Năm 1969, nam, 17 tuổi, thanh niên trí thức tại một nông trường rau ở tỉnh H, phó liên trưởng của một đại đội nọ.
Năm 1969 là người đầu tiên đăng ký đi về vùng biên giới — làm cán bộ đi đầu chịu khổ — một bức thư nhà mang tính cách mạng sâu sắc — em gái bị cưỡng hiếp ở nông thôn — ngậm đắng nuốt cay cuối cùng cũng được kết gia nhập Đảng — viết thư bằng máu thề ở lại nông trường biên cương — năm 79 là người cuối cùng rời đi trong đợt thanh niên trí thức đại phản thành — sự chiêm nghiệm ngày hôm nay.
Tôi năm nay ba thập tứ tuổi. Khi "Cách mạng Văn hóa" bắt đầu, tôi mười bốn tuổi, lúc kết thúc là hai mươi bốn tuổi. Các vị phỏng chừng sẽ nghĩ, tôi không giống như một số người, "Cách mạng Văn hóa" vừa kết thúc thì đầu đã bạc trắng; cũng không giống như có người dẫu vừa qua tuổi ngũ tuần, nhưng khoảng thời gian đẹp nhất trong đời lại bỏ phí cả vào đó. Tôi vẫn khá ổn, phải không nào! Thế nhưng, cho dù tôi sống đến bảy mươi tuổi, tôi vẫn cho rằng mười năm này chính là cả cuộc đời tôi.
Muốn kể cho tường tận thì dăm ba ngày đêm cũng không đủ, trải nghiệm của tôi vô cùng cô đọng, được chứ?
Tôi xin nhấn mạnh vào quãng thời gian chi viện biên cương ở Hắc Long Giang. Trước đó khi còn đi học, mặc dù tôi cũng có không ít cảm xúc, nhưng cái đó tính là gì chứ? So với việc tôi đến Hắc Long Giang, lăn lộn trong xã hội thực tế, thì sự so sánh này có trọng lượng chênh lệch rất lớn. Nhân sinh nằm trong xã hội — đây là trải nghiệm của tôi. Tôi thích văn học, văn học dạy tôi thấu hiểu người khác và bản thân mình, nhận thức xã hội và nhân sinh. Nhưng tôi cũng hận văn học, nó khiến tôi hiểu quá rõ, gánh nặng trong lòng vì thế mà càng thêm nặng nề.
Tôi vẫn luôn nghĩ, tại sao giai đoạn xuống nông thôn này lại chiếm một vị trí quan trọng đặc biệt đối với tôi hoặc thế hệ chúng tôi như vậy? Nó không đơn thuần là lao động, mà là trong bối cảnh lịch sử đặc thù của "Cách mạng Văn hóa", trong phong trào lên núi xuống nông thôn độc đáo, vận mệnh của chúng ta có mối liên hệ với xã hội, chính trị, kinh tế, văn hóa. Mặc dù mỗi người chúng ta trải qua những khúc chiết và tao ngộ hoàn toàn khác nhau, thế nhưng mỗi người chúng ta đều có thể đại diện cho trải nghiệm trưởng thành của thế hệ này. Có thể nói như vậy chứ? Có quá đáng lắm không? Đây cũng là thể ngộ của tôi.
Tôi là học sinh khóa 68. Năm học sơ trung lớp một thì bắt gặp "Cách mạng Văn hóa". Lúc ấy, coi như đã khá hiểu chuyện, mà cũng coi như chẳng hiểu cái gì.
Tôi xuất thân trong một gia đình công nhân bình thường. Bố tôi trước giải phóng mắc bệnh lao phổi suýt chết, ông chủ đá ông ấy ra đường. Nhờ có giải phóng, nhà nước dùng quỹ công đưa ông vào bệnh viện chữa khỏi. Hoàn toàn không giả dối, chính xã hội mới đã cho ông cuộc sống thứ hai. Gia đình mẹ tôi khá giả hơn, người chồng trước đã bệnh chết. Sau giải phóng, bố mẹ tôi đều làm việc ở hợp tác xã may vá do tổ dân phố thành lập. Bố tôi biết chữ, dạy văn hóa. Mẹ tôi dạy kỹ thuật may vá, hướng dẫn những người phụ nữ vừa bước ra khỏi gia đình học làm việc. Trong khoảng thời gian này, hai người nảy sinh tình cảm. Cậu tôi là nhà tư bản, chê bố tôi nghèo, kịch liệt phản đối mẹ tôi tái giá. Mẹ tôi vẫn làm theo ý mình kết duyên với bố tôi. Sinh ra tôi trước, sau đó lại sinh em gái tôi; cuộc sống đủ khó khăn. Cậu tôi sống ở một tứ hợp viện lớn ở Giới Bắc. Mẹ tôi sang thăm hỏi, người nhà cậu ấy luôn mang theo một sự phòng bị, sợ mẹ tôi ngửa tay vay tiền bọn họ. Mấy năm đó chưa từng cứu tế chúng tôi lấy một lần. Bọn trẻ chúng tôi sang chơi, nhà cậu ấy luôn cho rằng đám trẻ nghèo chúng tôi định trộm chút đồ, tìm cớ đuổi chúng tôi ra ngoài.
“Cách mạng Văn hóa” vừa đến, cậu tôi là nhà tư bản hiển nhiên bị khám nhà với tư cách là ngưu quỷ thần rắn. Cuộc sống rất khó khăn, ông ta vốn quen ăn ngon mặc đẹp; mẹ tôi mỗi tháng đều trích ra vài đồng gửi qua đó. Lúc ấy tôi còn nhỏ, nhưng đối với đạo lý nhân sinh lại có ấn tượng sâu sắc; nói theo bây giờ chính là có sự hiểu biết nhất định về thái độ cuộc đời, từ đó cũng vô cùng kính trọng bố mẹ tôi. Cả hai người đều là những người rất đôn hậu, vô cùng lương thiện.
Các vị thử nghĩ xem, theo tình hình của tôi thế này, về mặt tình cảm đối với Đảng, đối với xã hội mới, đối với Chủ tịch Mao, còn có vấn đề gì nữa không?
