Tháng 3 năm 1868, nam, 37 tuổi, chủ nhiệm phòng nghiên cứu thuộc cơ sở thử nghiệm hạt nhân tại một địa phương ở tỉnh Q.
Bolshevik thiếu niên — cả đời phó thác cho vùng Tây Bắc rộng lớn — Chúng tôi đã chế tạo ra quả bom nguyên tử đầu tiên bằng tấm lòng son sắt và đôi bàn tay — Thảm họa "Cách mạng Văn hóa" hung hãn hơn cả bom nguyên tử ập đến — Vận hạn bắt nguồn từ việc sổ tay công tác bị đánh cắp — Bị đày đến khe núi bằng đoàn tàu chở than — Dù mang trên lưng nỗi đau vẫn muốn làm nên chút sự nghiệp.
Tôi có một yêu cầu, xin bạn đừng coi trải nghiệm của tôi như một câu chuyện giật gân, kỳ lạ. Tôi không muốn dùng những trắc trở, bất hạnh và đớn đau mà mình gánh chịu để thỏa mãn sự hiếu kỳ của mọi người. Tôi khao khát mọi người qua đó có thể hiểu được tận sâu thẳm tâm hồn tri thức Trung Quốc là thế nào. Bởi vì sự trưởng thành và vết thương của tôi không chỉ thuộc về cá nhân mình, mà đại khái cũng đại diện cho chặng đường của cả một thế hệ trí thức Trung Quốc chúng tôi.
Chế tạo ra bom nguyên tử không hề thần bí như một số người vẫn tưởng. Không phải do một vài nhà khoa học nghĩ ra trong phòng. Tất nhiên, phải có các nhà khoa học đưa ra cơ sở lý luận và phương án thiết kế, nhưng để biến nó từ con số không thành hiện thực, sản xuất ra một cách chân thực, thì cần sự cống hiến, chiến đấu hết mình, khởi nghiệp gian khổ, thử nghiệm lặp đi lặp lại của rất nhiều người để cuối cùng hiện thực hóa nó. Đây là điều do muôn vàn trí thức, công nhân kỹ thuật, chiến sĩ, cùng những nhà tổ chức dùng đầu óc, trí tuệ, đôi tay, mồ hôi và sinh mạng tạo nên. Tôi chỉ là một trong số đó, làm công tác củng cố then chốt, nghiên cứu khoa học và thực nghiệm ở tuyến đầu của căn cứ. Căn cứ đặt tại vùng Tây Bắc xa xôi, cứ nghĩ đến đại thảo nguyên Kim Ngân Thang bát ngát tầm mắt là lại nhớ đến sự hoang vắng và gian khổ lúc bấy giờ thật khó mà diễn tả nổi!
Tôi xuất thân trong một gia đình thư hương thế gia, thời trung học đã tham gia phong trào học sinh và gia nhập đảng ngầm, sau giải phóng thì vào đại học. Tốt nghiệp đại học xong liền được phái đi du học ở Liên Xô — Tôi không bàn đến những vấn đề kỹ thuật, nó quá phức tạp và anh cũng rất khó viết cho rõ ràng, chỉ bàn về vận mệnh thôi — Đầu năm 60, tổ chức nói với tôi rằng có một nhiệm vụ nghiên cứu khoa học quốc phòng cực kỳ quan trọng giao cho tôi. Đó chính là chế tạo bom nguyên tử. Ban đầu chúng ta hy vọng Liên Xô cung cấp kỹ thuật mặt này, giữa năm 59 quan hệ Trung - Xô xuất hiện rạn nứt, Liên Xô đơn phương rút lại hiệp định, không còn hy vọng nữa, thế là quyết định tự mình làm. Tự làm đâu phải chuyện dễ dàng, tay trắng dựng cơ nghiệp, lại là thứ tinh vi đỉnh cao thế này. Nhiệm vụ đè nặng lên Bộ Công nghiệp Máy móc thứ hai, sau này gọi là Bộ Công nghiệp Hạt nhân. Nhiệm vụ này lúc bấy giờ là tuyệt mật, mật danh nội bộ gọi là 596. Chỉ tháng 6 năm 59, là ngày Liên Xô đơn phương rút hiệp định, từ chối cung cấp tư liệu kỹ thuật. Lấy ngày này làm mật danh nhiệm vụ chính là để khích lệ mọi người phấn đấu, không phụ thuộc vào bất kỳ ai, người ta chế tạo được thì chúng ta nhất định cũng phải chế tạo cho bằng được.
Ban đầu, những nhân viên nghiên cứu khoa học chưa đầy ba mươi tuổi như tôi tham gia vào chỉ có vài người, đều được lựa chọn nghiêm ngặt, về chính trị và nghiệp vụ cực kỳ đáng tin cậy. Đây là sự tín nhiệm tuyệt đối của tổ chức, bản thân đương nhiên cũng có cảm giác vinh quang, mà cảm giác vinh quang ấy hóa thành một thứ nhiệt tình, lấp đầy lồng ngực trẻ trung của tôi một cách nóng bỏng.
