nổi không đấy?" Tôi đáp: "Hồi đó bản dự toán thi công đường sắt tôi còn làm được, cái trò đơn giản thế này mà lại không làm được à. Tôi là kỹ sư cao cấp cơ mà!"

Bọn họ đều phì cười. Tôi cũng chẳng biết bọn họ cười cái gì nữa.

Những kẻ làm đội trưởng, làm tổ trưởng hồi đó đều do một tay tôi bồi dưỡng ra cả, bây giờ đều làm thiết kế tổng thể cả rồi. So với tôi, đầu óc bọn họ quả thực mới mẻ hơn, nhưng khuyết điểm là góc nhìn chưa đủ toàn diện, chưa từng làm việc ở công trường thi công mở đường mới, bảo dưỡng đường, bắc cầu bao giờ, cũng không biết các công chủng khác. Nhưng chỉ cần bọn họ thiết kế ra được những thứ mới mẻ, trong lòng tôi vẫn cảm thấy vô cùng vui mừng.

Giá mà tôi được bằng độ tuổi của bọn họ bây giờ thì hay biết mấy! Lời này của tôi nói ra chẳng ai thèm tin cả, đêm nào tôi cũng thường hay nằm mơ thấy bản thân đang làm thiết kế trên ván vẽ, cắm cờ đỏ ở công trường. Đã rất nhiều năm như vậy rồi.

Con người tôi xưa nay chưa từng bi quan bao giờ, lão già này chỉ cần ngày nào còn làm việc được, thì dù làm bất cứ việc gì đi chăng nữa, trong lòng cũng đều cảm thấy vui vẻ. Nói thế có đúng không nào!

Cũng có đôi khi tôi nghĩ, ai mà có bản lĩnh cho tôi được quay ngược thời gian bắt đầu lại từ tuổi bốn mươi thì tuyệt biết mấy. Tôi nhất định sẽ làm nên trò trống cho mà xem, chắc chắn được, bạn có tin không?

***Ánh hoàng hôn muốn dùng thứ ánh sáng cuối cùng của mình để chiếu thấu thế gian này.***

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.