Sự việc không đơn giản như vậy. "Cách mạng Văn hóa" nổi lên, học sinh ai nấy đều muốn tham gia Hồng vệ binh, nhưng mà, nghe nói ông nội tôi có chút vấn đề — vấn đề gì? Quay đầu lại sẽ nói, các vị nghe xong sẽ thấy buồn cười. Nhưng lúc đó tôi chỉ có thể gia nhập "Hồng vi ngoại", thuộc diện đối tượng cần đoàn kết. Thời đó Hồng vệ binh phân thành ba bậc: công dân hạng nhất là Hồng vệ binh Chủ nghĩa Mao Trạch Đông, đều là con em cán bộ cao cấp; công dân hạng hai là Hồng vệ binh Tư tưởng Mao Trạch Đông, đều là con em giai cấp công nhân, bần hạ trung nông gốc; hạng ba là con em thành phần không trong sạch lắm mà cũng chẳng phải Ngũ loại đen, gia nhập Hồng vi ngoại Tư tưởng Mao Trạch Đông. Lòng tự trọng của tôi bị tổn thương, cảm thấy tình yêu của mình đối với Đảng và Chủ tịch Mao chẳng khác gì người khác; thế nhưng hỡi ôi, thân phận đã bị phân biệt rồi, một số hoạt động không cho phép bạn tham gia. Tỷ như đại hội đấu tố này, lục soát nhà này, các hoạt động chính trị quan trọng này, tuyệt đối không được đi, điều này gây kích thích rất lớn cho tôi. Tôi vốn là lớp trưởng, giờ phút này lập tức không được nữa. Tôi liền dồn hết sức lực, muốn thể hiện sự son sắt một lòng của mình.
Tôi vừa biểu thái như vậy, thanh thế liền nổi lên, kéo theo rất nhiều người lần lượt đăng ký. Nhà trường cũng thật tuyệt tình, đối với một kẻ tích cực đăng ký như tôi, ngược lại lại phân bổ đến Hắc Long Giang, có lẽ là một loại khen thưởng, có lẽ là một loại chiến lược, để tranh thủ ép người ta phải chen chúc nhau đăng ký, đừng có rượu mời không uống lại muốn uống rượu phạt. Khi thành lập liên đội, ba lớp sơ trung và ba lớp cao trung chúng tôi tổng cộng hơn một trăm hai mươi học sinh hợp thành một liên đội, phân về một nông trường. Tên của nông trường này tôi xin phép không nhắc tới. Cho tôi đảm nhiệm chức vụ phó liên trưởng, ngoài việc tôi tích cực đăng ký ra, còn vì tôi từng làm lớp trưởng, có chút năng lực tổ chức, cho dù là viết hay nói cái gì đi nữa, điều này cũng có liên quan. Ngày 16 tháng 8 là ngày xuất phát, nhưng tối ngày 15 tôi đột phát sốt, tiêm thuốc làm thử nghiệm da, bác sĩ cũng không ngờ tôi lại có phản ứng, lập tức sốc, huyết áp tụt xuống 20, suýt chút nữa thì xong đời. Thuốc penicillin, phải nói là hệ số an toàn khi làm thử nghiệm da rất cao, e là trong mấy vạn người cũng chẳng có lấy một người xuất hiện nguy hiểm, vậy mà lại bị tôi đụng phải, vội vàng cấp cứu, coi như sống lại được. Người của nhà trường và nông trường đến thăm tôi, hỏi tôi có đi nổi không, tôi nói nhất định đi, có dùng cáng khiêng cũng phải đi, lúc đó thái độ chính là như vậy. Hôm sau, chiều ngày 16 tháng 8, tôi được người nhà dìu lên tàu hỏa, đầu vẫn còn đang sốt hầm hập, vừa tiêm xong lại mang theo thuốc bên người.
Việc xuống nông thôn lúc đó hoàn toàn khác với sau này, là tự nguyện, sau này mới là bị ép ít khóc, cảnh tượng lúc đó tôi nhớ rõ mồn một, toàn bộ ga tàu đều chật kín người, khua chiêng gõ trống tiễn đưa. Đương nhiên cũng có người rơi nước mắt. Thế nhưng hỡi ôi, không có cảm giác như bị đi đày. Chia tay người thân mà, tình cảm tất yếu. Các bạn học trên tàu giúp đỡ lẫn nhau, bầu không khí rất ấm áp, lúc này đã không phân biệt cái gì là "chủ nghĩa binh", "tư tưởng binh", "Hồng vi ngoại" nữa. Hát các bài hát trích dẫn ngữ lực, vừa đi vừa hát, còn đồng thanh đọc ngữ lục liên tục hô khẩu hiệu, trong toa tàu vô cùng náo nhiệt, có người ca hát có người nhảy nhót. Đại đa số mọi người là lần đầu tiên trong đời được đi tàu hỏa. Dọc đường ngắm nhìn non sông đại tự nhiên của Tổ quốc vô cùng tươi mới, lại càng cảm thấy đây là con đường tất yếu của thanh niên trí thức. Tư tưởng lúc đó chính là như vậy.
Đến Đại Hoang Bắc, vấn đề đầu tiên phải đối mặt chính là lao động quá ư gian khổ. Thách thức trực tiếp thực tế đầu tiên, thách thức thực sự chính là cuộc sống. Rất ít khi được ăn lương thực tinh chế, toàn ăn cái gọi là cơm ngô mảnh các thứ; thỉnh thoảng có chút bột mì trắng, nhưng vô cùng ít ỏi. Lại thêm cung cấp theo định mức, mỗi tháng ba mươi cân, cường độ lao động quá lớn, căn bản không đủ ăn, có lúc đói quá hóa liều chạy tới chuồng ngựa chuồng bò trộm ăn bánh đậu cho súc vật ăn. Đám thanh niên trai tráng chúng tôi làm việc ăn rất nhiều, một bữa có thể ngốn hết hai cân. Càng không no, làm việc càng mệt, càng mệt càng đói, càng đói lại càng không được ăn no, một vòng tuần hoàn ác tính. Mỗi ngày sáng sớm ba bốn giờ đã phải thức dậy, tối mịt mới được nghỉ. Nông trường này là nông trường ruộng nước, mức độ cơ giới hóa cực kỳ thấp, từ việc cày đất đến gieo hạt rồi thu hoạch hoàn toàn dựa vào sức người, con người chính là máy móc. Miền Đông Bắc vào tháng năm là đã bắt đầu chuẩn bị cày cấy rồi, trước tiên là làm đất. Thời kỳ đó bắt buộc phải mặc một chiếc quần đùi, bên trên mặc áo bông, đừng thấy phía trên băng tuyết đã tan, chỉ còn lại một lớp nước, dày mười mấy phân, phía dưới là bùn lẫn băng, chân bước xuống buốt thấu xương. Không biết là do băng đâm, hay là nước lạnh cắt da cắt thịt. Nước đá bắn vào chân, bị gió thổi một cái, đông cứng lại nứt nẻ thành từng vết nhỏ, đau vô cùng. Có một năm gieo hạt mùa xuân xong trở về nhà, mẹ tôi lần đầu tiên đau lòng đến mức bật khóc, nửa người dưới toàn là những vết nứt nhỏ, ngang dọc chi chít. Đồng chí nữ thì chúng tôi không cho xuống nước, đồng chí nam khi gieo hạt tuyệt đối không được đi bốt, sợ làm hỏng đất, chỉ có thể đi chân đất. Lúc này ai nấy đều chùn bước, chỉ đành phó mặc cho mấy người tiểu đội trưởng liên đội trưởng chúng tôi đi đầu. Làm một lúc không chịu nổi, lên bờ uống mấy ngụm rượu rồi lại xuống tiếp. Bây giờ tôi cũng cảm thấy khó hiểu nổi rốt cuộc lúc đó mình đã nghĩ gì. Hôm trước tôi lục ra được một bức thư, là thư từ thời đó. Các vị nhìn vào là sẽ hiểu rốt cuộc lúc đó chúng tôi ở vào tình hình gì. Đây là bức thư tôi gửi cho bố tôi, đương nhiên là một bức thư nhà —