Đặt chân lên thảo nguyên Kim Ngân Than, trước mắt là một mảnh hoang vu. Nơi đây vốn là chăn thả gia súc của người Tây Tạng lâu đời. Cỏ chăn nuôi rất tươi tốt, trên thảo nguyên còn có hoa dại và nấm ngon, nhưng trừ những thứ đó ra thì chẳng có gì khác. Không đường, không nhà, không cây cối, chỉ có mặt trời, mặt trăng, gió lớn, sương tuyết và cái lạnh thấu xương. Phải rồi, còn có cả sói nữa. Mọi người giống như khai hoang vậy, ban đầu đều ở trong lều, ngày đêm nghe tiếng gió gào sói hú. Độ cao ba nghìn mét, thiếu oxy, đi nhanh là thở không ra hơi, lồng ngực tức tối như nhét đầy cát; làm việc rất dễ mỏi mệt, cổ họng như bị nhét nút chặn. Áp suất thấp đến mức bánh bao hấp cũng không chín nổi. Ở đây một sắt một gỗ, một gạch một ngói, cũng như mọi thứ dùng hằng ngày, kể cả một hộp diêm đều phải vận chuyển từ nơi rất xa tới, lại đúng dịp "ba năm khó khăn", vật tư thiếu thốn, vận chuyển cũng không theo kịp. Cuộc sống hoàn toàn không thể bàn đến hai chữ đặc biệt, vật liệu dụng cụ thì thiếu cái này hụt cái kia. Khó khăn biết bao! Nhưng chúng tôi đứng trên cao nguyên ba nghìn mét này, mang đầy lòng hào khí, quyết tâm giương ngọn mây hình nấm thể hiện khí phách người Trung Quốc lên ngay tại đây.
Lúc đó chúng tôi thích nhất một câu, gọi là "khí động học". Đây là một danh từ vật lý, mượn ý nghĩa của nó là lấy "khí" làm "động lực". Trong bụng chúng tôi nén một hơi, đó chính là động lực. Đất nước cường thịnh chính là mục tiêu cuộc đời chúng tôi. Mặc dù thân ở chốn Kim Ngân Than mịt mờ, hai bàn tay trắng, đến một linh kiện bom nguyên tử cũng không có. Dù sao hễ đến đây, cả đời này đã giao phó cho nó rồi. Suy nghĩ lúc đó của chúng tôi thật đơn giản biết bao! Người trẻ tuổi bây giờ có lẽ sẽ chế nhạo chúng tôi là "thế hệ sùng tín", "thế hệ ngoan ngoãn", nhưng lúc bấy giờ chúng tôi sống thật phong phú và tràn đầy ý nghĩa làm sao!
Đến thảo nguyên, chúng tôi lập tức lao vào công việc căng thẳng. Đầu tiên là làm thí nghiệm nổ với kích thước thu nhỏ, sử dụng vật liệu mô phỏng, vật liệu thay thế, không phải vật liệu thật, để xem tính nguyên lý của nó thế nào, có phù hợp với chỉ tiêu hay không, các quá trình thao tác khác cũng hoàn toàn giống hệt, xem nó có đáp ứng yêu cầu thiết kế hay không.
Tôi lãnh đạo một nhóm, đều là nhân viên nghiên cứu thực nghiệm. Mỗi lần thí nghiệm đều tốn kém số tiền khổng lồ, nếu dữ liệu đo đạc không thu được coi như thí nghiệm công cốc, thế nên trách nhiệm công việc rất nặng nề, giá trị rất cao, sơ suất một chút cũng không được; bắt buộc phải tập trung cao độ, toàn tâm toàn ý. Tôi thường nói với mọi người rằng cáp điện dùng cho thí nghiệm là sinh mệnh tuyến của chúng ta, thực sự coi bom nguyên tử quan trọng hơn cả sinh mệnh chính mình. Công tác nền tảng vững chắc, bất kỳ chi tiết nào cũng tỉ mỉ cẩn trọng, đây là một trong những nguyên nhân quan trọng giải thích tại sao bom nguyên tử của Trung Quốc lại thử nghiệm thành công nhanh đến thế.
Thí nghiệm mô hình thu nhỏ đã thành công vào năm 1963. Năm 64 lại lặp lại thành công, ngay trong năm đó tiến hành thí nghiệm nổ kích thước đầy đủ, ý nghĩa là kích thước giống hệt bom nguyên tử chính thức tỉ lệ 1:1, ngoại trừ vật liệu nạp không phải vật liệu hoạt tính, còn lại đều dùng vật liệu và cấu trúc của bom nguyên tử. Lần thí nghiệm này có liên quan vô cùng trọng đại, không thành công thì không thể bàn đến các cuộc thí nghiệm hạt nhân tiếp theo, sự thành bại của nó nắm giữ chặt chẽ trái tim của tất cả mọi người trên toàn căn cứ!
