Năm 1967, nữ, 21 tuổi, tốt nghiệp một trường đại học ở thành phố B
Năm 1967, nam, 25 tuổi, cán bộ Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật thành phố B
Món quà sinh nhật nhờ Lý Mẫn chuyển đến Chủ tịch Mao — Sự giằng xé đau đớn giữa hai loại sùng bái — Mười ngày liên tiếp tham gia buổi họp phê đấu hắn — Đêm tân hôn ôm đầu khóc lớn — Hắn nhảy xuống từ cửa sổ tầng năm — Vở kịch mẫu cách mạng bất ngờ cứu mạng tôi — Trốn chạy khỏi nanh vuốt ma quỷ — Sự sủy diệt của sùng bái và sự sùng bái của sự sủy diệt.
Phần đầu: Nỗi đau của sự sùng bái
Một
Tôi vốn không mấy ngưỡng mộ các nhà văn, họ luôn tự cho là mình rất sâu sắc, nhưng thường lại viết ra những lời vô cùng nông cạn. Ví dụ như, có nhà văn từng viết: Sùng bái là thứ tình cảm vô tư nhất. Tôi dám cá là từ bé đến lớn hắn chẳng sùng bái ai bao giờ.
Sùng bái chính là đem bản thân moi rỗng ra rồi giao phó cho người ta. Nếu người ta tiện tay vứt đi, hoặc làm thất lạc trong tay họ, còn bạn thì sao? Bạn sẽ chỉ còn trơ lại một cái vỏ rỗng, thế là chấm hết! Cuộc đời chỉ có một lần duy nhất. Bạn sẽ mãi mãi bị bỏ lại trên thế gian này như một chiếc hộp giấy rỗng, không thể nào vãn hồi.
Sùng bái là chuyện mạo hiểm nhất cuộc đời, phải đem cả sinh mạng ra làm vật thế chấp. Thế nên, tôi không thích đọc sách cho lắm, thà tin vào kinh nghiệm sống của bản thân chứ không tin vào vẻ thâm trầm giả tạo của các nhà văn. Ơ hay, lời này của tôi có mạo phạm gì đến anh không? Gì cơ, tôi nói đúng ư? Anh đang nói thật đấy chứ? Dù sao thì tôi cũng chẳng bận tâm anh thật hay giả, tôi có chuyện muốn kể cho anh nghe đây.
Hai
Người mà tôi từng sùng bái nhất chính là: Mao Trạch Đông.
Không chỉ riêng tôi, anh cứ đi hỏi xem thế hệ chúng tôi hồi hai mươi tuổi sùng bái ai mà xem? Chắc chắn sẽ được trả lời một cách chắc như đinh đóng cột — Mao Trạch Đông! Lấy một ví dụ nhỏ để thấy sự sùng bái ấy thuần khiết đến nhường nào:
Con gái của Mao Trạch Đông là Lý Mẫn học cùng lớp đại học với tôi. Ngày 26 tháng 12 là sinh nhật của Mao Trạch Đông. Tối ngày 23, chín nữ sinh chúng tôi trong ký túc xá bàn bạc, nhờ Lý Mẫn tặng Chủ tịch Mao món quà gì đây. Người thì bảo đan một chiếc khăn quàng cổ thật lớn, thêu năm chữ "Chủ tịch Mao muôn năm" ở bên trên; người thì bảo cùng nhau dùng chỉ thêu màu sắc thêu một bó hoa, mỗi người thêu một bông. Mọi người nhao nhao bàn tán, mắt đứa nào đứa nấy sáng rực lên, thảo luận mãi cho đến tận mười hai giờ đêm mà vẫn không tìm được món quà nào có thể bộc lộ hết ngọn lửa trong lòng chúng tôi. Sùng bái vốn là thứ rất khó để diễn tả cho trọn vẹn.
Lý Mẫn nói: "Chúng ta chụp một tấm ảnh, rồi viết một bức thư gửi cho bố nhé."
Tất cả cùng vỗ tay khen hay. Để Chủ tịch Mao nhìn thấy từng người chúng tôi, ngài mới biết chúng tôi là ai chứ!
Chiều hôm sau tan học, từng đứa chúng tôi lén lút chuồn khỏi trường để tập trung tại hiệu chụp ảnh. Để không làm rùm beng lên, để sự việc không bị phóng đại, những chuyện hạnh phúc thì càng giữ bí mật lại càng hạnh phúc. Tiệm ảnh không nhận rửa ảnh lấy ngay, nhưng khi nghe nói bức ảnh này là để dâng lên Chủ tịch Mao, họ liền xem như nhận được một nhiệm vụ chính trị trọng đại, và thế là ngay ngày hôm sau đã rửa xong. Mọi người bầu tôi soạn thảo bức thư gửi Chủ tịch Mao. Đây là bức thư khó viết nhất trong cuộc đời tôi, vài câu ngắn ngủi mà tôi phải viết ròng rã suốt cả một đêm, dưới đất toàn là những viên giấy vo tròn vì viết hỏng. Cho đến khi giao bức thư cho Lý Mẫn mang đi rồi, tôi mới nhớ ra những lời hay ý đẹp và chân thật hơn.
Một tuần sau, Lý Mẫn trở về báo cho chúng tôi biết, Chủ tịch Mao nhìn thấy bức ảnh thì rất vui, còn chỉ vào tôi và bảo rằng cô bé này tuổi trông còn nhỏ quá! Theo lời Lý Mẫn kể, lúc bấy giờ Quách Mạt Nhược đến chúc thọ, Chủ tịch Mao đã kẹp tấm ảnh đó ngay dưới tấm kính trên bàn làm việc. Cảm giác hạnh phúc biết bao! Thật sự ngày nào cũng được ở bên cạnh Lão nhân gia rồi! Ngày nào ngài cũng sẽ nhìn thấy tôi! Mỗi khi tôi ngước lên nhìn bức chân dung Chủ tịch Mao treo phía trên bảng đen trong phòng học, tôi lại cảm thấy ánh mắt ôn hòa đôn hậu của ngài chiếu rọi vào tôi tựa như ánh mặt trời, đó là một sức mạnh tinh thần lớn lao nhường nào! Anh chẳng cần hỏi cũng thừa biết vì sao thành tích học tập của tôi thời đại học lúc nào cũng đứng đầu rồi chứ.
Ba
Khoảng thời gian này, tôi còn sùng bái một người khác nữa, đó chính là: Hắn.
Đó là vào thời kỳ tiến hành phong trào giáo dục xã hội chủ nghĩa, chúng tôi đều là những sinh viên được phái đến Nhà máy Bông số 3 để làm lịch sử nhà máy. Đến để viết về lịch sử phát tài của tư bản và lịch sử đẫm nước mắt của công nhân, nhằm củng cố sợi dây đấu tranh giai cấp trong đại não đây mà! Tôi và hắn không cùng trường, tôi học hóa học năm thứ hai ở Đại học Sư phạm Bắc Kinh, còn hắn học ở Đại học Bắc Kinh, là sinh viên chính cống khoa Trung văn, lại đang là sinh viên năm cuối. Hắn vóc người không cao, mặc đồ giản dị mà gọn gàng, để lại trong tôi ấn tượng là một người vững vàng đáng tin cậy, đầu óc minh mẫn, gầy gò thư sinh, dưới con mắt của một sinh viên tự nhiên như tôi thì mang theo đôi chút phong vị của một bậc văn nhân học giả. Hắn là tổ trưởng tổ viết lịch sử nhà máy của chúng tôi, ít nói nhưng lại rất biết quan tâm đến người khác. Buổi tối mọi người viết lách mà bụng vừa hơi đói một chút, hắn liền không tiếng động bày biện những thứ đồ ăn đã chuẩn bị sẵn ra trước mặt; đến cuối tuần khi mọi người cảm thấy có chút thời gian rỗi, hắn lại mỉm cười lấy ra một sấp vé xem phim phát cho mỗi người một vé. Hắn tựa như một người anh trai lớn được sinh ra là để chăm sóc người khác vậy. Hồi đó trông tôi rất trẻ con, tính tình lại đơn thuần, nên cảm thấy vô cùng vui sướng vì được hắn xem như em gái nhỏ. Nhưng khi viết xong lịch sử nhà máy, lúc hắn tiễn tôi về trường, đỡ lấy hành lý đặt hộ xuống vai tôi ở khu ký túc xá, ánh mắt hắn bỗng có chút khác lạ, rồi bất chợt cất lời:
“Anh còn có thể gặp lại em nữa không?”
Tôi thấy vô cùng kỳ lạ, ngốc nghếch đáp:
“Sao lại không thể gặp chứ, cứ đến bất cứ lúc nào mà.”
Tôi ngốc nghếch lắm phải không? Đó chính là tôi của lúc bấy giờ.
Thế nhưng, dẫu cho lúc ấy tôi vẫn xem tình yêu trong sách vở như một thứ gì đó vô cùng quyến rũ nhưng lại xa lạ, xa xôi và chẳng liên quan gì đến bản thân mình, thì ngạc nhiên thay, người đàn ông này lại có thể tự nhiên từng bước từng bước bước vào trong trái tim tôi.
Qua những lời trò chuyện, tôi biết gia đình hắn rất nghèo. Quê hắn ở Nam Thông, Bắc Tô, vốn là căn cứ địa cũ của quân Tân Tứ quân dưới thời Trần Nghị, các chú đều là đảng viên hoạt động ngầm lâu năm, bố bị giặc Nhật sát hại, mẹ thủ tiết nuôi hắn cùng mấy người anh em khôn lớn, hắn là con thứ ba. Từ lúc học trung học cho đến khi học đại học đều phải trông cậy vào tiền trợ cấp của nhà nước, một tháng mười chín đồng sáu hào... Lịch sử gia đình hắn khiến tôi vô cùng kính trọng. Lịch sử gia đình ấy không chỉ giúp hắn được trọng dụng đặc biệt, luôn đảm nhận chức vụ cố vấn cho lưu học sinh Đại học Bắc Kinh, mà còn đương nhiên tạo nên hoài bão và hình tượng vô cùng thuần khiết của một thanh niên cách mạng. Đây chính là điều mà tôi vẫn luôn theo đuổi. Hắn đưa "Bản nguyện vọng của sinh viên tốt nghiệp" đã điền cho tôi xem, toàn là những lời thề nguyền sục sôi nhiệt huyết! Hắn muốn đến những khu rừng nguyên thủy, đến những ngôi làng núi hẻo lánh, đến những vùng biên cương và thảo nguyên hoang vắng không bóng người, để khai phá, làm nên nghiệp lớn, dâng hiến cả cuộc đời, thực sự khiến tôi vô cùng cảm động. Tôi thầm nhủ trong lòng, anh đi bất cứ đâu em cũng nhất định sẽ theo sát anh đến đó.