Kính chúc Chủ tịch Mao sống lâu muôn tuổi! Bố: Con chào bố! Nhận được thư của bố, đầu đuôi sự tình con đã rõ. Dưới đây con xin đem một vài suy nghĩ cá nhân trao đổi với bố, điểm nào chưa phải, mong được phê bình chỉ dẫn. Lãnh tụ vĩ đại Chủ tịch Mao tại Hội nghị toàn thể Trung ương Đảng lần thứ mười khóa VIII, căn cứ vào học thuyết của chủ nghĩa Mác - Lênin về giai cấp và đấu tranh giai cấp, đã anh minh chỉ ra rằng trong toàn bộ thời kỳ quá độ xã hội chủ nghĩa, vẫn tồn tại lâu dài bốn yếu tố; Chủ tịch Mao còn chỉ ra rằng, đối với vấn đề đường lối bắt buộc phải năm năm giảng, tháng tháng giảng, ngày ngày giảng. Những điều bố đề cập trong thư cũng là sự phản ánh của đấu tranh đường lối, chính nhờ có sự tiến hành liên tục của cuộc đấu tranh đường lối này, Đảng ta mới tràn đầy sức sống, nó thúc đẩy việc xây dựng Đảng và sự tiến hành của lịch sử. Chủ tịch Mao nói: "Hiện tượng thoái lùi nhất thời, không thể thay thế quy luật lịch sử chung." Đối với một số gió chiều nào theo chiều ấy mang tính bè phái tư sản và các thứ tà khí xấu xa, bố không chỉ phải kiên quyết đấu tranh, phải có sự chuẩn bị tư tưởng cho cuộc đấu tranh lâu dài, mà còn phải đứng cao hơn một chút, nhìn xa hơn một chút. Chủ tịch Mao dạy chúng ta nên tin tưởng quần chúng tin tưởng Đảng, con nghĩ bố nên bám sát tổ chức Đảng, tự giác tiếp nhận sự lãnh đạo và giáo dục của Đảng, đem vấn đề thực tế báo cáo một cách chân thực, không thêm thắt bất kỳ một giọt nước nào lên tổ chức Đảng cấp trên. Bố ơi, để bảo vệ đường lối cách mạng của Chủ tịch Mao, chúng ta phải dũng cảm hy sinh tất cả, đường lối cách mạng của Chủ tịch Mao nhất định sẽ thắng lợi! Ngoài ra, Ủy ban Cách mạng mới của tỉnh ta đã được thành lập. Trung ương trực tiếp nắm Hắc Long Giang, đã vạch trần tên mỗ mỗ mỗ, thanh toán tội ác tày trời của hắn, tiến hành phong trào chỉnh phong chống tu sửa, tình hình cách mạng quá tốt đẹp. Tên mỗ mỗ mỗ có bốn tội ác lớn: 1. Kẻ phản bội vô liêm sỉ; 2. Con chó săn trung thành của Quốc Dân Đảng; 3. Phần tử xét lại phản cách mạng; 4. Thủ phạm phản đảng soán quân. Vấn đề tổ chức của con, hiện nay đã bắt đầu xét duyệt chính trị, bí thư chi bộ và các thành viên khác đã nhiều lần tìm con nói chuyện, giúp đỡ con. Con hiện đang tăng cường nhận thức về Đảng, tăng cường học tập, nỗ lực rèn luyện bản thân thành người khiến Chủ tịch Mao yên tâm. Mong bố giữ gìn sức khỏe! Muôn năm thắng lợi đường lối cách mạng của Chủ tịch Mao! Con trai: ×× 15/9/1970. Đồ dùng đồng học mang hộ đã nhận được. Mùa thu hoạch lớn đã đến, bắt đầu bận rộn rồi, thời tiết cũng trở nên lạnh hơn.
Các vị nhìn bức thư này xem, thật kỳ lạ phải không? Lúc ấy chúng tôi đều viết thư như thế cả. Đám bạn học của chúng tôi, toàn bộ đều vậy. Đây tuyệt đối không phải viết cho người khác xem, mà là viết cho người thân của mình xem, mọi thứ đều phải cách mạng hóa mà, chính là như thế.
Nằm mơ tôi cũng không ngờ mình lại đụng phải chuyện này —
Em gái tôi đã bị kẻ xấu cưỡng hiếp.
Từ trước tới nay trong đời, đây là đả kích lớn nhất đối với tôi. Chuyện này cho đến tận bây giờ mẹ tôi vẫn không hề hay biết. Em rể tôi... dù sao khi các vị viết về chuyện này hãy cố gắng né tránh một chút. Tuyệt đối đừng để bọn họ đoán ra được. Mẹ tôi bây giờ mà biết được thì cũng đủ mất một nửa cái mạng. Đây cũng là bí mật lớn nhất đè nặng trong lòng cá nhân tôi.
Mùa đông năm 1970 thì phải. Trong liên đội bắt đầu có luân phiên về thăm nhà. Tôi không nhúc nhích, tôi còn phải quản lý một đống việc sản xuất sinh hoạt của cả liên đội chứ; tôi là cán bộ, về mặt tư tưởng bản thân cũng phải yêu cầu nghiêm khắc một chút, nhường nhịn người khác được định trước. Đúng lúc này bố tôi đột nhiên gửi tới một bức thư. Em gái tôi xuống nông thôn năm 69, con bé còn quá nhỏ, để được ở gần nhà tiện bề chăm sóc, nên đã đến tỉnh Hà Bắc... khỏi phải nhắc huyện nào, công xã nào nữa. Tôi đọc thư của bố mà như sét đánh ngang tai, nói là em gái tôi cách đây không lâu đã bị một tên kế toán của đại đội cưỡng hiếp. Em gái tôi lúc đó rất tích cực, từng được bình chọn là thanh niên học tập "Mao trứ" tích cực của huyện, chúng tôi thường xuyên viết thư qua lại, động viên nhau. Lần này toàn thân tôi giống như bị xé toạc ra vậy. Ngay lập tức nghĩ đến em gái rốt cuộc hiện giờ ra sao, không biết thảm hại và đáng thương đến mức nào! Tôi không muốn người khác biết, cũng không dám khóc lớn, ban đêm chỉ biết trùm chăn nuốt nước mắt khóc thầm. Tôi thực sự rất sợ con bé nghĩ quẩn đấy! Nói thật chứ, một cô con gái, còn chưa đầy mười6 tuổi. Mặc dù chuyện nam nữ lúc đó tôi cũng mơ màng, nửa hiểu nửa không, thế nhưng hỡi hôi, tôi có thể tưởng tượng ra được, như thế là hủy hoại đời nó rồi. Tôi quyết định xin nghỉ phép về nhà, một là muốn về thăm bố mẹ; hai là, chủ yếu là sốt ruột muốn đi thăm em gái. Tôi biết, em gái bây giờ vô cùng cần tôi!