Chúng tôi càng thêm căng thẳng, ở trong phân xưởng công tác của căn cứ để chuẩn bị, tôi phụ trách đo đạc thực nghiệm, liền mấy ngày mấy đêm lặp đi lặp lại kiểm tra từng cỗ máy, từng mối nối, từng sợi cáp, lại còn phải làm thao tác mô phỏng, chúng tôi gọi là "diễn tập", chỉ sợ lúc "công diễn" chính thức xuất hiện sai sót. Sửa sai một nửa thì hỏng bét toàn bộ! Mấy ngày đó, lúc nào tôi cũng nghe thấy tiếng tim đập của chính mình.
Hiệu quả lần thí nghiệm này cực kỳ tốt. Thí nghiệm vừa kết thúc, tôi liền vội vàng mang những tấm phim ghi chép đặt lên xe chở về xưởng bộ, lập tức rửa ra, tiếp theo cầm chặt tấm phim ấy chỉ hận không thể bước một bước là vào ngay tổng bộ chỉ huy. Các lãnh đạo đều đang đợi ở đó. Có tổng chỉ huy, còn có phụ trách từ Bắc Kinh vội vã chạy đến.
Khi tôi vội vã bước vào phòng, khắp phòng lãnh đạo đều im lặng không tiếng động, tất cả ánh mắt đều dồn vào tôi, tĩnh lặng vô cùng. Tôi hình như cũng nghe thấy tiếng tim đập của họ, tôi giơ cao tấm phim cho mọi người xem, nói: "Thí nghiệm thành công rồi!" Mọi người tức thì hoan hô, vỗ tay, ôm chầm lấy nhau, sau đó uống rượu, chúc mừng lẫn nhau. Đây là khung cảnh mà tôi mãi mãi ghi khắc trong tim! Tổng chỉ huy bảo tôi mau đi ngủ đi. Ông biết từ khi chúng tôi đến thảo nguyên, rất ít khi được ngủ một giấc ngon lành. Nào ngờ tôi nằm xuống ngược lại không tài nào chợp mắt được, quá kích động, thế nhưng chẳng biết từ lúc nào đã chìm vào giấc ngủ mà cả đời tôi không bao giờ quên. Tôi ngủ từ trước tới nay đều hay mơ, nhưng giấc ngủ này lạ thay lại chẳng hề mơ mộng gì, một giấc ngủ "chân không", giống như đã ngủ trọn vẹn cả một thế kỷ. Bao nhiêu ngày đêm tích tụ sự nhọc nhằn, chỉ một lần thành công là quét sạch sành sanh.
Như vậy, chúng ta đã bắt tay vào tiến hành thí nghiệm hạt nhân chính thức. Trong những ngày nắng nóng nhất vào tháng 7, tháng 8 năm 64, chúng tôi mang theo toàn bộ thiết bị trắc thí đến vùng bãi cát Gobi. Trên vùng cát Gobi vô cùng vô tận, mặt trời đốt cháy không thấy lấy một giọt nước, chim chóc cũng nóng đến mức bay không nổi, sà sát mặt đất lả lướt bay vòng.
Thế nhưng ở đó đã dựng lên một tòa tháp sắt cao vút, đây chính là tháp thí nghiệm hạt nhân đầu tiên. Chúng tôi lắp đặt thiết bị trên tháp sắt, lại lắp thiết bị trong gian công tác trắc thí cách tháp sắt không xa, ở giữa được nối với nhau bằng từng sợi cáp điện. Một khi hạt nhân phát nổ, cáp điện sẽ đứt, các thiết bị trên tháp sẽ bị phá hủy toàn bộ, tất cả dữ liệu có giá trị nhất đều được bảo lưu trong thiết bị ở gian công tác trắc thí, lỡ như thiết bị xảy ra sự cố, dữ liệu quan trọng của vụ nổ hạt nhân sẽ bị thất lạc sạch trơn, đó sẽ là tổn thất cực kỳ trọng đại.
Trách nhiệm tày trời đè nặng lên vai chúng tôi. Gian công tác trắc thí nằm phần lớn dưới lòng đất, lại có tường xi măng kiên cố bảo vệ, không thể bị đánh hỏng. Nhưng ban ngày bên trong nóng kỳ lạ, ban đêm lại lạnh buốt. Ngủ ư? Chúng tôi chỉ chợp mắt trong những chiếc lều dựng tạm, rồi lại tiếp tục làm việc. Những ngày đó, chúng tôi thực sự quên mất cả "mình là ai". Chính bản thân mình là thiết bị, là quả bom nguyên tử rồi chăng!
Tổng chỉ huy căn cứ của chúng tôi cũng đến bãi thí nghiệm hạt nhân. Vị tổng chỉ huy này vốn là một vị tướng quân, vóc dáng vạm vỡ, ông vốn dĩ không hiểu gì về kỹ thuật nguyên tử, nhưng lãnh đạo có phương pháp, mang đậm phong độ đại tướng. Ông từng tham gia giải phóng Tây Tạng, người rất tuyệt vời, rất quan tâm chu đáo đến mọi người. Mới đến Kim Ngân Than, ông cùng ở với chúng tôi trong những chiếc lều trên thảo nguyên, sau đó xây nhà nhưng vẫn không đủ, liền bảo chúng tôi chuyển vào ở trước, ông vẫn ở trong lều. Ông nói các anh những người này nên ở chỗ tốt. Quả thực khác hẳn với rất nhiều lãnh đạo bây giờ.