Nào ngờ nơi hắn được phân công lại chẳng rời khỏi tôi nửa bước. Khi hắn thông báo nơi mình chuẩn bị đến là "Vương Phủ Tỉnh", tôi vậy mà lại chẳng biết Vương Phủ Tỉnh nằm ở Tây Nam hay Tây Bắc đại trí nữa. Hắn mỉm cười nói: "Ngoài Bắc Kinh ra thì còn chỗ nào có Vương Phủ Tỉnh nữa chứ?" Hóa ra đơn vị của hắn chính là Hội Nhà văn Trung Quốc ở Vương Phủ Tỉnh. Bạn bè đều tỏ ý ngưỡng mộ hắn, mãi sau này tôi mới biết những bộ phận ý thức hệ quan trọng như Hội Nhà văn chỉ có thể phái những sinh viên có lập trường chính trị vững vàng, năng lực nghiệp vụ xuất sắc như hắn đến mà thôi.
Để mối quan hệ của hai chúng tôi không làm ảnh hưởng đến việc học tập của đối phương, tôi đã tự đặt ra quy tắc cho bản thân, cứ nửa tháng mới gặp nhau một lần, địa điểm đều ở Bắc Hải. Mỗi dịp hẹn hò, hầu như gần như suốt cả một ngày tôi đều lắng nghe hắn nói chuyện. Hắn biết rất nhiều thứ, tôi cảm nhận được kiến trúc tri thức của mình tăng lên sau mỗi lần gặp mặt, và mơ mộng về một cuộc sống tương lai sung túc biết bao. Lý tưởng chính trị của tôi, hình tượng của hắn, tất cả đều hòa quyện vào nhau một cách sống động, có hồn có máu. Tôi thường cảm thấy say đắm vì sự may mắn của chính mình.
Bốn
Tôi thi cao học vào tháng 5 năm 66, thành tích khá tốt, trong lòng vô cùng chắc chắn. Tháng 6, Đại cách mạng văn hóa bùng nổ, học sinh sinh viên đều phát cuồng, hô khẩu hiệu "Đập tan chế độ cao học", khiêng cái bồn đồng lớn của trường Phụ Nhân cũ vốn là của nhà thờ Thiên Chúa giáo Mỹ ra giữa sân trường, rồi vứt cả tập bài thi cao học của chúng tôi vào đó đốt cháy rụi. Tôi rướn người nhìn xuống từ bệ cửa sổ tầng ba của tòa ký túc xá, cảm giác giống hệt như đang đứng nhìn nông dân đốt khế ước ruộng đất thời cải cách ruộng đất, trong lòng thầm nghĩ tiêu rồi. Sự việc ập đến bất ngờ này khiến tôi ngơ ngác chẳng hiểu gì. Tiếp theo đó là tình hình ngày càng trở nên hỗn loạn hơn, người ta bắt đầu lôi từng người trong ban chấp hành đảng ủy trường ra đấu tố.
Bên phía Hội Nhà văn thì tình hình đấu tố còn ác liệt hơn gấp bội. Những nhà văn nổi tiếng toàn bộ đều trở thành nhân vật thuộc đường dây đen. Cán bộ bình thường cũng dính líu đến ít nhiều vấn đề, chỉ có hắn là có lý lịch chính trị trong sạch, tổ chức quần chúng cách mạng còn bầu hắn làm đầu tàu, nhưng có lẽ do hoàn cảnh gia đình và trải nghiệm cá nhân nên hắn khá trầm ổn, vẫn giữ nguyên vẻ nho nhã ấy. Hắn ân cần khuyên nhủ tôi hết lần này đến lần khác: "Phải tin tưởng Đảng, xích lại gần tổ chức, chú ý học tập chỉ thị mới nhất của Chủ tịch Mao, nhìn cho chuẩn đại phương hướng, ngàn vạn lần đừng hùa theo náo loạn." Mặc cho các loại khẩu hiệu trong trường có sức cám dỗ đến đâu, tư tưởng của bản thân có rối ren thế nào đi nữa, chỉ cần được gặp hắn là tôi lập tức trở nên tĩnh tâm và minh mẫn trở lại. Tôi nghĩ, dựa vào sự thuần khiết và lòng trung thành của chúng tôi đối với Đảng, thì dẫu sóng to gió lớn đến đâu cũng tuyệt đối không lật thuyền.
Trong thời gian đi liên kết đại, tôi trốn về quê nhà ở Tứ Xuyên, đem chuyện giữa tôi và hắn kể hết cho người nhà nghe, bố mẹ đều vô cùng phấn khởi. Mẹ mua tặng hắn một chiếc áo len, quần len, tất, cùng với đặc sản quê hương là cam Tứ Xuyên, đóng đầy kín mít cả một chiếc va li nhỏ. Tôi liền lên tàu chen chúc suốt ba ngày ba đêm, về đến Bắc Kinh rồi về trường giặt giũ qua loa, sau đó xách chiếc va li nhỏ với tâm trạng tràn ngập vui sướng đi tìm hắn. Liệu hắn sẽ nở nụ cười thế nào khi nhìn thấy những món quà mà bố mẹ tôi gửi tặng đây, tôi đều có thể tưởng tượng ra được cả.
Năm
Ngay trước tòa nhà ký túc xá của Hội Nhà văn, tôi tình cờ chạm mặt một người bạn học cùng khóa đại học của hắn. Bình thường mỗi khi gặp mặt cậu ta vẫn luôn rất nhiệt tình, thế nào cũng phải trêu chọc vài câu, nhưng lần này lại lạnh lùng đến bất thường, chỉ thốt lên một câu: "Cậu đến đấy à!" rồi bỏ đi thẳng. Một linh tính chẳng lành bỗng chốc dấy lên trong tôi. Sau này nghĩ lại, tôi thầm thấy may mắn vì đã có dự cảm ấy làm bước đệm, bằng không thì màn kịch tiếp theo tôi tuyệt đối không sao chấp nhận nổi. Tôi giơ tay gõ cửa.
Vừa mở cửa ra, trông hắn cứ như biến thành một con người khác hẳn! Bộ dạng ấy — kỳ lạ ư? Đáng sợ ư? Thảm hại ư? Điên cuồng ư? Tôi không thể hình dung cho chính xác được, nhưng nó để lại trong tôi một cú kích thích mạnh mẽ, mãi đến tận bây giờ vẫn không sao quên được. Đầu tóc hắn bù xù, những nếp nhăn chằng chịt trên khuôn mặt, vừa nhìn thấy tôi là nước mắt tuôn rào rào! Sau đó hắn đưa cho tôi một tờ bồ tát in rồng. Tôi chỉ kịp nhìn thấy dòng chữ: "Ai phản đối Chủ tịch Mao thì đánh đổ kẻ đó, đả đảo phần tử phản cách mạng XXX!" Đó chính là hắn cơ mà! Những chữ khác thế nào cũng không nhìn rõ được nữa, đầu óc hoa mắt quay cuồng, toàn thân nhũn ra, chiếc vali "rầm" một tiếng rơi xuống đất.
Một lúc lâu sau, hắn mới kể lại tình hình đầu đuôi:
Thời đại học, khi đọc các tác phẩm và thơ ca của Chủ tịch Mao, hắn tiện tay ghi chú thêm vài dòng cảm tưởng ở phần lề sách, phần lớn đều được cân nhắc dưới góc độ văn học, có chỗ phê "Hay, quá hay", có chỗ phê "Bình thường", có chỗ lại phê "Không đẹp" hoặc "Sai rồi". Lúc viết hắn chẳng suy nghĩ gì nhiều, viết xong rồi cũng quên luôn. Một đồng nghiệp cùng ký túc xá khi lật tìm những cuốn sách của Chủ tịch Mao để tìm các câu nói thì phát hiện ra, liền đem công khai tại Hội Nhà văn. Vào thời điểm bấy giờ, đây là một chuyện tày trời, lập tức gây chấn động khắp nơi...
Nghe xong, đại não tôi hoàn toàn trở nên hỗn loạn. Tôi chỉ muốn thốt lên: "Sao anh lại có thể làm ra loại chuyện thế này cơ chứ!" Tôi trừng trừng nhìn hắn, căm hận hắn! Thế mà ngay cả câu nói ấy tôi cũng chẳng thốt ra nổi, bất chợt xách vali lên một cách kiên quyết rồi bước thẳng ra khỏi ký túc xá của hắn — Tôi đi!
Hắn đuổi theo ra tiễn tôi, dùng xe đạp giúp tôi chở vali, đi bộ từ Đông Thành sang Tây Thành, suốt dọc đường lặng thinh không nói một lời. Chiếc cầu vô cùng kiên cố và vững chãi nối liền hai chúng tôi, bỗng chốc bị đứt gãy từ chính giữa, ở giữa hai bờ là dòng nước xiết cuồn cuộn. Còn tôi ở bờ bên này quay lưng lại, thế còn hắn thì sao?
Hắn tiễn tôi đến cổng trường, rồi bảo với tôi rằng:
“Chuyện lần này của anh vướng phải Chủ tịch Mao rồi, đoán chừng là chẳng còn hy vọng gì nữa. Dù anh rất yêu em, nhưng anh không còn tư cách để yêu em thêm nữa. Chúng ta chấm dứt thôi, từ nay cũng đừng liên lạc nữa. Cho dù sau này em được phân công đi bất cứ đâu, hãy để lại địa chỉ cho người anh cả ở Nam Thông của anh, được không...”