Lúc đó tôi đã hạ quyết tâm, bằng mọi giá phải đưa em gái đến chỗ tôi. Lúc đi tôi đã đem chuyện này kể cho người phụ trách Ủy ban Cách mạng nông trường nghe, đem thư cho ông ấy xem, vị lãnh đạo này rất tốt, ngay tại chỗ bày tỏ sự đồng cảm, nói bên kia chỉ cần thả người là chúng tôi sẽ giải quyết, điều tới đây, rất ra dáng. Lòng tôi lúc này coi như cũng có chỗ dựa.
Về đến nhà, tôi liền cùng bố đi thăm em gái, đương nhiên là giấu không cho mẹ biết. Sức khỏe mẹ tôi không tốt, bà mà biết được thì thể nào cũng xảy ra chuyện lớn.
Bố kể tỉ mỉ tình huống của em gái tôi, rốt cuộc là thế nào? Con bé tự mình ở một căn phòng nhỏ, cách nhà tên kế toán đại đội khá gần, tên kế toán đó tầm ba mươi tuổi, có vợ con rồi. Lần đầu tiên đột nhập vào ban đêm, em gái tôi có chống cự, nhưng con bé sao địch lại nổi một người đàn ông tráng kiện như thế. Sau chuyện đó em gái tôi không dám hó hé gì. Tôi có thể hiểu, con bé còn quá nhỏ, đơn độc một mình, bên cạnh không có người thân, làm sao biết được nên phải làm thế nào? Nó cũng có ý định tìm đến cái chết, lại cảm thấy chết như vậy không trong sạch chút nào, người nhà rốt cứ thế mà chẳng hay biết gì, mâu thuẫn tột độ! Thế nhưng qua mấy ngày hắn lại đến lần nữa, tên kế toán đó, sau lần thứ hai, em gái tôi thực sự hết cách, bèn lên công xã kể lại với lãnh đạo. Công xã thông báo cho bố tôi, trong lòng bố tôi cũng không có chỗ dựa, bèn viết thư báo cho tôi.
Nhìn thấy em gái — nói thật cho đến tận bây giờ nghĩ lại vẫn rất đau lòng, lúc đó lại càng đau lòng hơn, cho nên tôi đặc biệt khuyên em gái ngàn vạn lần đừng nghĩ quẩn, chuyện này cũng không trách chúng ta.
Lúc này em gái tôi đang ở nhà chủ nhiệm Hội phụ nữ, đang nằm ở đó, vừa nhìn thấy mặt tôi liền ôm lấy tôi khóc oà lên. Em gái tôi còn quá nhỏ, vừa mới qua tuổi mười lăm thôi mà! Tôi liền muốn liều mạng với hắn, đấu một chọi một với hắn, ai sống ai chết mặc kệ. Bố tôi liều chết kéo tôi lại. Tôi chạy đến công xã yêu cầu nhất định phải trừng trị nghiêm khắc hắn ta, lãnh đạo công xã đã đồng ý. Tôi đón em gái về nhà, đương nhiên dặn dò con bé muôn vạn lần không được để mẹ biết. Tôi nói: "Nhất định sẽ đưa em đi. Anh về là sẽ làm thủ tục cho em ngay, lãnh đạo chúng ta đều đã đồng ý rồi. Em ở nhà tuyệt đối đừng suy nghĩ lung tung, nếu có chuyện gì xảy ra thì em có lỗi với anh đấy." Haizz, em gái tôi, mới mười lăm tuổi, cái bộ dạng lúc ấy, khỏi phải bàn nữa. Vấy ngày sau, tôi lại đến công xã đó hỏi thủ tục điều động của em gái, một lần nữa yêu cầu xử lý tên kế toán đó. Thực tế cho đến cuối cùng hoàn toàn không đụng đến hắn ta một sợi tóc. Ở nông thôn, kế toán nắm quyền tài chính, cũng một giuộc với cán bộ đại đội thôi; đám thổ hoàng đế đó! Theo tôi được biết cho đến ngày hôm nay vẫn chưa hề bị xử lý! Các vị bảo bây giờ có đi tìm nữa không? Ấy già, càng vô dụng hơn! Hơn chục năm rồi, thay bao nhiêu cuốn lịch rồi!
Lần này về nhà, tổng cộng ở lại chừng mười ngày, không ngày nào ở nhà mà rảnh rỗi, kiếm một chiếc xe đạp cũ, đi thăm hỏi hơn một trăm hộ gia đình nam nữ trong liên đội chúng tôi. Có lúc tìm đến nhà, đều đi làm vắng không có ai, lại đi tiếp. Tôi là người phụ trách liên đội mà. Chỉ là muốn thay mặt gia đình giới thiệu tình huống một chút, để người nhà yên tâm. Bọn chúng tôi đều còn rất nhỏ, cách nhà xa xôi như thế, ai có thể yên tâm cho được. Mẹ tôi thương tôi vô cùng, oán trách ngày nào cũng không được gặp mặt con trai. Thế nhưng hỡi ôi, tôi có trách nhiệm phải làm như vậy, đặc biệt là khi nhìn thấy em gái tôi, liền liên tưởng đến nhà người ta các thứ.