Ngày 15 tháng 10, mọi thứ đã lắp đặt xong xuôi, bắt đầu rút lui. Chúng tôi rút lui đến nơi cách xa mấy chục kilômét không có bức xạ, tướng quân của chúng tôi là người rút lui cuối cùng. Bởi vì còn phải có người chuyên môn trèo lên tháp để cắm kíp nổ. Kíp nổ đã được kiểm tra lặp đi lặp lại, lỡ như sơ sẩy sẽ gây họa lớn, cắm xong rồi còn phải kiểm tra cẩn thận. Lúc đó đã không thể dùng điện nữa, nguồn điện đã ngắt, chỉ có thể trèo lên. Tổng chỉ huy và mấy vị lãnh đạo khác vẫn luôn đứng dưới chân tháp theo dõi những công đoạn cuối cùng này. Tối hôm đó, tôi gọi điện thoại cho tổng chỉ huy từ cách đó mấy chục kilômét, ông vẫn đang nghe điện thoại của tôi ở dưới chân tháp. Lúc đó, toàn bộ đội ngũ từ trên xuống dưới đều có tố chất như thế.
Chúng tôi chờ lệnh từ trung ương. Những người tham gia thí nghiệm tập trung ở khu vực an toàn, hướng mắt về phía tháp sắt. Không nhìn thấy bóng tháp, chỉ có đại đất khoáng đạt và bầu trời xanh vô tận, mọi hy vọng của chúng tôi đều gửi gắm vào chốn thiên địa tĩnh lặng vô song này.
Lệnh từ Bắc Kinh đã ban xuống, khai hỏa! 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1, cho đến 0. Sao vẫn chưa thấy động tĩnh gì? Trong khoảnh khắc, căng thẳng đến mức tim nhảy dựng lên, nghẹn ở cổ họng: Thất bại rồi sao? Nếu đã thất bại, nói không chừng sẽ phải làm lại từ đầu.
Đang nghĩ ngợi, trong chớp mắt một đóa mây hình nấm to lớn vô tỉ, nở rộ như đóa hoa tươi bay vút lên bầu trời. Hóa ra chúng tôi đứng cách quá xa, ánh chớp của "thời điểm số không" không chú ý tới, nhưng cuối cùng chúng tôi cũng nhìn thấy đóa mây hình nấm hằng mong mỏi đang cuồn cuộn dâng trào lên bầu trời xanh. Chúng tôi hò reo, kêu gào, nhảy nhót, hét đến khản cả cổ. Có người quên cả hình tượng, nhảy cẫng lên ngã oạch xuống đất, đứng dậy lại nhảy tiếp. Tôi cười mà rơi nước mắt, liên tục lau dòng lệ. Lúc ấy nước mắt cũng ngọt ngào...
Khung cảnh này chắc chắn bạn đã từng nhìn thấy trên phim ảnh hoặc tranh ảnh. Quả bom nguyên tử đầu tiên đã thành công! Do chính đôi bàn tay chúng tôi làm nên! Tiếp theo là đại ăn mừng, Bắc Kinh phát hành bản tin đặc biệt. Nếu bạn có mặt ở hiện trường, thân lâm kỳ cảnh tham gia công việc này, bạn cũng sẽ thể hiện được sự khó khăn để có được nó, cảm nhận được lòng tự hào mãnh liệt khi ấy của chúng ta với tư cách là người Trung Quốc. Tự hào không phải là phô trương thanh thế, tự hào là do chính mình làm ra.
Đóa mây hình nấm bay lên ở vùng Tây Bắc này là kết quả làm việc thiết thực, năm này tháng nọ, với tấm lòng son sắt của muôn người. Mọi người đều nghĩ đến sự cường thịnh của đất nước, không ai nghĩ đến chuyện kiếm tiền phát tài, hay vì thăng cấp, chức danh, nhà ở mà tranh giành sứt đầu mẻ trán. Tôi là người tham gia tận mắt, tôi tiếp xúc với vô số anh hùng vô danh, bất kể là công nhân kỹ thuật cao, nhân viên nghiên cứu khoa học, nhà tổ chức, hay những người làm công tác tìm mỏ, khai thác, cô đặc, tinh luyện, gia công, chế tạo, đều cống hiến tuổi thanh xuân của mình cho sự nghiệp này. Cả những chiến sĩ phòng hóa nữa, họ buộc phải xông vào hiện trường sau vụ nổ để lấy mẫu vật, cung cấp cho chúng tôi nghiên cứu hiệu quả vụ nổ. Trong bộ đồ bảo hộ của họ chứa biết bao nhiêu là mồ hôi đầm đìa.
