Kỳ nghỉ hè đã cận kề. Thầy giáo vốn dĩ nghiêm khắc nay lại càng cay nghiệt và khó tính hơn bao giờ hết, bởi thầy muốn trường mình phải nở mày nở mặt trong ngày “Khảo hạch”. Cây roi mây cùng chiếc thước kẻ của thầy dạo này hiếm khi được ngơi tay—ít nhất là đối với đám học trò nhỏ. Chỉ có mấy gã học trò to xác nhất cùng các cô nương độ mười tám, đôi mươi là thoát khỏi cảnh đòn roi. Những trận đòn của thầy Dobbins cũng chẳng phải dạng vừa; tuy dưới bộ tóc giả là một cái đầu hói nhẵn thín bóng loáng, thầy mới chỉ bước vào tuổi trung niên và cơ bắp vẫn chưa hề có dấu hiệu suy suyển. Khi ngày trọng đại đến gần, mọi thói bạo ngược trong người thầy đều bộc lộ sạch; thầy dường như tìm thấy một niềm khoái lạc đầy thù hằn khi trừng phạt những lỗi lầm nhỏ nhặt nhất. Hậu quả là, đám nhóc nhỏ tuổi phải trải qua ban ngày trong sợ hãi khôn cùng cùng nỗi đọa đày, còn ban đêm thì rắp tâm bàn mưu phục thù. Chúng chẳng bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào để chơi xỏ thầy giáo. Thế nhưng thầy luôn đi trước một bước. Đòn trừng phạt giáng xuống sau mỗi lần chúng trả đũa thành công lại quá đỗi kinh hoàng và sấm sét, khiến bọn trẻ lần nào cũng phải rút lui khỏi chiến trường trong cảnh thảm bại ê chề. Rút cuộc, chúng đồng tâm hiệp lực và nghĩ ra một kế sách hứa hẹn đem lại thắng lợi rực rỡ. Chúng lôi kéo thằng con trai người thợ vẽ biển hiệu vào hội kín, kể cho nó nghe toàn bộ kế hoạch và cầu viện nó giúp đỡ. Thằng bé này có thừa lý do để mừng rỡ, bởi thầy giáo trọ ngay tại nhà cha nó và đã cho nó quá nhiều cớ để căm ghét thầy. Vợ thầy giáo vài ngày nữa sẽ về quê thăm người thân, nên chẳng còn gì cản trở mưu đồ; vả lại thầy luôn chuẩn bị tinh thần cho những dịp trọng đại bằng cách chuốc cho mình một cơn say bí tỉ, thế nên thằng con người thợ vẽ bảo rằng vào buổi tối Khảo hạch, khi ông thầy đã ngà ngà đúng độ, nó sẽ “ra tay hành sự” ngay lúc thầy chợp mắt trên ghế; sau đó nó sẽ đánh thức thầy dậy đúng giờ và giục thầy cuống cuồng đến trường.

Rồi ngày vui được mong đợi cũng đã điểm. Đúng tám giờ tối, gian nhà trường rực rỡ ánh đèn, được trang hoàng lộng lẫy bằng những vòng hoa cùng dải dây leo kết bằng cành lá và hoa tươi. Thầy giáo ngồi chễm chệ như ngự trên ngai vàng tại chiếc ghế bành lớn đặt trên bục cao, phía sau lưng là tấm bảng đen. Trông thầy có vẻ ngà ngà say khá êm ái. Ba dãy ghế mỗi bên cùng sáu dãy phía trước mặt thầy chật ních các bậc chức sắc trong thị trấn cùng phụ huynh học sinh. Bên tay trái thầy, phía sau hàng ghế của các thị dân, là một khán đài tạm thời khá rộng rãi dành cho những học trò sẽ tham gia biểu diễn trong đêm thi; những dãy thiếu niên nhỏ tuổi được kỳ cọ và ăn vận chỉnh tề đến mức khó chịu khôn tả; những dãy học trò lớn tướng ngượng nghịu vụng về; từng dải trắng muốt như những cồn tuyết gồm các cô bé cùng các thiếu nữ diện váy vải phin nõn và vải xô mỏng, vẻ mặt lộ rõ vẻ bồn chồn tự ý thức về đôi cánh tay trần, những món nữ trang cổ lỗ của bà ngoại, những dải ruy băng hồng xanh cài trên người cùng những bông hoa gài trên mái tóc. Toàn bộ phần còn lại của căn phòng chật kín những học sinh không tham gia biểu diễn.

Các tiết mục bắt đầu. Một cậu bé tí hon đứng dậy, bẽn lẽn ngâm nga: “Ắt hẳn quý vị khó lòng mong một kẻ ở tuổi cháu lại đứng diễn thuyết chốn công đường,” v.v.—kèm theo những cử chỉ máy móc, giật cục một cách khổ sở hệt như một cỗ máy đang vận hành—với giả định cỗ máy đó đang trục trặc đôi chút. Dẫu sợ hãi đến thắt ruột thắt gan, cậu bé cũng vượt qua trót lọt, và nhận được một tràng pháo tay giòn giã khi gập mình cúi chào cứng đờ như rô bốt rồi lui gót.