Em gái ở nhà không nuốt nổi cơm, mỗi đêm ngủ đều la hét lớn; gầy rộc đi, sắc mặt không chút huyết sắc. Mẹ tôi cũng nhìn ra có điểm bất thường, nhưng tuyệt vạn lần không ngờ tới chuyện đó. Bọn tôi đành phải dỗ dành qua loa thế thôi! Sau đó tôi đưa em gái đến chỗ tôi. Cứ ngỡ rằng con bé đến bên cạnh tôi thì sẽ yên tâm thoải mái. Thế nhưng hỡi ôi, không hiểu sao dần dần lại lan truyền ra rất nhiều lời đồn đại ong bướm. Truyền tới truyền lui giống như em gái tôi có vấn đề về lối sống, không ở nổi nữa mới được điều đến đây. Không biết có phải truyền ra từ chỗ người làm thủ tục điều động hay không, thật khó mà nói. Nếu như mọi người biết rõ sự thật thì cũng đành đi, đằng này lại đồn thành ra thế này, tôi ngược lại không thể đem sự thật ra nói rõ được, càng tô vẽ lại càng đen tối mà. Đặc biệt là các đồng chí nữ đều dùng khóe mắt liếc nhìn em gái tôi, dần dần em gái tôi cũng nhận ra. Không thể biện giải, chỉ đành lao động gấp bội, ở mọi mặt đều yêu cầu nghiêm khắc với bản thân, công việc học tập đều xông xáo đi đầu, người khác cắt một mẫu lúa mì, con bé cắt một mẫu rưỡi cũng không được bình bầu tiên tiến. Hết lần này tới lần khác không được kết nạp Đoàn, các đồng chí nữ chính là không giơ tay, luôn mơ hồ cho rằng con bé là một người phụ nữ hư hỏng, có vấn đề về tác phong mới được điều chuyển đến đây. Có người còn yêu cầu tổ chức điều tra lý lịch của con bé. Tổ chức rõ ràng biết tình huống của con bé nhưng lại không dám nói. Sợ nói ra thì mặt mũi em gái tôi không biết giấu vào đâu. Trong cuộc sống sao có thể không có mâu thuẫn chứ? Chỉ một chút chuyện nhỏ người ta liền ném ra những lời châm chọc, nào là "cái đồ không sạch sẽ" gì chứ, nào là "loại biến chất" gì chứ, nào là "mặt dày hơn thép tấm" gì chứ những lời kiểu này. Em gái có lúc tối tìm tôi, đi dạo trên cánh đồng hoang gập ghềnh, toàn khóc. Không ngờ đổi môi trường rồi mà vẫn xuất hiện áp lực này. Tôi cũng muốn khóc, nhưng tôi nhịn không để rơi nước mắt. Rời xa cha mẹ ở bên ngoài, tôi có trách nhiệm với con bé, tôi mà khóc nữa chẳng phải hại nó sao? Tôi liền động viên con bé. Nói với nó rằng, bố chúng ta, mười mấy tuổi không cha không mẹ, kéo theo đàn em trai em gái chịu bao nhiêu khổ cực, cô lớn của chúng ta suýt chút nữa bị người ta lừa vào lầu xanh. Trong đời chuyện gì cũng có thể xảy ra, thế nhưng chúng ta phải sống cho tốt đã! Huống chi chúng ta so với rất nhiều người vẫn còn khá giả chán, so với những kẻ cắm đội kia, mạnh hơn nhiều, tương lai các đồng chí tiếp xúc nhiều rồi ấn tượng từ từ sẽ thay đổi. Tôi hết lần này đến lần khác làm công tác tư tưởng, quả nhiên vẫn có tác dụng, em gái dần dần trở nên kiên cường hơn. Nhất là con người tôi cực kỳ nghiêm túc, nguyên tắc, cũng thường đắc tội với người khác, tôi lại chẳng phải là một người không có tì vết nào. Sáng sớm có người cứ vứt ra mấy lời đàm tiếu khó nghe các thứ. Tôi và em gái vì loại tình huống đặc biệt này mà vô cùng nhạy cảm. Đối với em gái trong lao động chưa từng có sự chiếu cố — tôi vẫn luôn cho rằng con người chịu chút khổ chẳng có hại gì — tôi làm một cán bộ thì không thể làm thế được. Tôi yêu cầu em gái làm việc nhiều hơn người khác một chút. Trong lòng em gái hiểu rõ, đều làm theo hết. Tôi rất biết ơn con bé, thực sự là vậy.
Một số nữ sinh cao trung dần dần nhận ra phẩm chất của hai anh em chúng tôi, không còn tin vào những lời đồn đại bên ngoài nữa. Bọn họ nói với tôi rằng, em gái tôi thường xuyên nửa đêm la hét lớn, dọa các bạn học nữ tỉnh giấc hết. Bọn họ mặc dù không biết gì cả, nhưng lại mơ hồ cảm thấy có gì đó, nên ở mọi mặt đều chủ động chăm sóc em gái tôi. Căn bệnh này của em gái tôi khoảng chừng kéo dài hai ba năm.
Cũng may là chúng tôi đều đã kiên cường vượt qua. Công tác vô cùng xuất sắc, lần lượt đều được kết nạp vào Đảng, sau đó còn được tuyển bạt vào làm việc ở cơ quan.
Lúc đó con gái đi về nông thôn, có những tao ngộ như thế này tôi dám khẳng định không phải mười tám người, mà là hàng ngàn hàng vạn người. Sau này, giai đoạn cuối thời kỳ xuống nông thôn, tôi làm việc ở bộ phận tổ chức của nông trường, phụ trách công việc kiểm tra kỷ luật và thực hiện chính sách, tôi đã tiếp xúc với rất nhiều hồ sơ vụ án. Phát hiện rất nhiều cán bộ nông trường, bọn họ có quyền lực, ức hiếp nữ thanh niên trí thức; tài liệu bản tin xử lý những chuyện này tôi thấy cũng nhiều lắm. Đoàn trưởng đoàn mười sáu đã bị xử bắn, một mình hắn đã giày vò làm nhục mấy chục nữ thanh niên trí thức. Nông trường nào cũng có hai ba người, Hắc Long Giang có hơn một trăm nông trường cơ mà. Thanh niên trí thức xuống nông thôn toàn quốc lúc đó là hai mươi triệu, nữ thanh niên trí thức chiếm một nửa, một triệu. Rất nhiều nữ thanh niên trí thức cho dù chịu đựng nhục nhã cũng sẽ không nói ra. Tôi không dựa vào suy đoán đâu nhé. Năm bảy mươi bảy khi tiến hành phúc tra, một lão cán bộ nông trường yêu cầu phúc tra lại vấn đề của ông ta. Vấn đề gì chứ? Cũng là cưỡng dâm nữ thanh niên trí thức nên bị khai trừ đảng tịch. Đương sự nữ thanh niên trí thức đó đã đi học đại học ở ngoài tỉnh rồi. Bộ phận tổ chức phái người đi điều tra ngoại vi, tìm nữ sinh đại học đó để đối chiếu, không ngờ cô ta hoàn toàn không thừa nhận. Kỳ thực chiểu theo ghi chép thẩm vấn lúc đó, tài liệu xử lý, rất nhiều tình tiết là chân thực. Cô ta không muốn mang chuyện này đến trường đại học. Lão cán bộ đó đại khái cũng nắm bắt được tâm lý này, cho nên mới làm loạn đòi lật án. Đối chiếu mà không có chứng cứ, chúng tôi cũng đành chịu không biết làm sao... Cho nên tôi mới dám khẳng định là hàng ngàn hàng vạn.
Đương nhiên bất cứ lúc nào bất cứ nơi đâu xuất hiện những chuyện thế này cũng chẳng có gì lạ. Thế nhưng hỡi ôi, nếu như về mặt chính sách chúng ta không sai sót, không phải vì "Cách mạng Văn hóa", xuất phát từ nguyên nhân chính trị kinh tế, mà dồn ép từng ấy thanh niên trí thức ra nông thôn, tạo điều kiện cho những tên ác ôn dâm dục đó, tôi cảm thấy bi kịch của rất nhiều nữ thanh niên trí thức có lẽ đã có thể tránh khỏi. Những nữ thanh niên trí thức đó, thời gian ấy, tôi đã gặp qua rất nhiều, xin phép không nhắc lại nữa.