Cứ như thế, đến trước "Cách mạng Văn hóa", căn cứ của chúng tôi đã giống như một thị trấn nhỏ. Cửa hàng bách hóa, rạp chiếu phim, bệnh viện, trường học, nhà trẻ, ngân hàng v.v. cái gì cũng có đủ, sự nghiệp quả thực tràn ngập hy vọng. Mỗi người chúng tôi đều cảm thấy còn rất nhiều việc lớn phải làm.
Tôi kết hôn trước đợt thí nghiệm hạt nhân này, người yêu cũng đến căn cứ, hình như chẳng qua lựa chọn gì nhiều, đã đem tất cả mọi thứ, cả cuộc đời của mình đặt hết ở nơi này.
Năm 66 đột nhiên "Cách mạng Văn hóa" ập đến, giống như ném xuống căn cứ chúng tôi một quả bom nguyên tử ngoài ý muốn, do con người tạo ra, mang tính chính trị, tất cả đều hỗn loạn. Mặc dù vào tháng 11 năm này tôi vẫn tiến hành thí nghiệm nguyên lý bom khinh khí tại bãi thí nghiệm hạt nhân, thu được thành công, năm sau lại chế tạo ra bom khinh khí cho chúng ta, nhưng công tác nền tảng của bom khinh khí đều đã thực hiện từ trước "Cách mạng Văn hóa".
Khi chế tạo bom khinh khí, tôi vẫn là chủ nhiệm phòng nghiên cứu gần một trăm người, bom khinh khí vừa ra lò là tôi liền bị chấn động đả kích. Có người hỏi tôi nơi tiến hành thí nghiệm bom nguyên tử tuyệt đối cơ mật mà cũng làm "Cách mạng Văn hóa" sao? Sao lại không làm? Lúc đó chẳng phải nói "nơi nào có hai người là có hai phái, là đấu đá" hay sao? Đấu tranh ác liệt y như vậy. Căn cứ của chúng tôi cũng chia thành hai phái lớn, lãnh đạo ban đầu phải ra rìa đứng, người mới tới thì ủng hộ một phái đả kích một phái, võ đấu đánh nhau càng dữ dội hơn.
Năm 68 dấy lên phong trào thanh tẩy đội ngũ, nào là "sự việc có nguyên nhân", nào là "nơi tập trung đông trí thức", nào là "sự tiếp tục của cuộc đấu tranh giữa Đảng Cộng sản và Quốc Dân Đảng", nào là "thanh lọc đội ngũ giai cấp, trước hết phải nắm cho chặt", những người có chút vấn đề về lịch sử gia đình bắt đầu gặp nạn, những người chẳng có vấn đề gì như tôi cũng phải tìm cách bới móc cho ra vấn đề.
Có người cư ép tổng kết cho tôi "bốn cái đầu tiên", nói "bốn cái đầu tiên" của tôi đối kháng với "bốn cái đầu tiên" của Lâm Bưu. Cái nào đầu tiên chĩa vào cái nào đầu tiên bây giờ cũng không nhớ chính xác nữa. Hình như nói tôi dùng "nghiệp vụ là trên hết" để đối kháng với "làm nổi bật chính trị là trên hết" của Lâm Bưu, tôi nghiêm ngặt nắm bắt chất lượng thí nghiệm là dùng "chất lượng là trên hết" để đối kháng với "công tác tư tưởng chính trị là trên hết" của Lâm Bưu... Tôi vốn dĩ chưa từng nhớ nổi những lời này.
Đầu tiên là bắt tôi cúi đầu nhận sự phê đấu tại đại hội, tiếp theo là khám nhà, lục tung hòm xiểng, chịu đủ mọi lời lăng mạ và quở trách. Tôi nghĩ chịu đựng trận càn quét này rồi cũng sẽ qua đi thôi. Lịch sử gia đình tôi rõ ràng, thời thiếu niên đã tham gia đảng ngầm, bảo tôi là "kẻ nắm quyền" thì tối đa cũng chỉ là một người phụ trách phòng nghiên cứu kỹ thuật. Chẳng qua tạm thời đứng sang một bên, nói ít đi hoặc đơn giản là không nói gì nữa thì sẽ qua đi thôi. Tôi làm việc vất vả hết lòng vì công việc, có chuyện gì dính đến tôi được chứ?
Nào ngờ sự việc lại ngoài dự liệu. Năm 1969, nơi đây rất hỗn loạn, đại đa số mọi người rảnh rỗi không có việc gì làm, viết đại tự báo, làm phong trào. Tổng chỉ huy và những người khác đều bị lôi ra, thường xuyên chịu đòn phê đấu. Công tác thí nghiệm chẳng còn ai quan tâm, tôi sống trong sự mờ mịt dường như đang đợi phong trào mau chóng khép lại để tiếp tục công việc, nhưng càng đợi càng chẳng thấy hồi kết.