Chưa bao giờ hắn tỏ ra chật vật trước mặt tôi như thế, nói thật lòng, mấy câu này tôi cũng chẳng lọt tai nổi chữ nào, thui thủi trở về ký túc xá, vứt bẵng chiếc vali sang một bên, nằm lì trên giường suốt ba ngày liền không thèm bước chân xuống đất, trong đầu kịch liệt đánh nhau loạn xạ. Hận hắn lắm chứ! Tại sao hắn lại dám viết những lời khốn nạn ấy trong sách của Chủ tịch Mao cơ chứ! Điều này hoàn toàn không khớp chút nào với những gì hắn từng tâm sự với tôi ngày thường — nào là Đảng đã bồi dưỡng hắn ra sao, tình cảm đối với Chủ tịch Mao chân thiết nhường nào, phải một đời một kiếp trung thành tận tụy làm tốt công tác văn nghệ cách mạng — hoàn toàn trái ngược. Tôi thầm nghĩ, có phải mình đã bị hắn lừa gạt rồi không? Bị hắn bỏ bùa mê thuốc lú rồi sao? Liệu hắn có thực sự mang danh giương cao ngọn cờ đỏ để chống lại cờ đỏ không? Tôi lật lại tất cả những lời hắn nói với tôi trong suốt hai năm qua, cẩn thận hồi tưởng lại, ngẫm nghĩ xem trong đó có chứa nội dung phản cách mạng nào ngầm tác động đến tôi không, nhưng nghĩ mãi mà chẳng ra. Tôi cảm thấy vô cùng đau đớn khổ sở, chẳng lẽ mình lại bị hắn lừa gạt một cách thực tế và triệt để đến thế ư? Không, tôi phải đến tận đơn vị của hắn để tham gia buổi phê đấu hắn, tận tai lắng nghe xem người khác nhận xét về hắn thế nào, để vạch trần chân tướng thật sự của hắn!
Ngày thứ tư, tôi thức dậy rồi đến Hội Nhà văn.
Sáu
Lúc bấy giờ trước mặt tôi bày ra hai thứ sùng bái:
Một là đối với Chủ tịch Mao, hai là đối với hắn.
Sùng bái Chủ tịch Mao là sự sùng bái đối với thần tượng lý tưởng, tôn kính tối cao; sùng bái hắn là sự sùng bái đối với một con người bằng da bằng thịt, hòa quyện tình ý. Thế nhưng, sự sùng bái đối với hắn lại được xây dựng trên cơ sở sùng bái Chủ tịch Mao, được bao hàm ở trong sự sùng bái vô biên vô tận đối với Chủ tịch Mao. Mối quan hệ lớn lao này tôi nhận thức vô cùng rõ ràng trong lòng.
Cụ thể mà nói, sự sùng bái đối với Chủ tịch Mao là vô điều kiện, còn sùng bái hắn thì lại có điều kiện. Nếu hắn thực sự phản đối Chủ tịch Mao, tôi chỉ đành kiên quyết dứt khoát cắt đứt với hắn mà thôi. Đó chính là lý do vì sao ngày hôm đó tôi xách vali quyết tâm rời khỏi ký túc xá của hắn. Thế nhưng, muốn rút khoét một người gắn liền máu thịt ra khỏi trái tim nào phải chuyện dễ dàng gì? Nhưng tôi biết giải thích thế nào về hành động không thể tha thứ mà hắn đã làm đây?
Bảy
Tòa nhà năm tầng của Hội Nhà văn sừng sững cao vòi vọi, bên ngoài vách tường treo những tấm khẩu hiệu khổng lồ đòi đả đảo hắn. Tôi lập tức rơi vào một bầu không khí kỳ dị đầy áp lực. Tôi bước lên phòng họp tầng năm để tham gia buổi phê đấu hắn. Mười ngày liên tiếp, ngày nào tôi cũng đến. Một số người ở Hội Nhà văn nhận ra tôi, họ đều không thèm đếm xỉa đến tôi, nhưng lại thầm nể phục sự kiên trì và thành kính mà tôi thể hiện trong công cuộc đi tìm chân lý. Tôi lặng lẽ ngồi ở góc hàng ghế cuối hội trường, chăm chú lắng nghe bài phát biểu của từng người phê đấu, thậm chí còn đọc kỹ lưỡng từng tấm đại tự báo viết về hắn ở ngoài hành lang. Tôi nhận ra ngoại trừ sự việc mà hắn đã tự thú với tôi ra, hoàn toàn không còn nội dung nào khác nữa. Những người phê đấu có lý lẽ của riêng họ, thế nhưng những lời lẽ đao to búa lớn, hằm hằm sát khí ấy lại chẳng thể khiến tôi tâm phục khẩu phục. Ở trong bầu không khí đó, tôi có cảm giác chỉ có mình tôi là người thánh thiện nhất.
Sau khi bị phê đấu, hắn bị treo lơ lửng, ngày ngày ở lại cơ quan quét dọn vệ sinh. Tôi không đi tìm hắn. Bởi vì tôi vẫn chưa thể đưa ra phán quyết về con người hắn, dẫu cho sự việc này xảy ra vào thời đại học của hắn, hơn nữa lại chỉ có độc nhất một lần, nhưng tôi vẫn không tài nào nắm bắt được bản chất của hắn. Nỗi phiền muộn sâu sắc, sự hoang mang, cùng với những cuộc xung đột tình cảm và đấu tranh tư tưởng kịch liệt, khiến tôi không tài nào có thể an lòng lấy một giây một phút. Vấn đề này không ai có thể giúp tôi giải quyết, cũng chẳng ai thèm giải quyết hộ tôi, thế là tôi quyết định làm một chuyến về quê nhà Nam Thông của hắn, để tận mắt nhìn xem cội nguồn của hắn có giống như những gì hắn từng nói với tôi hay không.
Bắt
Đúng lúc "Phong trào tháng Giêng" bùng nổ, học sinh sinh viên đều đổ xô đến Thượng Hải để liên kết đại. Tôi nhân cơ hội đi theo các bạn đến Thượng Hải, viện cớ cô ruột ở Thượng Hải bị ốm nên ở lại, các bạn vừa đi là tôi liền mua vé tàu đi Nam Thông. Dựa theo địa chỉ mà hắn từng cho tôi, trước tiên tôi tìm đến công xã nơi gia đình hắn sinh sống. Tôi lấy giấy giới thiệu "Vệ binh đỏ Tỉnh Cương Sơn Đại học Sư phạm Bắc Kinh" dùng cho việc đi liên kết đại ra, nói rằng tôi muốn tìm hiểu về một người. Nào ngờ gia đình hắn lại nổi tiếng ở chốn này đến vậy. Tôi vừa nhắc đến tên hắn, cán bộ công xã liền lập tức đáp ngay rằng gia đình hắn là một gia đình cách mạng, bố vì chủ trương kháng chiến chống Nhật nên bị giặc Nhật sát hại, hai người chú đều là đảng viên hoạt động ngầm kỳ cựu thời kỳ Tân Tứ quân v.v.. Những gì được kể lại hoàn toàn khớp y xì đúc với những gì hắn từng kể cho tôi nghe giống như được in ra từ một bản khắc vậy, tâm can tôi lúc này liền có sự thay đổi.
Anh Cả của hắn đang dạy học ở trường tiểu học của công xã, tôi tìm đến gặp anh ấy, vừa nhìn là biết ngay đây là một người chất phác thật thà, ngoại hình còn gầy hơn cả hắn, khuôn mặt, ánh mắt và một số cử chỉ hành động đều rất giống. Tôi không dám nói mình là ai, thế nhưng bác dâu lại nhận ra tôi ngay lập tức, bởi vì nhà anh Cả có lưu giữ ảnh của tôi, nên đối xử với tôi vô cùng thân thiết nồng hậu. Tình cảm của người dân quê vô cùng chân thực mộc mạc, không sao chối từ nổi, chỉ đành đón nhận trong sự xúc động ấm áp. Sáng hôm sau, anh Cả chở tôi đi thăm mẹ hắn. Đi đến mảnh đất quê hương nơi hắn sinh ra và lớn khôn. Từ công xã về đến nhà hắn còn cách hơn bốn mươi dặm đường, anh Cả đèo tôi bằng xe đạp, luồn lách qua những con đường mòn nhỏ hẹp đan xen ngang dọc giữa những thửa ruộng lúa nước, tay lái của anh Cả phải nói là siêu đỉnh, cứ thế lách qua luồn lại và cuối cùng thì cũng nhìn thấy nhà hắn.
Mẹ hắn có lẽ đã nghe ngóng được tin tức từ trước, đứng ngóng từ đằng xa trước vài gian nhà tranh. Cảnh tượng ấy tôi sẽ chẳng bao giờ quên được trong suốt cuộc đời mình. Mẹ hắn búi một búi tóc nhỏ trên đầu, mặc một chiếc áo vải thô màu lam Âm Đan Sĩ Lâm, bên dưới chiếc quần rộng thùng thình để lộ ra phần cổ chân, đôi chân bó tí hon, vóc dáng gầy gò cao nghều nghỏng, đứng thẳng tắp, những nếp nhăn trên má hằn sâu tựa như được chạm khắc vậy. Tôi nên gọi bà là gì đây? Chưa kịp suy nghĩ kỹ càng, tôi đã bất giác thốt lên một tiếng: "Mẹ ơi!"
Hai bàn tay gầy gò dài ngoằng của cụ bà vươn ra, run lẩy bẩy, sờ nắn tôi từ đầu đến chân. Xót con xót cháu biết bao! Trong số năm đứa con của bà chỉ có mỗi mình hắn là nên người, lại còn được ra cái thành phố lớn như Bắc Kinh để học đại học, làm việc... Thế nhưng làm sao bà có thể biết được con trai mình đã trở thành phần tử phản cách mạng cơ chứ? Đương nhiên tôi chẳng dám hé răng nửa lời, chỉ đà nói rằng hắn bận rộn nên ủy thác cho tôi về thăm hai bác.