Cái giá mà thế hệ chúng ta phải trả quá lớn rồi. Thế nhưng hỡi ôi, tôi cho rằng lên núi xuống nông thôn vẫn có mất có được. Chỉ là cái giá phải trả quá lớn, có phải vậy không?
Tại sao bây giờ tôi đối với nhân sinh vẫn rất tích cực? Chính bởi vì tôi trong đoạn đời này — quãng đời gian khổ biết bao — vẫn có thu hoạch, chân thực, thiết thực.
Đại Hoang Bắc có rất nhiều đất đai đều do một tay chúng tôi khai khẩn đấy. Đúng vậy, nhắc đến chuyện này, quả thực có chút tự hào chứ lỵ. Lúc chúng tôi đến đó vẫn chỉ là một vùng hoang mạc. Điểm định cư mới xây dựng, với hai bàn tay trắng, chỉ toàn là đất hoang, nhìn một cái không thấy điểm cuối. Tám mươi phần trăm của nông trường là thanh niên, cực kỳ ít cựu quân nhân giải ngũ những năm năm mươi và người nhà của họ. Chúng tôi chính là một lực lượng chủ chốt của Đại Hoang Bắc. Đương nhiên thế hệ đi trước đã đặt nền móng cho. Quả thực, bất luận mùa xuân có khổ cực mệt nhọc thế nào, đến mùa thu lúa mì chín vàng, lương thực lên sân phơi, dưa hấu kết trái, heo nuôi béo tốt, trong lòng chúng tôi đặc biệt vui mừng, đó đều là do tự tay chúng tôi làm ra cả. Cho nên nói thanh xuân này không hề bị bỏ phí hoàn toàn, quả thực rất có giá trị, đúng không nào!
Rất nhiều đồng chí chiến hữu của tôi đã không thể trở về, đã vĩnh viễn mất đi sinh mạng. Rất nhiều nguyên nhân, có người chết vì dập lửa, cũng có người bị kẻ xấu hãm hại. Đều là những chuyện xảy ra với các chiến hữu bên cạnh. Một thanh niên trí thức ở Thượng Hải cùng nhận mệnh lệnh với tôi, nói có kẻ xấu phá hoại nông trường, yêu cầu chúng tôi đi lùng bắt. Đêm hôm khuya khoắt, vừa hay bị chúng tôi phát hiện, dồn hắn ta đến bờ sông. Thanh niên trí thức Thượng Hải đó chặn hắn lại, hắn ta thấy không còn cách nào nữa liền nhảy xuống sông. Lúc đó là tháng tư, băng trên sông vừa mới tan, mặt sông vẫn còn trôi những mảnh băng vụn, thanh niên trí thức Thượng Hải này cũng nhảy xuống theo, áo bông còn chưa kịp cởi, bơi được một quãng thì chìm nghỉm xuống, tôi cứ trơ mắt nhìn cậu ấy chìm xuống. Tên ác ôn đó cũng chết đuối. Tôi mãi mãi không thể quên trận chiến này. Cậu có thể nói thanh niên trí thức này chết không có giá trị không? Cậu ấy là vì bảo vệ đất nước chúng ta đấy chứ.
Ở đây có từng mảng rừng lớn. Vùng Trung Nguyên rất khó nhìn thấy, quanh viên mấy trăm dặm, mỗi năm hai mùa xuân thu rất dễ bốc cháy, cành khô lá rụng, tích tụ dày cộp, cứ bén lửa là cháy. Phần lớn là do chú ý dùng lửa không cẩn thận, nấu ăn dã ngoại, hút thuốc, hoặc do ô tô gây ra, cũng có tự bốc cháy. Hễ cháy rừng, chúng tôi liền chạy đi cứu. Ôi chao, ngọn lửa lớn đó dập cứu cực kỳ vất vả, người chết người bị thương đều có. Có lần ký túc xá bắt lửa, lúc dập lửa còn chết một thanh niên trí thức. Tối hôm qua chúng tôi vẫn còn ngủ chung một chỗ, nói cười vui vẻ. Xà nhà rơi xuống "ầm" một tiếng đập chết tươi.
Bị chó cắn mắc bệnh dại chết, lại thêm những bệnh gì khác nữa, đều có cả. Tro cốt của bọn họ đều ở lại đó rồi, đương nhiên sinh mạng cũng lưu lại đó rồi.
Nghĩ đến họ, thanh niên thế hệ chúng tôi quả thực có những điểm rất đáng ca ngợi. Đây tuyệt đối không phải tiểu thuyết, toàn bộ là sự thật, sự thật ngay bên cạnh. Tận mắt tôi nhìn thấy đấy. Có nhà văn nào đó nói cái gì mà "hoang mạc làm chứng", "rừng cây bạch dương làm chứng", không cần đâu, chẳng cần đến lượt chúng đâu, một mình tôi là có thể làm chứng rồi.
Ông nội tôi từng là một nhân viên thuế vụ trấn nhỏ ở Vân Nam, có lần đi theo sở trưởng thuế vụ lên thành phố làm việc, đi được nửa đường thì bị toán buôn lậu có vũ trang bắn trúng chân, mất máu quá nhiều mà chết. Sau giải phóng vì vấn đề vào Đảng của bố tôi, tổ chức đã tìm bà nội chúng tôi (mẹ của ông nội tôi) để điều tra tình huống của ông nội tôi. Bà cụ vẫn mang tư tưởng cũ, sợ người ta chê nhà mình nghèo, liền nói: "Con trai tôi một tháng kiếm mấy trăm đồng lận đấy, làm cục trưởng ở trển, oai lắm!" Tổ chức không tin, nói con trai bà kiếm được nhiều tiền như thế, sao cháu trai bà (bố tôi) trước giải phóng lại suýt bệnh chết? Bà cụ không trả lời được. Thế là thành phần của ông nội tôi không tài nào xác định được, tổ chức cũng không có tiền vì một người bình thường mà chạy sang tận Vân Nam điều tra, thế là thành hình vụ án treo. Vấn đề này đã ảnh hưởng mãi cho đến khi tôi gia nhập Hồng vệ binh và vào Đảng. Hồi đó khuynh tả rất nặng, vì chuyện này tôi tìm cấp ủy nông trường hỏi ông nội tôi tính là thành phần gì. Câu trả lời nhận được là: "Ông nội các người bị bắn chết, các người nói là do buôn lậu có vũ trang, nhỡ đâu là du kích Hồng quân, do Đảng Cộng sản lãnh đạo thì sao? Chúng ta dù sao cũng phải chịu trách nhiệm trước Đảng chứ!" Thực tế mặt ông nội tôi tròn méo thế nào tôi còn chưa từng nhìn thấy. Lúc bố tôi mười lăm tuổi, ông nội tôi đã qua đời rồi.