Bỗng nhiên cấp trên nói mục tiêu của căn cứ quá lớn, không an toàn, tiến hành di dời nội địa, đồ đạc đều phải đóng thùng. Lúc này trong xưởng rất hỗn loạn, rất nhiều người không đi làm, đại khái có một số công nhân nghe nói sắp di dời, muốn nhân cơ hội vớt vát chút ít lợi lộc nhỏ nhặt, kiếm chút dầu mỡ béo bở, bèn cạy một chiếc bàn làm việc trong phòng nghiên cứu ở phân xưởng, bên trong có một cuốn sổ tay công tác chưa dùng hết đã bị đánh cắp.
Ngay lập tức, họa từ trên trời giáng xuống, có người báo cáo lên Bắc Kinh rằng căn cứ bị mất tài liệu tuyệt mật. Cấp trên lập tức phái tới hai nhân vật lớn, một người là thứ trưởng Bộ Công an lúc bấy giờ, một người là "thủ trưởng" hải quân, còn dẫn theo một đám người. Thế trận này quả thực không thể xem thường. Họ một lòng muốn làm ra một vụ án lớn, gán cho nơi này cái danh "Đài Loan nhỏ", để làm rúng động toàn quốc, dấy lên sóng gió lớn, phủ định tất cả những gì thuộc về quá khứ, nhằm thúc đẩy phong trào "Cách mạng Văn hóa" trên toàn quốc.
Hai người này được gọi là "thủ trưởng trung ương", tay cầm thượng phương bảo kiếm, nói cuốn sổ tay công tác này do đặc vụ đánh cắp, ăn cắp tình báo cơ mật thí nghiệm hạt nhân của nước ta, đi khắp nơi bắt người, tùy tiện bắn chết người, làm cho bầu trời bao trùm một màu khủng bố, thật là đáng sợ biết bao! Bức cung tín, có người tự sát, thế mà hai vị "thủ trưởng trung ương" này lại ngụy biện cái chết đó là do người ta sát hại, nói kẻ giết người chắc chắn là đặc vụ, lại đi bắt đặc vụ giết người, rồi lại bắt đặc vụ đứng sau đặc vụ, bắt bớ rất nhiều người vô tội.
Toàn bộ nhân viên nghiên cứu khoa học đều bị tập trung lại, tiến hành vạch trần tố giác lẫn nhau, hỗn loạn thành một cục. Lúc này tàu hỏa cũng không chạy vào được nữa, thảo nguyên lớn dường như quay trở về thời kỳ chém giết dã man của thời cổ đại.
Phòng nghiên cứu của chúng tôi bắt ra một người. Nói rằng hồi nhỏ anh ta từng đi Hong Kong, lại còn có người thân ở Hong Kong. Tại sao anh ta từ Hong Kong về nước? Giỏi lắm, thế là tóm được rồi, đặc vụ do Hong Kong phái tới để đánh cắp tình báo! Hai vị "thủ trưởng trung ương" dẫn theo một đám người lớn, bịa ra cho anh ta một bộ phương pháp liên lạc đặc vụ, ám hiệu, ép anh ta phải cung khai, lại còn tách vợ chồng họ ra để bức cung, ép họ cắn cắn xé xé lẫn nhau.
Anh ta không chịu nổi nên đã khai bừa, cắn xé rất nhiều người, cũng cắn cả tôi. Giỏi lắm, tôi chính là kẻ đứng sau chống lưng cho đặc vụ! "Thủ trưởng trung ương" trực tiếp chỉ mặt điểm tên tôi tại đại hội vạn người là "cá mập lớn", nhất định phải lôi bằng được con cá mập lớn này ra! Cứ như vậy, tôi bị giam giữ, ngẫu nhiên thay lại bị giam ở phòng thí nghiệm cũ, chính bản thân tôi đã trở thành vật thí nghiệm! Quân Giải phóng canh gác ở ngoài cửa, khoét một lỗ nhỏ trên cửa để giám sát tôi.
Hừm, tôi cứ như một quả bom nguyên tử vậy, hàng tuyệt mật, được canh giữ nghiêm ngặt. Ban đầu tôi còn nghĩ, tôi tham gia cách mạng từ nhỏ, được tính là "lão cách mạng", từng chế tạo bom nguyên tử, Thủ tướng còn từng tiếp kiến tôi cơ mà. Thế nhưng "Cách mạng Văn hóa" chính là phủ nhận tất cả những gì trong quá khứ, bây giờ bảo anh là gì thì anh chính là cái đó. Rất nhiều công thần khai quốc đều trở thành tù nhân dưới đáy giáp, một tên trí thức thúi thì tính là gì?
Sau đó đặc vụ bắt ngày càng nhiều, trong phòng thí nghiệm giam đầy người. Ban ngày mỗi người một chiếc ghế đẩu nhỏ rất thấp, ngồi trên đó đọc ngữ lục, không được phép động đậy. Sau đó thì nghĩ "vấn đề" của mình, khai báo, thẩm vấn, không được phép nói chuyện với nhau, ban đêm đến tận hai giờ mới được phép ngủ một giấc ngắn, nhưng không được phép tắt đèn, sợ tự sát.