Cụ bà gọi tất cả anh chị em của hắn từ những nơi khác về, làm thịt một con gà. Ở nông thôn, hễ có chút tin tức nào là lập tức lan truyền nhanh như một cơn gió thổi qua, già trẻ gái trai, bồng bế con cái, chống gậy chống quèo đều kéo đến xem tôi — cái đứa "con dâu chưa cưới mà tự tìm đến tận cửa". Cả một vùng bán kính trăm dặm quanh đây, chắc là chưa từng có nữ sinh viên đại học nào từ Bắc Kinh về đây bao giờ. Mọi người vì có tôi mà xúm lại nhìn, cười nói, hỏi han, lúc này trong lòng tôi đã ngầm xem mình là người một nhà của bọn họ rồi. Tối hôm đó, mẹ hắn ôm lấy tôi ngủ gần như suốt cả đêm, tỉ tê kể lể tất cả mọi chuyện hồi nhỏ của hắn, qua lời kể của người mẹ, từng chi tiết nhỏ nhặt của đứa con đều đong đầy tình cảm sâu đậm... Chẳng biết từ lúc nào, tôi đã không còn tin hắn là một kẻ "phản cách mạng" nữa. Hôm sau lúc chia tay, mẹ hắn gói cho tôi một túi đậu phộng nhỏ. Tôi xách chiếc túi đó trở về Thượng Hải, không chần chừ phút nào, lập tức quay ngược lại Bắc Kinh để tìm hắn. Khi tôi đặt chiếc túi vải thô đựng đậu phộng ấy lên trước mặt hắn, thông minh nhường nào, hắn liền đoán ra được tất cả. Hắn òa khóc, cảm thấy có lỗi với người mẹ khốn khổ đã nhọc nhằn nuôi nấng mình khôn lớn. Chưa bao giờ hắn lại tỏ ra đáng thương đến thế.
Cứ như vậy, tôi không những quyết định nối lại quan hệ với hắn, mà còn kiên định bước một bước dài tiến tới, chúng tôi kết hôn.
Đó là ngày mùng 1 tháng 12 năm 1967.
Đêm tân hôn của chúng tôi chẳng được gọi là đêm tân hôn nữa, trọn vẹn cả một đêm hai chúng tôi ôm đầu khóc rống lên...
Chín
Sau khi kết hôn, nhà trường phân công tôi về Yên Bắc. Thế nhưng cuộc chiến vũ trang ở Sơn Tây khiến tôi không thể đến báo cáo nhận việc, đành thẩn thờ ở nhà. Vấn đề của hắn xem ra đợt "giai đoạn cuối của phong trào" mới giải quyết được. Cuộc Cách mạng văn hóa cứ như kẻ đi lạc đường, càng lúc càng đi vào ngõ cụt chẳng thấy điểm dừng, khoảng thời gian đó cảm thấy vô cùng mông lung hoang mang. Một ngày nọ, tôi đến khoa của Viện Hàn lâm Khoa học để xem đại tự báo, vừa hay lúc khẩu hiệu "Đại thụ đặc thụ quyền uy tuyệt đối của Chủ tịch Mao" của Dương Thành Võ được tung ra, đi đâu cũng thấy những tấm biểu ngữ lớn mang nội dung này. Không hiểu sao ngày hôm đó tôi cứ có cảm giác vô cùng căng thẳng, tựa như sắp có chuyện lớn xảy ra. Trở về nhà đợi đến tận tối mịt cũng chẳng thấy bóng dáng hắn đâu, bỗng nhiên cánh cửa "rầm" một tiếng bị đẩy mạnh ra, hai người bên đoàn nổi dậy của Hội Nhà văn áp giải hắn bước vào, một trong số đó bảo với tôi rằng: "Chúng tôi còn phải quay lại kiểm tra sách của hắn nữa." Thế là họ tiến hành lục soát nhà, ôm trọn tất cả những tác phẩm của Chủ tịch Mao trên giá sách đi, đoạn quay sang nói với tôi: "Khoảng thời gian này anh ta sẽ không về nhà đâu, sáng mai mở phiên họp phê đấu anh ta." Nói dứt câu liền áp giải hắn đi mất. Tôi thẫn thờ ngồi ngốc trên giường, đến cả việc đuổi theo cũng chẳng buồn đuổi, cảm giác đại họa lâm đầu lần này đã thực sự ngấm vào da thịt. Cảm giác anh ta đi chuyến này là mất hút luôn thực sự hiện hữu. Căn phòng nhỏ bỗng chốc trở nên rộng thênh thang và trống hoác, tôi ngồi lì suốt một đêm cho đến tận sáng sáng bạch rồi lại đến Hội Nhà văn.
Tôi bước lên tầng năm, ngồi vào phòng họp tham gia buổi phê đấu hắn. Do bài phát biểu của Dương Thành Võ mang tính cực đoan quá lớn, bầu không khí phê đấu vì thế cũng khác hẳn trước đây, tôi cũng không còn dồn hết tâm can để xác định xem anh ta có phải là "phản cách mạng" nữa hay không. Tôi đến là để đồng hành cùng anh ta. Tôi muốn anh ta nhìn thấy tôi để rồi cảm thấy bản thân không hề cô độc, rằng tôi đang cùng anh ta gánh chịu... Tại buổi phê đấu, những tiếng hô hào vang trời dậy đất lọt vào tai tôi hoàn toàn chẳng đọng lại tí nào, tâm can rối bời như tơ vò. Sau khi buổi phê đấu kết thúc, tôi bị đoàn nổi dậy Hội Nhà văn gọi sang một căn phòng khác để nói chuyện, bọn họ còn gọi cả mấy bạn học cùng lớp của tôi đến để làm công tác tư tưởng với tôi. Tôi hạ quyết tâm không thốt ra một chữ nào.
Ngay lúc ấy, chợt nghe ngoài hành lang tiếng người ồn ào náo loạn, tiếng bước chân hổn hển vô cùng hỗn độn, tựa hồ như vừa xảy ra chuyện gì đó bất ngờ. Trong đầu tôi vô thức vang lên một tiếng kêu: "Hỏng rồi! Nhảy lầu rồi!" Bản thân tự chủ không nổi giật nảy mình khỏi chiếc ghế sô-pha định xông ra ngoài cửa. Ngay lập tức mấy kẻ chặn phắt lấy cửa không cho tôi bước ra ngoài. Chẳng ai thông báo bất cứ chuyện gì cho tôi cả, nhưng tôi cứ như thể đã đinh ninh biết rõ rành rành mọi chuyện, cứ đứng ngây như gỗ đá chẳng nhúc nhích. Khoảng chừng hai mươi phút sau, buổi phê đấu bên phòng họp lại bắt đầu, nhưng nay đã biến thành một thứ đại hội đấu tố kết tội. Những đợt tiếng hô khẩu hiệu dồn dập dâng trào bỗng chốc lúc cao lúc thấp, lúc gần lúc xa, phút trước thì vang lên như sét đánh bên tai, phút sau lại mập mờ xa xăm vợi vợi, lúc này tôi hoàn toàn mất hết cảm giác, tê dại cả người, đại năng hoàn toàn đình chỉ, không biết khóc, không biết cười, chẳng biết gì sất.
Chỉ thấy một đám người kéo vào vây quanh tôi nói năng huyên thuyên, nhưng chẳng ai dám nói thẳng ra miệng, lũ người ở Hội Nhà văn quỷ quyệt lắm chứ, ai nấy đều sợ phải gánh trách nhiệm nếu làm tôi kích động đến phát điên, nên cứ vòng vo tam quốc làm công tác đả thông tư tưởng. Tôi hoàn toàn không có phản ứng gì, chỉ thấy vô số cặp mắt trừng trừng hướng về phía tôi, vô số cái miệng đang mấp máy. Có lẽ đây chính là cảm giác của con người ta vào những giây phút cận kề cái chết chăng.
Hôm đó bọn họ không cho tôi về nhà, mà đưa tôi đến nhà của vợ một lão nhà văn. Người phụ nữ này đã vạch rõ ranh giới với lão nhà văn, trong nhà chỉ có hai mẹ con cô ấy, Hội Nhà văn còn phái thêm một nữ cán bộ đến ở cùng để kèm cặp tôi, có lẽ sợ tôi nghĩ quẩn làm chuyện dại dột. Thật ra tôi chẳng đời nào làm chuyện dại dột đâu, bởi vì tôi đã ngu ngơ đến mức chẳng còn hiểu cái quái gì nữa rồi. Chẳng biết tư duy, chẳng biết thời gian, thậm chí đến cả khái niệm anh ta chết hay chưa tôi còn chẳng có nổi, mơ hồ cảm thấy bản thân chỉ là một khối thịt vô hồn cử động một chút thôi cũng vô cùng khó khăn nhọc nhằn.
Mãi về sau tôi mới biết anh ta nhảy xuống từ cửa sổ tầng năm, ngã nát bét máu thịt bê bết, xương cốt gãy tung tóe khắp nơi, vô cùng thảm thương. Anh ta có xuất thân tốt, từ trước đến nay luôn được ưu ái đãi ngộ về mặt chính trị, nên không tài nào chịu nổi sự kỳ thị và oan ức này, đặc biệt là sự tự tôn không sao gánh nổi, đành phải chọn con đường tự sát. Hội Nhà văn đánh điện tín gọi anh trai anh ta đến để giải quyết hậu sự, thế nhưng anh trai anh ta lại chẳng dám nhìn mặt thi thể em trai vì sợ mình không chịu nổi cú sốc. Lo liệu tang ma xong xuôi, nửa tháng đã trôi qua, anh trai anh ta đến thăm tôi.
Cảm giác ngày hôm đó thật sự vô cùng kỳ lạ. Khi ấy tôi vẫn đang trong trạng thái mơ màng hỗn độn, vừa nhìn thấy anh Cả là tựa hồ như đột nhiên chịu phải một thứ kích thích mạnh mẽ, cơn mê sảng suốt nửa tháng trời bỗng chốc tan biến sạch sành sanh, mọi chi tiết đều hiện về rõ mồn một trọn vẹn, tôi trở nên vô cùng tỉnh táo, cực kỳ minh mẫn, tựa như chết đi sống lại, cảm giác phấn chấn vô cùng, thế nhưng tôi lại lao bổ tới ôm chầm lấy anh Cả mà khóc rống lên một trận. Tôi hiểu rõ một cách tường tận rằng anh ấy thực sự đã không còn nữa rồi.
Anh Cả trông gầy đi trông thấy, da bọc xương, đôi mắt trố to trân trân, nước mắt tuôn lã chã, ánh mắt y hệt như của anh ta vậy. Bỗng nhiên tôi có cảm giác những ánh mắt đủ mọi biểu cảm mà anh ta để lại cho tôi cứ ào ào chồng chất lên đôi mắt của anh Cả, vào khoảnh khắc này, tôi không bị phát điên thì đúng là phúc đức ba đời; đương nhiên, nếu tôi thực sự phát điên thì có lẽ đã chẳng phải gánh chịu những cay đắng đoạn trường về sau nữa rồi...