Tôi mặc kệ bọn họ có gọi tôi vào Đảng hay không, tôi vẫn cứ làm việc như thường. Tư tưởng của một số thanh niên trí thức vẫn luôn dao động, cứ nhớ nhung chuyện trở về thành phố. Thực tế, năm đầu tiên lên núi xuống nông thôn, con em cán bộ cao cấp mượn quan hệ đường lối của bố mẹ để tòng quân, trăm phương nghìn kế đều chuồn hết, đây là đợt đầu tiên. Đợt thứ hai là những kẻ có đủ mọi đường dây quan hệ, chạy chọt điều động, chạy chọt diện đặc khó khăn; lại có người chạy chọt đi tuyến ba, trước sau đã định ra không ít người. Một lòng một dạ tôi muốn bám trụ nông trường, cắn rách đầu ngón tay viết huyết thư quyết không rời đi. Tôi ở đây có một phần tài liệu, các vị xem thử, tài liệu thời đó, "Bản tin đội công tác", lúc đó đối với một số thanh niên ưu tú đều gọi như thế, gọi là "đội viên ưu tú kiểu ××". ×× chính là tên của tôi. Cuối cùng bí thư cấp ủy đã chốt hạ, ông ấy nói chuyện này nếu có xảy ra vấn đề gì thì tôi chịu trách nhiệm. Thế là tôi được vào Đảng. Vị bí thư này tôi mãi không quên, sau khi tôi rời khỏi nơi đó, ông ấy được điều về cục làm cục trưởng. Vị lão cán bộ này trong lòng vẫn có "gốc rễ". Trong "Cách mạng Văn hóa" bị đấu tố, bị người ta đánh gãy ba chiếc xương sườn.
Thanh niên trí thức trở về thành phố quả thực vô cùng khó khăn, đặc biệt là những người không có quan hệ cửa sau. Trơ mắt nhìn từng người người ta rời đi, bản thân phải làm sao đây, đành nghĩ mưu tính kế. Các đồng chí nữ nghĩ mưu gì nào? Liền gửi gắm vận mệnh của mình vào quan hệ hôn nhân. Đính hôn với người ở thành phố lớn, sau đó làm thủ tục hộ khẩu, căn cứ vào đâu mà nói là có tình yêu cơ chứ. Các đồng chí nam lại càng tuyệt vọng hơn, trạng thái tinh thần lại càng không cần phải bàn tới nữa. Hết cách thì tìm cách giả bệnh, nuốt đinh, ăn tiền xu rồi đi chụp X-quang, xem có bóng mờ không. Hoặc làm rách tay, nhỏ máu vào phân, hoặc cho thêm ít lòng trắng trứng vào nước tiểu, rồi mang đi xét nghiệm, nhìn thấy mấy dấu cộng; nói thật là đã đến mức điên cuồng hủy diệt rồi.
Tôi nhớ có một nữ thanh niên trí thức đính hôn với một công nhân nam ở Đại Cảng. Đã hẹn ngày mùng 1 tháng 5 về nhà gặp mặt, người nhà đều đã liên lạc xong xuôi giúp rồi. Dịp Tết hơn một trăm con người trong liên đội hầu như đều về quê ăn Tết. Tôi không đi. Vẫn còn hơn một ngàn con heo, mấy trăm con mấy, mấy chục con ngựa và bò, rất nhiều cơ sở vật chất phải có người trông nom. Nữ thanh niên trí thức này cũng không về, chính vì muốn tích lũy thêm mấy ngày nghỉ phép để nghỉ liền một mạch vào dịp "1 tháng 5". Cô ấy vốn là người rất ưa sạch sẽ, giặt chăn màn ở ký túc xá, mặc thì phong phanh mỏng manh, trong nhà đốt lò sưởi rất ấm, đi lại hắt nước qua lại thành ra bị cảm lạnh. Uống thuốc liên tục mấy ngày liền mà vẫn không hạ sốt cao, chúng tôi lo lắng quá, bèn đưa cô ấy đến bệnh viện. Lúc đó đi đến trụ sở nông trường cách mấy chục dặm đường; xét nghiệm lại đúng lúc mất điện; lại đưa tiếp đến huyện, đi đi lại lại mất cả tuần lễ, chức năng tạo máu đã bị phá hủy hoàn toàn, thiếu máu bất sản. Tôi là chi ủy viên, mang theo hai thanh niên nam và hai thanh niên nữ, tổng cộng năm người túc trực chăm sóc. Căn bệnh này, cứ phải liên tục truyền máu. Tôi quyết định các đồng chí nữ không được truyền máu, để mấy anh em nam chúng tôi kiểm tra thử máu; tôi và một nam thanh niên nữa đều nhóm máu O, nhưng nam thanh niên này trên mặt có vẻ hơi khó xử. Tôi nói để tôi truyền cho, truyền bốn trăm CC máu, xong xuôi nét mặt cô ấy liền ửng hồng lên. Vốn dĩ có màu vàng vọt, lập tức có tinh thần ngay. Cả ngày tôi chỉ biết ngồi xổm ở hành lang. Bác sĩ nói với cô ấy rằng: "Bạn trai cô thật hết ý." Cô ấy đáp: "Đó là chỉ đạo viên của chúng tôi, không phải bạn trai." Bác sĩ vô cùng cảm động, nằng nặc đòi kê cho tôi một chiếc giường bệnh để tôi chợp mắt một lát. Chín ngày chín đêm chúng tôi không hề chợp mắt. Sau khi cô ấy qua đời được đưa đến Cáp Nhĩ Tân hỏa táng. Xử lý xong hậu sự quay trở về, mọi người nhìn thấy tôi liền bảo: "Sao trông cậu lại ra thế này?" Cứ như từ trong ngục giam bước ra vậy. Trước khi chết nữ đồng chí này nắm chặt tay tôi, không cho tôi rời đi. Lúc này chị gái và anh rể cô ấy nhận được điện báo đã vội vã chạy tới, lúc cấp cứu không cho bọn họ vào. Cô ấy có chút mâu thuẫn với chị gái và anh rể. Thế nhưng lại kéo lấy tôi bảo thế nào cũng không chịu để tôi đi, đôi mắt cứ nhìn chăm chăm vào tôi, chỉ chực trào nước mắt. Lúc đó đã không thể nói được nữa, chỉ là người vẫn còn tỉnh táo. Nước mắt tôi cũng tuôn xối xả. Chúng tôi hoàn toàn không có chút quan hệ yêu đương nào cả, chỉ giống như anh chị em ruột thịt vậy. Suy nghĩ duy nhất của tôi lúc bấy giờ là làm sao để cứu sống cô ấy. Tôi cảm thấy chúng tôi đã quá khổ sở rồi, cô ấy mắc bệnh mà không được gặp cha mẹ, tôi nhìn cô ấy; tận mắt nhìn cô ấy ngừng thở. Tôi ôm cái chậu sứ đựng tro cốt đó ở Cáp Nhĩ Tân, vẫn còn nóng hổi, tôi nghĩ, cho dù tôi có rút thêm bao nhiêu máu đi nữa, chỉ cần cô ấy có thể sống thì bảo gì tôi cũng nói.