Nhưng con người tôi nào biết bịa đặt lung tung, lại càng không biết cắn xé người khác, thẩm tới thẩm lui chẳng khai ra được cái gì. Tôi chẳng biết ai là "trợ thủ đặc vụ". Họ liền mắng tôi cứng đầu cứng cổ, chờ đợi tôi chỉ có "con đường chết". Điều kích thích tôi lớn nhất chính là đại hội vạn người xử bắn người không lâu sau đó.
Hôm nay, "thủ trưởng trung ương" triệu tập đại hội vạn người, nói là muốn xử bắn một nhóm người. Tôi nhớ có một người là bác sĩ, là đại phu ngoại khoa của căn cứ, khi anh ta làm phẫu thuật cho một chiến sĩ quân giải phóng thì làm hỏng, bình thường tối đa chỉ tính là một tai nạn y tế, nhưng lúc đó lại là chuyện tày trời. Anh ta xuất thân tư sản, quân giải phóng là trụ cột chuyên chính vô sản, cái này gọi là trả thù giai cấp đấy! Có nợ máu, phải xử bắn.
Lại có một sinh viên đại học, lương bổng thấp, tư chất tư tưởng người này kém một chút, hay càu nhàu nói lời quái gở, nói: "Còn không tăng lương cho tôi, tôi sẽ cho nổ kíp nổ." Bị người ta tố giác, đây đích thị là đặc vụ hàng thật giá thật, muốn tiến hành phá hoại. Mặc dù chỉ là một câu nói quái gở sau lưng, cũng không thể thực sự đi làm, nhưng câu nói quái gở này lúc bấy giờ dù có ép thế nào cũng rất khó ép ra được, lập tức trở thành phản cách mạng hiện hành có tội danh nghiêm trọng nhất, xử bắn!
Hôm nay xung quanh hội trường dựng đầy súng máy, khủng bố vô cùng, quần chúng ai nấy đều căng thẳng, bởi vì nói trong quần chúng vẫn ẩn giấu không ít đặc vụ, có rất nhiều phần tử tình nghi đặc vụ, ai mà biết ai sẽ bị lôi ra xử bắn. Tôi thầm nghĩ đa phần hôm nay mình thực sự là "con đường chết" rồi. Đến tận bây giờ tôi vẫn không dám nghĩ lại cảm giác lúc đó, cũng rất khó miêu tả rõ ràng cảm giác ấy, đại khái do đối mặt với cái chết, đại não trống rỗng hỗn loạn. Chỉ nghe trên hội trường từng người một tuyên bố tội danh, thi hành án tử hình, tôi dường như chỉ đang chờ đợi họ gọi tên mình.
Vị bác sĩ ngoại khoa kia, sinh viên đại học nói lời quái gở nọ, đều bị lôi đến ngay gần đại hội vạn người bắn chết tại chỗ. Tiếng súng nghe rất rõ ràng, không đến lượt tôi... Tiếng súng qua đi, họ vây lấy tôi, nói với tôi rằng: "Nghe thấy tiếng súng chưa?" Tôi nói: "Nghe thấy rồi." Họ bảo: "Còn không thật thà khai báo, ngày mai đến lượt mày!" Tiếp theo liền mở ra một trận phê đấu hết sức rầm rộ mãnh liệt nhằm vào tôi.
Mặc dù họ không bắn chết tôi, nhưng sự việc này đã để lại cho tôi vết thương lòng sâu sắc. Tôi vẫn đang sống, nhưng rất nhiều thứ trong lòng tôi đã bị đập vỡ vụn. Viên đạn sượt qua bên cạnh vận mệnh tôi, tôi không thể không suy ngẫm về những vấn đề mà trước đây chưa từng suy nghĩ sâu xa.
Sau đó một thời gian rất dài, nơi đây vẫn chìm trong sự khủng bố lớn, vẫn đang bắt đặc vụ, lại bắt cả "516". Có người đào vong, muốn lên Bắc Kinh khiếu kiện, nhưng thảo nguyên xung quanh là vô tận, trốn đi đâu được chứ? Họ lái xe đi khắp nơi truy bắt, bắt về là đánh cho sống dở chết dở.
Có một người lính giải ngũ bị đánh đến mức không thể nhịn được nữa, vớ lấy cái xẻng liều mạng, đương nhiên cái mạng liều đi chỉ là của chính anh ta. Đặc vụ bắt càng ngày càng nhiều, tôi liền không còn là trọng điểm nữa. Người mới bị bắt luôn là trọng điểm nhất thời, luôn có nhiều thứ để khai thác hơn. Lúc rảnh rỗi, tôi dùng đầu óc nghĩ ngợi các vấn đề kỹ thuật, lúc này sự nghiệp đã mịt mờ tăm tối, nhưng hễ có thời gian, đại não lại thích xoay chuyển quanh những vấn đề kỹ thuật mà mình hứng thú, đây có lẽ là một loại thói quen, một loại quán tính của trí thức, có lẽ trong tiềm thức tôi vẫn chưa hoàn toàn tuyệt vọng với sự nghiệp.