Tôi đã chẳng còn gì trong tay nữa, đập phá tan hoang cả cái nhà đi, đồ đạc vật dụng trong nhà, nồi niêu xoong chảo, tất cả mọi thứ đều đem bán tháo bán rẻ. Anh ta là phản cách mạng tự sát vì sợ tội, nên không có tiền mai táng, anh Cả thì trông chờ vào điểm công để sống qua ngày, cũng chẳng có nổi tiền xe để quay về. Tôi chia cho anh Cả một nửa số tiền, nghẹn ngào rơi nước mắt nói lời chia tay. Lúc đó tôi chỉ khao khát đến cháy lòng muốn được thoát thân, muốn rời xa Bắc Kinh, rời xa nơi anh ta đã chết, rời xa tất cả những thứ này, trốn chạy càng dứt khoát nhanh chóng và sạch sẽ bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu. Thế là tôi quẩy gác hành lý lên vai, thân cô thế cô, một mình một bóng đi về vùng Yên Bắc nơi mình chẳng biết một chút gì về nó.
Phần sau: Sự báo đáp của sự sùng bái
Mười
Bài học đầu tiên mà cuộc đời dạy cho tôi đó là: Ngây thơ còn ngu ngốc hơn cả sự ngu ngốc.
Sau khi tôi đến cơ quan chuyên viên Yên Bắc ở Đại Đồng để báo cáo nhận công tác, biết được mình bị phân công về dạy học ở trường Trung học số 1 huyện Sơn Âm, tôi liền lập tức nói với một vị trưởng phòng phụ trách phân công rằng: "Tôi vừa xảy ra một số chuyện, không thể làm giáo viên được đâu." Tiện thể kể lại đầu đuôi những chuyện ấy ra không sót một chữ. Đây cũng là kết quả của việc nhiều năm được Đảng giáo dục — có chuyện thì không được giấu giếm tổ chức, chỉ có đem mọi chuyện giấu kín trong lòng thổ lộ rõ ràng với tổ chức thì mới cảm thấy nhẹ nhõm thanh thản. Buổi sáng tôi vừa nói xong, buổi chiều liền cảm thấy bầu không khí như đông cứng lại. Các sinh viên đại học từ khắp nơi đổ về Yên Bắc báo cáo đều nhìn tôi như nhìn một sinh vật lạ đời. Có kẻ quay ngoắt mặt đi xì xào bàn tán, tôi cảm nhận được một thứ uy hiếp đang đè nặng xuống đầu, đành lủi thủi cúi đầu bước về nhà khách, người phụ nữ địa phương chừng ba mươi mấy tuổi tính tình rất sảng khoái ở cùng phòng cất lời hỏi tôi: "Chồng cô chết rồi à?" Tôi ngạc nhiên hỏi sao chị ta lại biết được chuyện này, cô ta bảo buổi trưa vị trưởng phòng chuyên viên kia đã triệu tập tất cả các sinh viên đại học chờ phân công lại, nói rằng tôi là một nhân vật nguy hiểm, bảo mọi người phải cảnh giác với tôi, chú ý hành động của tôi. Hắn ta đã đem toàn bộ những lời tôi thổ lộ với tổ chức ra bêu rếu hết sạch.
Thế là tôi chẳng dám bén mảng ra khỏi phòng nửa bước, cứ nằm ngửa trên giường trân trân nhìn lên trần nhà, cơm nước cũng chẳng buồn ăn, thầm nghĩ cuộc đời mình tiêu đời hoa tàn tạ hết rồi, trong khi mình mới chỉ tròn hai mươi mốt tuổi đầu!
Sáng hôm sau, tôi định bụng tìm vị trưởng phòng đó để nói chuyện cho rõ ràng, vừa bước chân ra khỏi cửa nhà khách, một cô bé liền ré lên the thé chửi tôi ngay trước mặt: "Phản cách mạng! Phản cách mạng! Góa phụ nhắt! Góa phụ nhắt!"
Điều này đã thôi thúc tôi rời khỏi cơ quan chuyên viên Yên Bắc mà chẳng thèm từ giã một lời. Đầu óc nóng bừng lên, tôi mua vé tàu đi Tây An tìm chị gái. Vừa nhìn thấy khuôn mặt mang đậm chất đảng viên chuẩn mực của chị ấy là tôi lại thấy hối hận vì đã không nên đến đây. Tôi chỉ viện cớ vì phong trào võ trang ở Sơn Tây không có nơi báo cáo nên sang thăm chị. Ngày ngày chị gái đều đi làm, còn tôi thì cứ lang thang không mục đích trên các con phố, cho đến khi tiêu sạch bẽo số tiền mang theo người, đứng ngơ ngác giữa dòng người tấp nập ngược xuôi ở Tây An, thầm nghĩ đâu mới là chốn dung thân cho mình đây? Về chỗ bố mẹ ở Tứ Xuyên ư, không được, bố tôi là kỹ sư dầu khí cũng đang bị đem ra đấu tố, không thể đem nỗi đau của mình trút lên đầu họ được nữa. Bên tai tôi chợt văng vẳng câu nói mà anh Cả từng dặn dò lúc rời khỏi Bắc Kinh:
"Nếu em thật sự không chịu nổi nữa thì cứ về đây với anh, nhà mình còn ngụm cơm cháo nào thì em sẽ có ngụm ấy."
Thế là tôi đem bán chiếc đồng hồ đeo tay có giá trị duy nhất trên người, đổi lấy bảy mươi đồng, mua tấm vé tàu đi Nam Thông. Ngay tại ga tàu, tôi viết một bức thư gửi cho chị gái, đem tất cả những tai ương hoạn nạn mà mình trải qua niêm phong vào trong phong bì gửi cho chị.
Sau đó chị gái viết thư bảo rằng, đọc xong bức thư ấy chị đã khóc sướt mướt suốt cả đêm, trách móc tôi đã không trao cho chị cơ hội được an ủi mình...
Mười một
Khi tôi đến nhà anh Cả, mẹ hắn cũng đang ở đó, nghe tin tôi đến, cụ bà liền từ trong nhà chạy hớt hải chạy ra, người mẹ già cao gầy lêu nghêu, mái tóc bạc trắng phơ phơ, đôi chân bó tí hon sải những bước chân dài ngoằng, vì chạy quá vội nên đột nhiên vấp ngã, ngã lăn quay dính đầy đất cát trên người. Tôi nhào tới ôm chầm lấy bà, hai mẹ con cứ thế ôm chặt lấy lưng nhau khóc rống lên không thành tiếng. Chúng tôi cùng nhau mất đi một người, nhưng khoảnh khắc này cứ như thể mất đi gấp đôi người thân ruột thịt vậy.
Anh Cả cất lời: "Nếu cô bằng lòng ở lại đây, anh em mình cứ chịu cực chịu khổ sống chung với nhau một trận!"
Cứ thế, tôi dọn về ở cùng mẹ ở dưới quê.
Vừa chuyển vào mấy gian nhà tranh nơi đã sinh ra và nuôi dưỡng hắn khôn lớn, tôi lại có cảm giác yên ổn tựa như chim non về tổ, cánh chim phiêu bạt đã tìm được chốn về nhà. Tôi thầm nghĩ, tiền lương, công việc, đãi ngộ của sinh viên đại học tất thảy đều không cần nữa. Có chết cũng chết ở nơi này. Ngày ngày tôi đều cùng bà con lối xóm ra đồng làm việc, làm cỏ cày xới thu hoạch lúa mì, điểm công cũng chẳng cần luôn. Những lúc ở bên mẹ hắn, tôi thường hay có ảo giác rằng anh ấy chưa hề chết, cảm thấy bản thân chính là anh ấy, ảo giác ấy mang lại cho tôi sự an ủi vô cùng to lớn. Bà con chòm xóm ai nấy đều vô cùng thân thiện gần gũi. Bọn họ mang hồ đồ mờ hồ biết đôi chút sự tình, nhưng chẳng bao giờ gặng hỏi tôi lấy nửa câu. Tôi cứ thế tựa như sau khi giãy giụa thập tử nhất sinh giữa chốn sóng to gió lớn bão táp cuồng phong, được nằm dài phơi nắng trên bãi cát vậy, bình yên đến lạ lùng, sự giải thoát vô hạn. Thỉnh thoảng ngẩn ngơ ngắm nhìn mây khói mưa giăng cây cối ở Bắc Tô, bóng hình mờ ảo hắt xuống những thửa ruộng nước, những cánh đồng hoa cải vàng rực rỡ ngút ngàn, tôi lại mường tượng ra bóng dáng hồi bé của hắn lúc cưỡi trên lưng trâu hay thuở thiếu niên đùa nghịch trên bờ ruộng...
Khoảng thời gian này, cơ quan chuyên viên Yên Bắc phát hiện tôi mất tích liền ráo riết đi nghe ngóng khắp nơi, điện thoại gọi dồn dập đến Bắc Kinh, Tây An, Tứ Xuyên, cuối cùng thì dò ra tôi đang ở Nam Thông, thế là những bức thư cứ thế dồn dập gửi đến hối thúc tôi quay về, cho đến khi gửi cả tối hậu thư. Ban đầu tôi ôm ấp tâm niệm quyết không thèm quay về, nhưng chẳng bao lâu sau, nông thôn cũng bắt đầu dấy lên phong trào Cách mạng văn hóa, đặc biệt là sau khi "Sáu điều khoản của Công an" ban hành, tôi nghiễm nhiên bị quy là gia thuộc phần tử phản cách mạng, thuộc đối tượng bị quản chế, tình hình trở nên vô cùng cấp bách. Đêm nọ, anh Cả hớt hải đạp xe từ công xã hộc tốc chạy đến bảo rằng cán bộ thôn đã báo với anh ấy rằng: "Vợ chú mày là gia thuộc phản cách mạng trốn chạy, sáng mai người ta sẽ đem ra đấu tố đấy, anh mau đưa cô ấy đi trốn đi!"
Mẹ nổi trận lôi đình, cơ mặt giật bắn lên từng hồi, lớn tiếng tuyên bố: "Bọn chúng định giở trò gì với nó hả? Muốn làm gì thì bước qua xác cái mạng già này trước đã!" Dứt khoát không cho tôi đi đâu hết.