Hàng ngàn hàng vạn đồng chí nữ đều đi con đường này. Chính là hy sinh tình yêu và sự tôn trọng, quyền lợi mà con người đáng có của mình, để đổi lấy một con đường sống, mà chưa chắc đã tốt đẹp. Bởi vì con đường này không có tình yêu. Chôn xuống cái hạt giống này, tất yếu sẽ sinh ra ác quả. Đây cũng là bi kịch của nữ thanh niên trí thức nhỉ! Giá trị của bọn họ đơn thuần chỉ là một người phụ nữ. Giống như đám đàn ông cô đơn chúng tôi đây, chỉ có thể tự hủy hoại bản thân, nuốt đinh các thứ, tôi nhìn thấy liền mắng cho một trận tơi bời: "Chúng ta không thể làm loại chuyện này! Trụ không nổi mà vẫn sống làm gì!"
Năm 79 khi thanh niên trí thức đại phản thành, tôi là người cuối cùng rời khỏi liên đội. Lúc đi trong lòng có một loại cảm giác tội lỗi. Tôi nghĩ mình là người cuối cùng rời đi thì vẫn cứ là một kẻ đào binh, cuối cùng vẫn đánh trận thua, vẫn không thể chiến thắng nổi bản thân, vẫn phải hùa theo số đông. Nhà tôi dù thế nào cũng bắt tôi về; người ta đều đi hết rồi, chẳng mấy chốc mà trống hoắc, trong ký túc xá lạnh lẽo vô cùng. Áp lực lớn nhất lúc đó chính là sự cô đơn. Đặc biệt là sau này không còn ai nữa, người ta từ Sơn Đông, Hà Bắc, Hà Nam chiêu mộ một số lượng lớn dân lưu vong làm công nhân tạm thời, tôi dẫn bọn họ làm việc, thật sự không phải vị vị gì cả; tôi nghĩ thầm, tôi phải đi thôi. Tôi không thể quên ngày tôi rời đi, mấy chục công nhân già của nông trường tiễn đưa tôi, tôi xách theo chiếc túi xách — cái túi đó bên trong chỉ có mấy bộ quần áo rách và vài cuốn sách cũ các thứ. Bước ra khỏi dãy nhà lính, đi qua cây cầu nhỏ đó, đám người kia giống như đưa đám ma vậy, ở đằng sau khóc "rống" lên. Có người che mặt khóc rống lên thảm thiết. Mặc dù bọn họ không có văn hóa, ngu muội, thô lỗ, nhưng so với quan hệ giao tiếp của người thành phố, thật sự rất đáng yêu biết bao! Tiễn tôi đi rất xa rất xa, vẫn còn nghe thấy tiếng khóc của họ.
Tôi trở về rất lâu mà không tài nào nuốt nổi cơm, ngủ không ngon giấc, cứ như đang nằm mơ vậy. Đáng lẽ ra về đến bên bố mẹ rồi, ăn uống chỗ ở đều tốt cả, thế nhưng lại cứ cảm thấy trống rỗng, cảm thấy đánh mất rất nhiều thứ. Sau đó tôi cảm thấy không nên như thế này, vẫn phải làm lại từ đầu. Con người ta mà, ở đâu thì bắt đầu bước đi từ đó. Cứ như thế, sự hăng hái tích cực trong cuộc sống mới từ từ khôi phục trở lại. Tôi không phải nói tôi thích văn học sao? Ngoài việc nỗ lực làm việc trên cơ quan ra, năm 80 tôi còn học bán thời gian hai năm lớp văn học ở cung văn hóa. Năm 82 tôi lại bắt đầu học đại học phát thanh truyền hình. Năm ngoái đã tốt nghiệp rồi. Thành tích coi như cũng mãn nguyện chứ nhỉ. Tôi không muốn tự khoa khoang cái gì cả, tôi chỉ phải làm như thế này thôi, tôi sợ đánh mất chính mình. Tôi học văn học, có một hoài bão, cảm thấy tôi có trách nhiệm thể hiện thế hệ chúng tôi và bản thân mình. Tôi vĩnh viễn không thể trở thành hộ vạn tệ, cũng không thể để lại sản nghiệp gì cho con trai mình được. Nếu như trong quãng đời còn lại của mình có thể để lại một cuốn sách, thì cuộc đời này coi như không uổng phí.
Những năm tháng đó khiến tôi mang một đống bệnh tật trên người. Đau nhức xương khớp thường xuyên tái phát, lại thêm đau dạ dày, hễ đau là... đành cắn răng chịu đựng. E là tôi phải mang theo nó suốt quãng đời còn lại rồi. Em gái tôi sớm đã kết hôn lập gia đình, chuyện năm đó, mãi vẫn không tài nào nói với chồng được. Không nói thì thôi vậy. Những nỗi thống khổ chôn giấu trong lòng chúng ta không chỉ có mỗi chuyện này. Thế nhưng hỡi hôi, tôi cảm thấy thế hệ chúng tôi là một thế hệ vĩ đại. Đây tuyệt đối không phải là tự an ủi bản thân đâu nhé. Lúc đó, "Cách mạng Văn hóa" làm kinh tế đất nước ra nông nỗi đó, hầu như sụp đổ, nếu như chúng ta không xuống dưới đó, hai mươi triệu người sẽ gây ra áp lực lớn nhường nào cho các thành phố. Mặc dù chúng ta bị lừa gạt, chúng ta chịu khổ, nhưng chúng ta đã chống đỡ một góc gần như sụp đổ của tòa nhà quốc gia này, đúng không? Phải nói là, chính chúng ta là những người gánh chịu hậu quả ác hại do "Cách mạng Văn hóa" gây ra, chính là thế hệ chúng tôi. Thế nhưng cho tới nay đối với việc lên núi xuống nông thôn vẫn chưa từng có một sự đánh giá đúng đắn. Tôi từng viết một bản thơ, bản thảo sớm đã không còn, nhưng tôi vẫn nhớ hai câu này, đại khái là:
Nó đáng lẽ phải cành lá xum xuê thì lại sớm tàn lụi đi, thân cây chằng chịt vết sẹo lại chống đỡ một góc bầu trời đang sụp đổ.
Tôi biết bài thơ này non nớt. Nhưng nó là suy nghĩ chân thực của tôi, cũng là tín niệm của tôi, là sức mạnh của tôi.
Cho nên tôi nói, đối với thế hệ chúng ta, những thứ mất đi và những thứ nhận được đều quý giá ngang nhau. Chúng ta hoàn toàn không uổng phí thời gian.
Chúng ta sẽ không quên Đại Hoang Bắc. Chúng ta đã để lại ở đó ngần ấy thứ, lại mang từ đó về ngần ấy thứ. Phải không nào?
***Cứu rỗi tai ương, không phải thánh hiền, vĩnh viễn là nhân dân***