Ngoài ra, điều duy nhất tôi vương vấn chính là người yêu, cô ấy ở đâu, làm gì, tôi hoàn toàn không biết gì về tình hình của cô ấy. Tôi nghĩ đến việc cô ấy đang lo lắng cho mình, điều đó mới thực sự đau đớn làm sao.
Sau đó, căn cứ dọn nhà, tôi bị tống lên một toa tàu chở hàng chở than, cùng vận chuyển với những "đặc vụ" khác đến một khe núi. Ở nơi cách biệt với thế giới đó, tiếp tục trải qua một khoảng thời gian ngày tháng bị chỉnh đốn.
Cho đến khi sự kiện Lâm Bưu xảy ra, tôi cứ hồ đồ mơ hồ mà chẳng còn chuyện gì nữa. Tôi trở về Bắc Kinh, người nhà đều ngạc nhiên, sao mà cứ thế này mà về rồi? Nhìn nhau ngơ ngác, tựa như cách biệt cả một đời người. Sau khi kinh ngạc mất hồn mất vía, tự nhiên có bao nhiêu chuyện nói mãi không hết để trò chuyện.
Sau đó một bộ phận nghiên cứu khoa học ở Bắc Kinh điều động tôi, tôi đã đồng ý. Từ đó tôi hoàn toàn chia tay với căn cứ xa xôi, với những ngày tháng cay đắng ngọt bùi, những ngày tháng vinh quang và đau khổ ấy. Đừng tưởng rằng vì quá đau lòng, quá thất vọng nên tôi mới rời khỏi nơi đó. Những gì nơi ấy cho tôi không hề quá ít mà là quá nhiều. Tôi khao khát biết bao được trở lại những năm tháng sục sôi khí thế làm nên sự nghiệp lớn vì đất nước ngày nào.
Nhưng giờ đây tất cả những năm tháng ấy đều đã qua đi, nó chỉ được lưu giữ lại trong ký ức của tôi mà thôi. Tôi trân trọng, cũng tiếc nuối nó. Tôi chỉ có thể nói rằng — Nếu trên đời còn có thứ gì lợi hại hơn cả bom nguyên tử, thì đó chính là "Cách mạng Văn hóa"!
Muốn làm chút việc cho đất nước, đại khái là nguyện vọng của mỗi trí thức Trung Quốc, nhưng vì làm việc mà gặp nạn, chính là bất hạnh mà mọi trí thức Trung Quốc đều cảm nhận được. Thế nhưng, gánh trên vai nỗi đau này, mà vẫn muốn làm việc, rốt cuộc có phải là ưu điểm của chúng ta không? Bây giờ có người nói đây là điểm trân quý nhất của chúng ta, cũng có người nói đây là điểm đáng thương nhất của chúng ta. Cách nói nào mới chính xác hơn? Tôi xin đem vấn đề này để lại cho bạn, bạn là nhà văn, đại khái có thể đưa ra câu trả lời chính xác.
Hồi tưởng lại những nhân viên nghiên cứu khoa học ở căn cứ chúng ta, mỗi người đều đã đi qua những chặng đường gian khổ khác nhau. Đương nhiên có rất ít người, trong phong trào chuyên đi chỉnh đốn người khác, khẩu hiệu hô vang trời, từng làm binh chủng kiểu mẫu tư tưởng Mao Trạch Đông, một thời phất lên như diều gặp gió, vận mệnh sau đó cũng chưa chắc đã tốt đẹp. Rất nhiều người có bi kịch còn thảm hại hơn tôi, có người bị bức tử hoặc bức đến phát điên.
Có một nhà khoa học, ngày nào cũng bị những kẻ "ủng hộ phe tả" vây quanh sân viện, ép ông ta phải chạy như một con súc vật, vừa chạy vừa hô "thành khẩn được khoan hồng, kháng cự thì nghiêm trị, ngoan cố đến cùng, con đường chỉ có chết". Còn tôi, may mắn sống sót qua cơn bão lớn này, chỉ cần thẹn với lòng là được rồi. Tôi chưa từng làm tổn thương bất cứ ai, trong lòng cảm thấy bình yên. Trước đây từng làm chút việc tốt, xứng đáng với tổ quốc và nhân dân, hiện tại vẫn ôm chặt tôn chỉ, sống chính trực, làm việc chắc chắn. Mặc dù vết thương trong "Cách mạng Văn hóa" vẫn còn đó, tôi có thể chôn giấu nó thật thỏa đáng ở tận đáy lòng. Bất kể đất nước giao phó cho tôi làm gì, tôi vẫn sẽ cố gắng làm cho thật tốt. Chỉ cần đất nước cất tiếng gọi.
**Nỗi buồn của đất vàng — nó vừa phải chịu đựng sự giày xéo, vừa vẫn cứ một lòng son sắt dâng hiến trái ngọt.