Tôi thầm nghĩ, không được rồi! Tới lúc này, hai người chú của anh ấy đều bị đánh thành "phản động", tình hình gia đình đang cực kỳ bất ổn. Hơn nữa việc đấu tố ở nông thôn thì vô cùng dã man thô bạo, động một tí là gậy gộc quất tơi bời. Tôi lại sợ phải quay về Yên Bắc, sợ vị trưởng phòng nọ, sợ những ánh mắt người đời. Cả thế giới này đang dồn ép tôi vào đường cùng, tôi đã chẳng còn lối thoát nào nữa rồi, thế là tôi nghĩ đến cái chết. Thôi thì cứ đi tìm anh ấy vậy! Nơi chốn duy nhất không còn vướng bận điều gì nữa chỉ có cái chết mà thôi. Nhưng tôi tuyệt đối không thể chết ở nhà anh ấy được, hạ quyết tâm xong xuôi, tôi bèn bảo rằng mình sẽ quay về Thượng Hải tạm lánh một thời gian, lúc bấy giờ mẹ mới chịu gật đầu đồng ý.
Đêm hôm đó anh Cả đèo tôi đi bằng xe đạp, để tránh bị người ta phát hiện, chúng tôi cứ vòng vèo qua lại giữa những cánh đồng hoang vu tối như mực, mãi đến tận sáng sớm mới đến được bến tàu Nam Thông. Lúc chia tay, anh Cả phát hiện ra tôi chẳng mang theo bất cứ thứ gì cả, anh ấy nào đâu có hay biết quyết tâm vĩnh biệt trần thế của tôi. Con người ta vốn dĩ tay không đến thì cũng tay không đi, chẳng cần mang theo bất cứ thứ gì sất.
Tôi nhẹ nhõm bước lên tàu.
Mười hai
Con người ta chỉ khi đứng trước bờ vực cái chết, thì khát khao được sống mới trỗi dậy mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Khi con tàu rẽ sóng ra khơi, tôi thẫn thờ lang thang trên lớp boong tàu trơn trượt, hôm nay bầu trời tối sầm một cách kỳ lạ, sương mù dày đặc đến mức gần như nuốt chửng cả con tàu, chẳng thể nhìn thấy làn nước biển xa xăm ở đâu, chỉ thỉnh thoảng thoáng thấy bóng dáng mờ ảo của những con tàu lớn khác đang hú còi di chuyển hướng ngược lại, cùng với những cánh hải tẩu bất chợt lóe lên rồi tan biến vào trong màn sương biển ướt át...
Càng bị dồn vào chân tường không lối thoát, tôi lại càng khao khát tìm cho bằng được một lối đi. Thậm chí tôi còn căm ghét sự yếu hèn nhát gan vì sợ chết của chính mình. Giữa lúc những ý nghĩ muốn chết cứ dồn dập ập đến ngày một mãnh liệt, tôi bất chợt nghe thấy câu hát vang lên từ chiếc loa phóng thanh trên tàu trích trong vở kịch mẫu "Bạch Mao Nữ": "Tôi, không, chết! Tôi — muốn — sống!" Từng từ từng chữ được phát âm sắc lẹm, vô cùng rõ ràng, đột ngột kích thích mạnh mẽ tâm can tôi; tôi bỗng chợt nghĩ ngợi, Bạch Mao Nữ phải chịu đựng biết bao nhục nhã ê chề lớn nhường nào, ở trong chốn rừng sâu núi thẳm ăn quả dại rau rừng mà người ta vẫn còn muốn sống, cớ sao tôi lại cứ nhất thiết phải tìm đến cái chết? Toàn thân tôi bỗng chốc vang lên ba chữ ấy:
“Tôi — muốn — sống!”
Dù cho bản thân chẳng rõ vì sao mình lại cứ khăng khăng phải sống bằng được, nhưng đây là lần đầu tiên trong đời tôi chịu sự cổ vũ lớn lao đến thế từ chính hai chữ "cầu sinh". Tôi xúc động, tôi sục sôi nhiệt huyết, tôi hỗn loạn, cũng mông lung hoang mang, cứ thế ngơ ngơ ngác ngác đặt chân đến ga Thượng Hải. Bị đám đông chen lấn xô đẩy bước xuống tàu, trở về Thượng Hải, trở về với thế giới loài người.
Tôi — một nạn nhân của cuộc Cách mạng văn hóa, lại được cứu rỗi bởi chính vở kịch mẫu — một thứ quái thai văn nghệ thời Cách mạng văn hóa, thật nực cười làm sao!
Sùng bái ư? Vào khoảnh khắc này, nó đã trở thành một thứ vô cùng mờ mịt đối với tôi rồi.
Mười ba
Sau khi đến cơ quan chuyên viên Đại Đồng, như một hình thức trừng phạt, họ phân công tôi đến nơi khổ cực nhất ở Yên Bắc — làm giáo viên tại huyện O.
Huyện O vô cùng cô lập đóng cửa. Càng cô lập, tin tức lan truyền lại càng nhanh. Ngay khi tôi vừa đặt chân đến đó, câu chuyện của tôi đã hầu như nhà nhà đều biết rõ mồn một trong cái thị trấn huyện lỏm này. Thậm chí có những kẻ ăn mặc rách rưới đứng trên phố trỏ trỏ trỏ ngón tay bàn tán xì xào về tôi. Tổ công tác quân quản huyện bảo với tôi rằng: "Chúng tôi đã nghiên cứu vấn đề của cô rồi, cô đến công xã Đinh Gia Diêu dạy học ở trường trung học nhé. Nhớ kỹ cho tôi, cô phải chấp nhận sự giáo dục lại của bần hạ trung nông, tuyệt đối không được ăn nói linh tinh hành động bừa bãi, hễ có việc ra ngoài nhất định phải xin phép chúng tôi." Đối với những lời lẽ kiểu này tôi đã chẳng còn cảm giác áp lực nữa, tê dại gật đầu xem như tuân lệnh.
Hôm sau, tôi ngồi trên chiếc xe tròng trành chở đầy đồ đạc của hợp tác xã cung tiêu Đinh Gia Diêu để đến trường báo cáo nhận việc. Cứ cách hai ngày lại có một chuyến xe tròng trành như thế từ Đinh Gia Diêu chạy lên huyện, chở theo những thứ rễ cây củ cỏ và nông sản mà sơn dân đào được, rồi mang theo một ít nhu yếu phẩm nghèo nàn tội nghiệp quay về. Tôi ném hành lý lên xe rồi nhảy phốc lên theo. Chiếc xe vừa ra khỏi cửa thị trấn, chà, quả là một ngày đẹp trời tuyệt vời làm sao.
Vùng này nằm ở khu vực giáp ranh giữa Sơn Tây và Nội Mông, toàn là những đồi gò thoai thoải đơn điệu. Chẳng có đường cái, chỉ có hai vết hằn nông choẹt do bánh xe tròng trành nghiến qua bãi cỏ tạo thành. Cụ già đánh xe và tôi bất đồng ngôn ngữ nên ít nói chuyện, suốt dọc đường dài bảy, tám mươi dặm hầu như chẳng nhìn thấy bóng người nào, đôi lúc có cảm giác chỉ có mỗi mình cô độc với chính mình. Vừa rộng lớn, vừa trống trải, vừa tĩnh lặng, vừa dễ chịu, rời xa thế gian loài người thực ra cũng chẳng cô đơn cho lắm; phía trước là ba con ngựa cùng tấm lưng của cụ già đánh xe, hai bên là thiên nhiên tuyệt đối chẳng hề làm tổn hại gì đến tôi, những ngọn cỏ dài quẹt vào thân xe phát ra tiếng "sột sột" nghe thật vui tai. Đung đưa theo nhịp lắc lư của chiếc xe, tôi lại vô thức cất tiếng hát, hát xong bài này lại chuyển sang bài khác, đem tất cả những bài hát mình biết ra hát bằng sạch, cứ thế vô lo vô nghĩ hát suốt cả dọc đường...
Tôi cố gắng chẳng suy nghĩ bất cứ điều gì nữa, cứ tận hưởng tất cả những thứ này. Thật lòng chỉ mong con đường này cứ kéo dài mãi không có điểm dừng, cứ thế đi mãi, đi mấy vạn dặm, đi mấy chục năm.
Khoảng năm sáu giờ chiều thì đến một thung lũng núi. Cụ già đánh xe bảo đã đến nơi rồi, tôi giật mình thảng thốt. Giữa chốn bóng núi mập mờ tối tăm chỉ có vỏn vẹn hai dãy nhà gạch trống hoác cô độc, xung quanh chẳng có ngôi làng nào cả. Chưa kịp để tôi cất lời hỏi, cụ già đánh xe đã phán luôn: "Đây là trường học rồi." Thế rồi cụ giao phó tôi cho một lão già điếc câm. Lão già này nhóm lò thổi bếp hơi hấp mấy củ khoai tây, kèm theo một bát nước muối, thế là thành bữa ăn, đoạn dẫn tôi đến một căn phòng nhỏ tối tăm lạnh lẽo bảo tôi ở lại đó. Nơi này chẳng có hiệu trưởng giáo viên, cũng chẳng có lấy một học sinh nào, sao lại có thể gọi là trường học chứ? Tôi kinh ngạc lẫn hoang mang tột độ, cứ như lạc vào một mê cung vậy. Tối hôm đó trong thung lũng hoang vắng căn nhà hoang vu, tôi sợ đến phát khiếp, cảm giác khoan khoái vì được rời xa thế gian ban ngày bay biến đi đâu mất sạch, tôi vô cùng khao khát có một người phụ nữ bên cạnh, bèn chạy đi đập cửa nhà lão già điếc câm kia, bảo rằng mình muốn tìm một người phụ nữ để nói chuyện, mặc cho tôi có la hét thế nào, khoa chân múa tay ra hiệu ra sao, nhưng lão ta vừa điếc vừa câm nên chỉ biết xua tay lắc đầu, chẳng hiểu gì sất.
Người ta vẫn bảo địa ngục có mười tám tầng, không biết tôi đang ở tầng thứ mấy rồi, có phải là đã rơi xuống tận tầng sâu nhất đáy vực rồi không? Suốt cả đêm trong lòng tôi cứ gào thét — Cuộc đời ơi, rốt cuộc anh còn có những gì tồi tệ hơn nữa không, đem mấy thứ tồi tệ nhất ra cho tôi nếm thử trước được không?
Mười bốn
Nơi tôi ở chính là trụ sở ủy ban cách mạng công xã, chiếm trọn dãy phòng phía trước, chỉ có chủ nhiệm ủy ban cách mạng, phó chủ nhiệm, một thư ký, một giao liên vừa bốc thuốc vừa đưa thư, một bác sĩ thú y, và thêm cả lão đầu bếp điếc câm kia nữa, đa phần đều là mấy ông lão lớn tuổi. Dãy phòng phía sau là trường học, công xã chuẩn bị mở một trường trung học, tuyển sinh học sinh từ các trường tiểu học trong các thôn bản, nhưng ngặt nỗi lúc đó đang bùng nổ phong trào Cách mạng văn hóa, bọn trẻ đứa nào đứa nấy chẳng có tâm trí đâu mà đến trường học chữ, thế nên các phòng học đều bỏ trống toàn bộ. Chủ nhiệm ủy ban cách mạng bảo rằng: "Cô cứ tự mình đi đến các thôn bản để động viên đi, động viên được đứa nào thì dạy đứa đó, còn không có học sinh nào đến thì cô cứ thong thả chẳng phải làm gì cả." Thấy tôi có vẻ khó xử, ông ta lại nói thêm: "Cô cứ tìm đến Hồ Sài Câu gặp một hiệu trưởng liên khu, họ Vương, ông ấy bảo thế nào thì cứ làm thế theo như vậy."
Tôi thầm nghĩ tìm được vị hiệu trưởng họ Vương này là tìm được người thông suốt rồi, bèn cất công đi bộ hơn hai mươi dặm đường núi mò đến Hồ Sài Câu. Vừa nhìn thấy vị hiệu trưởng họ Vương này, cảm giác trong lòng tôi lập tức thay đổi một trời một vực. Vóc người ông ta lùn tịt, chiếc cằm lởm chởm râu ria, đôi mắt trừng trừng hung ác nhìn tôi, tựa hồ như có mối thù hằn sâu tận xương tủy đối với đứa sinh viên đến từ Bắc Kinh như tôi vậy, vừa gặp mặt đã giáng cho tôi một đòn phủ đầu dằn mặt:
“Tình hình của cô tôi đã nghe ngóng từ lâu rồi. Nhiệm vụ chính của cô là phải chấp nhận sự giáo dục lại của bần hạ trung nông, tiện thể kiêm nhiệm việc mở một trường trung học, tự mình đi vận động học sinh đến lớp đi.”
Ngoài mấy câu đó ra ông ta chẳng thèm nói thêm nửa lời nào khác, có vẻ như muốn nhìn thấy tôi làm ăn thất bại bẽ bàng thì mới hả dạ hay sao ấy. Một cái công xã to lớn thế này bảo tôi đi vận động học sinh bằng cách nào cơ chứ? May mà vị thư ký công xã nhiệt tình, xé một mảnh giấy, cầm bút vẽ phác thảo cho tôi một bức bản đồ thô sơ, thế là tôi cứ y theo bức bản đồ ấy mà lang thang như một kẻ ăn mày lang thang giữa chốn đồng hoang bản vắng hoàn toàn xa lạ, gõ cửa từng thôn bản để vận động. Chưa kịp động viên được lấy một đứa học sinh nào, huyện lại bất ngờ ra thông báo khẩn cấp, toàn bộ hơn sáu trăm giáo viên trong huyện lập tức tập trung về huyện để mở lớp bồi dưỡng, tiến hành thanh trừng thanh lọc đội ngũ giai cấp. Kiếp nạn lại chuẩn bị ập đầu giáng xuống.
Mười lăm
Phong trào thanh trừng tiến hành với khí thế hung hăng bão táp, tôi e là bản thân khó lòng thoát khỏi kiếp nạn này, bèn dứt khoát tìm đến gặp chính ủy bộ vũ trang huyện, người trực tiếp quản lý phong trào của hệ thống giáo dục. Tôi đem toàn bộ câu chuyện của mình thuật lại từ đầu đến cuối không sót một chữ. Lần này khác hẳn với lần ngây thơ đem lòng dạ ra thổ lộ với tổ chức ở cơ quan chuyên viên Yên Bắc, tôi lúc này đã ý thức rất rõ ràng rằng bản thân đang rơi vào hoàn cảnh mặc người ta xâu xé chém giết, ngược lại chẳng còn biết sợ hãi là gì nữa, dứt khoát đem toàn bộ sự thật phơi bày cho ông ta tất tần tật, muốn đày đọa tôi đến chết thì tốt nhất hãy làm cho nhanh lên một chút. Nào ngờ trái ngược hoàn toàn với dự đoán, trong ánh mắt của ông ta lại lộ ra tia đồng cảm hiếm có trên cõi đời này. Tôi liền tranh thủ cất lời hỏi: "Những chuyện này của tôi có nên đem ra bàn thảo trong lớp bồi dưỡng không?"
Ông ta đáp: "Đây không phải là vấn đề cá nhân của cô, muốn nói cũng được, mà không nói cũng chẳng sao, nhưng nói hay không thì cũng chẳng liên quan trực tiếp gì đến huyện chúng ta cả."
Tôi hiểu rồi, ông ta buộc phải nói thế, thực chất là đang ngầm phát tín hiệu ám chỉ tôi có thể không cần phải nói. Có được thái độ của nhân vật lớn này gật đầu bảo kê, trong lòng tôi cảm thấy nhẹ nhõm hơn rất nhiều. Thế nhưng khi bước chân vào lớp bồi dưỡng thì chẳng khác nào bước vào cỗ máy xay thịt, tôi đã không chịu mở miệng thế mà hiệu trưởng Vương cứ đem lời lẽ ra bóng gió châm chọc tôi, đặc biệt là lúc chỉnh đốn những người khác, ra tay tàn nhẫn vô cùng, cố ý làm thế trước mặt tôi để dằn mặt đe dọa tôi. Tôi tự nhủ, tuyệt đối không được giẫm lên vết xe đổ của sự ngây thơ và nghiêm túc nữa, cứ cắn chặt răng không thẹn thùng thốt ra nửa lời.
Mấy chốn khỉ ho cò gáy nghèo nàn rách nát này mà đem người ra đấu tố thì còn dã man tàn bạo hơn gấp nhiều lần so với chốn thành phố lớn. Có những hôm người ta lôi cả huyện trưởng, bí thư huyện ủy ra đấu tố, dùng dây thép trói những thùng phân nặng tới mấy chục cân treoòng tòng trên cổ họ, vừa đấu tố vừa tiện tay ném đá vào trong thùng, nước phân văng tung tóe khắp người khắp mặt. Có kẻ chịu không thấu đành tìm đến cái chết; không tìm được dụng cụ để tự sát, bèn nhét đôi đũa ăn cơm vào lỗ mũi rồi dùng hết sức đập mạnh đầu xuống mặt bàn, để đôi đũa đâm xuyên thủng đại não; có kẻ thì nhảy xuống hố phân chịu chết ngạt cho bằng được. Nửa tháng sau, dưới sự nhúng tay thao túng của hiệu trưởng Vương, mũi nhọn chĩa thẳng vào tôi một cách rõ mồn một, bầu không khí căng thẳng đến mức khiến tim tôi đập loạn nhịp mỗi ngày. Một hôm, mọi người đang ngồi trong nhà học tập tác phẩm của Chủ tịch Mao, tôi đang ngồi trên sập, hiệu trưởng Vương bất ngờ gầm lên một tiếng với tôi: "Đứng lên ngay!"
Tôi lập tức đứng phắt dậy trên sập.
Hiệu trưởng Vương nhếch mép: "Mày gan lớn thật đấy, dám đứng cao thế cơ à! To gan thật, còn dám đứng cao hơn cả bức chân dung Chủ tịch Mao trên tường nữa cơ đấy!"
Tôi nhảy phốc từ trên sập xuống đất, cãi lại một câu: "Chính ông bảo tôi đứng lên cơ mà!"
Hiệu trưởng Vương liền giáng cho tôi một cú đá văng thẳng ra đến cửa. Không hiểu sao lúc ấy, tôi lập tức nảy sinh ý định lao vọt ra cửa để đi tìm vị chính ủy kia, cứ như vị chính ủy ấy chính là bùa hộ mệnh của tôi vậy. Hiệu trưởng Vương lao tới túm chặt lấy tôi và gằn giọng: "Mày định chuồn hả?" Thế là một trận cuồng phong bạo vũ chuẩn bị giáng xuống đầu tôi.
Chẳng biết lấy đâu ra dũng khí, tôi lớn tiếng tuyên bố: "Lãnh đạo tối cao của chúng ta chẳng phải là chính ủy bộ vũ trang hay sao? Được lắm, có giỏi thì các người cứ đi hỏi ông ấy xem, ông ấy bảo tôi nói thì tôi sẽ nói!" Nào ngờ chiêu này vừa tung ra liền khiến bọn chúng sững sờ khựng lại. Bọn chúng không nắm chắc tình hình, kỳ thực trong lòng tôi còn mù mờ chẳng biết ra sao, nào ai dám chắc vị chính ủy có chịu ra mặt bảo vệ tôi hay không. Tôi mới chỉ gặp ông ta có độc nhất một lần, ông ta chẳng qua chỉ hé lộ chút ít lòng trắc ẩn, thốt ra vài câu nước đôi ba phải mà thôi. Vào cái thời đại ấy, sự đồng cảm mong manh và không đáng tin cậy đến nhường nào cơ chứ. Toàn bộ sinh mệnh vận mệnh của tôi đều đặt cược hết vào vị chính ủy ấy rồi.
Bọn chúng thực sự kéo nhau đến bộ vũ trang huyện để hỏi cho ra lẽ. Càng không thể ngờ tới là vị chính ủy lại đáp lời bọn chúng rằng: "Tài liệu của cô ta chưa chuyển đến, có thể bới móc ra được chuyện quái quỷ gì cơ chứ." Cứ thế ngạc nhiên thay tôi lại được bảo vệ an toàn. Về sau, những sinh viên đại học không vướng mắc vấn đề gì trong lớp bồi dưỡng được phái xuống dưới cơ sở lao động, chính ủy cũng điều động tôi đi theo, nhờ vậy mà tôi bất ngờ thoát khỏi gọng kìm dưới bánh xe nghiền nát đang cuồn cuộn lao tới. Lúc bấy giờ tôi ôm ấp tâm tư vô vàn biết ơn vị chính ủy tốt bụng này, xem ông ta là người tốt số một trên cõi đời, nào đâu hay biết rằng đằng sau đó ông ta còn có mưu đồ khác.
Mười sáu
Sau khi trở về công xã Đinh Gia Diêu, ngày ngày tôi lại bôn ba khắp các thôn bản giữa chốn núi non hoang vắng để vận động học sinh đến lớp. Một cô gái nhỏ bé đi độc hành giữa chốn đồng hoang vừa sợ gặp phải người lại vừa sợ chẳng thấy bóng người đâu, gặp người thì sợ đụng phải kẻ xấu, mà không thấy ai thì lại sợ lạc đường. Có một lần tôi ngơ ngơ ngác ngác đi bộ từ Sơn Tây sang tận Nội Mông, bị người bên phía Nội Mông vây bắt giữ lại xem như gián điệp suốt một ngày trời. Mùa đông tuyết phủ trắng xóa khắp mặt đất, dã thú mò ra kiếm ăn, thường xuyên có thể nhìn thấy dấu chân sói hay báo trên nền tuyết trắng. Tôi cứ thế vừa cất cao tiếng hát vang dội để tự cổ vũ lấy can đảm cho bản thân, có những lúc vừa hát vừa rơi nước mắt, chẳng hiểu sao mình lại phải chịu đựng đày đọa bản thân thế này cơ chứ... Thế nhưng, có lẽ vì sự thành tâm và gian khổ của tôi đã cảm hóa được lòng người, tôi vậy mà lại vận động được hai mươi tám đứa trẻ đến trường đi học. Bọn chúng đều ở nội trú, lập tức xua tan đi sự cô đơn lạnh lẽo trong cuộc sống của tôi. Tôi vừa là hiệu trưởng, lại vừa là giáo viên, đến cả việc lắc chuông báo giờ lên lớp cũng do một tay tôi đảm nhiệm. Sáng sớm tinh mơ tầm bốn năm giờ tôi đã gọi bọn chúng thức dậy. Không khí buổi sáng giữa chốn núi non sơn cước trong lành phơi phới, việc đầu tiên là dẫn bọn chúng đứng xếp hàng trên khoảng sân trống, giơ cao cuốn sách đỏ nhỏ bé, hướng về phía mặt trời mọc để thỉnh thị Chủ tịch Mao. Cảm giác ấy cũng thật là thần thánh thiêng liêng biết bao. Sùng bái ư? Tôi chẳng nói rõ được nữa. Dù sao thì tôi cũng cần một thứ tinh thần để chống đỡ cho bản thân, cổ vũ chính mình, làm cho tâm hồn mình được lấp đầy, bằng không thì làm sao mà sống nổi qua ngày? Khoảng thời gian này tôi xem như vẫn còn vui vẻ, nhìn thấy thành tích học tập của những đứa trẻ nghèo tiến bộ thần tốc là tôi thấy lòng vui như nở hoa, có những lúc phê chấm bài vở, soạn giáo án, thức khuya đến tận nửa đêm, làm cho chồn hèn cáo thỏ bò xuống cào "sột sột" vào lớp giấy dán cửa sổ khiến tôi sợ đến run lập cập. Bọn trẻ bảo với tôi rằng, hễ nghe thấy tiếng động ở cửa sổ, chỉ cần thổi tắt ngọn đèn dầu là con chồn sẽ tự khắc bỏ đi. Tôi chung sống hòa hợp vô cùng thân thiết với bọn chúng, thấy tôi ăn uống khổ cực, bọn chúng cùng nhau ra đồng hoang đào củ ngọt, rồi tiện tay nhặt mấy quả trứng chim nhét vào túi áo cho tôi. Có lần tôi thò tay vào túi móc khăn tay, đầu ngón tay chạm phải một thứ gì đó nhầy nhầy ấm ấm, tôi hoảng hốt hét toáng lên đầy sợ hãi. Hóa ra là một quả trứng chim nở trong túi áo tôi, một chú chim non thịt thà đỏ hỏn chui ra từ lớp vỏ trứng, đám trẻ con nhe tẻn cười toét cả miệng... Chúng mang lại cho tôi sự an ủi và niềm vui sướng lớn lao nhường nào.
Đến ngày Tết Đoan Ngọ tháng 5; hai mươi tám học sinh mỗi đứa bưng từ nhà mình một bát bánh ngô hấp khoai tây, đậu phụ và thịt cừu đến dâng cho tôi ăn. Đúng lúc ấy phong trào "chỉnh đốn cấp bách" lại bùng phát, hiệu trưởng Vương dẫn dắt giáo viên các tiểu học trong thôn bản đến chỗ tôi để mở hội nghị, nhìn thấy những bát bánh ngô này, hiệu trưởng Vương chỉ mặt điểm tên tôi trước đám đông mà mắng rằng: "Hiện giờ chẳng có phần tử phản cách mạng trực tiếp nào nữa cả, toàn là bọn giương cao ngọn cờ đỏ chống cờ đỏ, lấy lòng học sinh, đào tạo bọn chúng thành kẻ kế vị của cô ta, đây chính là hành động phản cách mạng dưới tình hình đấu tranh giai cấp mới!"
Tôi chẳng còn lối thoát nào khác, đành đề xuất xin xuống thôn để dạy trường tiểu học, hiệu trưởng Vương lập tức gật đầu đồng ý, đồng thời thông báo cho ủy ban cách mạng bần hạ trung nông ở ngôi thôn mà tôi sắp đến phải cảnh giác với mọi hành động cử chỉ của tôi.
Tôi kiệt sức hoàn toàn chẳng còn chút sức lực nào nữa. Tôi nhận ra rằng, một con người ta, dẫu có xốc lại tinh thần thì cũng là sống, mà chán chường buông xuôi thì cũng là sống; có lần tôi nhìn thấy khuôn mặt đầy bụi bẩn của mình trong một chiếc gương nhỏ, vội vàng rửa mặt sạch sẽ, nhìn lại vào gương, vẫn cứ xám xịt một màu, chẳng có chút sức sống nào, đến cả ánh mắt cũng chẳng có nổi một chút ánh sáng. Thế mà lúc ấy tôi mới chỉ tròn hai mươi tư tuổi đầu!
Mười bảy
Bất ngờ một ngày nọ, tin mừng từ trên trời giáng xuống, huyện ra lệnh điều động, điều tôi về trường trung học huyện để dạy môn hóa học. Thế nhưng chẳng bao lâu sau khi đến trường trung học huyện, một cán bộ khoa chính trị bộ vũ trang liền bảo với tôi rằng, việc điều động tôi về trường trung học huyện là quyết định của chính ủy, đoạn ấp a ấp úng mãi nửa ngày mới phun ra câu nói rằng, chính ủy có một người em vợ làm công nhân ở mỏ than Đại Đồng, chân bị tàn tật, vẫn đang phòng không gối chiếc, hy vọng tôi có thể gả cho anh ta. Lúc này tôi mới vỡ lẽ ra nguyên nhân thực sự đằng sau sự bảo vệ đặc biệt mà vị chính ủy dành cho mình trong đợt thanh trừng thanh lọc vừa qua. Tôi cảm nhận được rằng tất cả những sự may mắn trong số mệnh của tôi, đều phải đánh đổi bằng sự hy sinh gấp bội lần. Cứ ngỡ vừa mới may mắn thoát khỏi gọng kìm kiểm soát của hiệu trưởng Vương, nào ngờ chớp mắt lại rơi vào lòng bàn tay quyền lực hơn của vị chính ủy, thật khó lòng thoát thân. Đợt thanh trừng thanh lọc hồi đó chẳng qua chỉ là thả tôi ra khỏi lồng sắt mà thôi, còn bên này thì sớm đã giăng sẵn một mẻ lưới thiên la địa võng. May thay hiệu trưởng trường trung học huyện là sinh viên khóa 65 của Đại học Sơn Tây, là người ngay thẳng chính trực, bản thân cũng từng trải qua một đoạn đường đời đầy trắc trở trập trùng. Rất đỗi đồng cảm với hoàn cảnh của tôi, ông ta đã đứng ra làm mai giới thiệu tôi cho một giáo viên tiểu học ở huyện khác — cũng là một sinh viên đại học được phân công từ nơi khác đến. Trải qua bao nhiêu khúc quanh trắc trở trập trùng, tôi cuối cùng cũng kết hôn với người sinh viên đại học ấy và nhờ đó mà chuyển khỏi huyện O, đi đến huyện K, dẫu cho có đắc tội triệt để với vị chính ủy kia, nhưng từ đó cũng chấm dứt chuỗi ngày khổ ải kéo dài ròng rã mười năm trời không dám ngoảnh đầu nhìn lại.
Mười tám
Người đàn ông này của tôi là một người thật thà chất phác, đối xử với tôi rất tốt. Thế nhưng thứ tình cảm dành cho người chồng trước thì tôi chẳng tài nào tái hiện lại được nữa. Đó không chỉ là sự thuần khiết của mối tình đầu, mà còn là sự thánh thiện chỉ có ở sự sùng bái, cùng với sự dâng hiến toàn bộ sinh mạng. Một con người chỉ có thể có một lần sùng bái như thế mà thôi, một khi đã vỡ nát thì vĩnh viễn không tài nào sinh sôi trở lại được nữa. Đặc biệt là sau khi Cách mạng văn hóa kết thúc, tin tức về việc chồng cũ của tôi được minh oan phục hồi danh dự và tổ chức lễ truy điệu lan truyền đến Nam Thông, chưa đầy mười ngày sau là mẹ anh ấy qua đời. Tôi mới thực sự đại ngộ triệt để về cuộc đời, kiếp này kiếp này từ nay về sau sẽ không bao giờ đi sùng bái bất kỳ ai nữa, bởi vì tôi đã trải qua sự sủy diệt của sùng bái và sự sùng bái của sự sủy diệt. Có thể sống sót qua hai lần sủy diệt ấy, chính là sự may mắn lớn nhất trong cuộc đời tôi, nhưng đương nhiên cũng là bất hạnh lớn nhất!
***Bị kẻ được sùng bái đánh gục kẻ sùng bái, đó chính là một cuộc tàn sát tâm hồn.***