Một bé gái thẹn thùng nói ngọng nghịu bài “Mary có một chú cừu non,” v.v., làm một động tác nhún gối chào trông đến tội nghiệp, nhận lấy phần pháo tay xứng đáng, rồi ngồi xuống với gương mặt ửng hồng vì hạnh phúc.

Tom Sawyer bước lên với vẻ tự tin ngạo nghễ rồi cất giọng sang sảng đọc bài diễn văn bất hủ không thể dập tắt “Hãy cho tôi tự do hoặc hãy cho tôi cái chết”, với khí thế bừng bừng và những cử chỉ hoa chân múa tay điên cuồng, thế rồi cậu tắc tị ngay giữa chừng. Một nỗi sợ sân khấu kinh hoàng ập đến bóp nghẹt lấy cậu, hai chân run lẩy bẩy như muốn khuỵu xuống và cổ họng nghẹn ứ lại. Đúng là cậu nhận được sự đồng cảm rõ rệt từ cả khán phòng, nhưng đi kèm với đó là sự im lặng như tờ của mọi người, điều ấy còn tệ hại hơn cả lòng thương hại. Thầy giáo cau mày, và thế là đại họa hoàn tất. Tom lúng túng giãy giụa thêm một lát rồi đành lui về, hoàn toàn bại trận. Có một tràng pháo tay gượng gạo vang lên yếu ớt, nhưng cũng nhanh chóng lịm tắt.

Tiếp theo là bài “Cậu bé đứng trên boong tàu bốc cháy”; rồi đến “Quân Assyria tràn xuống”, cùng những viên ngọc hùng biện trứ danh khác. Sau đó là các bài tập đọc và một cuộc thi đánh vần. Lớp tiếng La-tinh lèo tèo vài mống cũng hoàn thành phần ngâm vịnh một cách vẻ vang. Giờ đây đã đến phần trọng tâm của buổi tối—những bài “luận” tự sáng tác của các thiếu nữ. Từng cô một bước lên mép bục, hắng giọng, giơ cao tập bản thảo (buộc bằng dải ruy băng xinh xắn), rồi bắt đầu đọc, cố uốn éo phát âm sao cho thật “truyền cảm” và đúng từng dấu ngắt câu. Các chủ đề đều y hệt những đề tài từng được mẹ các cô, bà các cô, và chắc chắn là toàn bộ tổ tiên bên họ ngoại của các cô tính ngược về tận thời Thập Tự Chinh đem ra mổ xẻ trong những dịp tương tự. Nào là “Tình bạn”; “Hồi ức những ngày đã qua”; “Tôn giáo trong lịch sử”; “Miền đất mộng mơ”; “Lợi ích của tri thức”; “So sánh và đối chiếu các thể chế chính trị”; “Nỗi u sầu”; “Chữ hiếu”; “Những khát khao của con tim”, vân vân và vân vân.

Nét đặc trưng bao trùm trong những bài luận này là một nỗi u sầu được ấp ủ và nuông chiều thái quá; một nét khác là dòng thác ngôn từ “hoa mỹ” tuôn trào xa xỉ và thừa thãi; rồi đến xu hướng cố gượng gạo nhét vào những từ ngữ hoa hòe hoa sói ưa thích cho đến khi chúng trở nên sáo mòn đến cùng cực; và một nét kỳ quặc nổi cộm vừa tạo dấu ấn lại vừa phá hỏng toàn bộ các bài văn chính là bài thuyết giáo dai dẳng, không thể chịu nổi cứ ngoe nguẩy cái đuôi què cụt ở đoạn kết của từng bài một. Bất kể đề tài là gì, người viết cũng vắt óc uốn éo câu chữ sao cho xoay về một khía cạnh đạo đức hay tôn giáo nào đó để tâm hồn người nghe được giác ngộ. Sự giả tạo rành rành của những bài thuyết giáo này chẳng đủ để quét sạch thói kệch cỡm ấy ra khỏi các trường học, và ngày nay cũng vẫn chưa đủ; thậm chí chừng nào thế gian này còn tồn tại, có lẽ nó sẽ chẳng bao giờ bị dẹp bỏ. Trên khắp đất nước ta chẳng có ngôi trường nào mà các thiếu nữ lại không cảm thấy có nghĩa vụ phải khép lại bài luận bằng một bài thuyết giáo; và bạn sẽ thấy rằng bài thuyết giáo của cô nàng phù phiếm nhất, ít sùng đạo nhất trường lại luôn là bài dài nhất và ngoan đạo một cách tàn nhẫn nhất. Nhưng thôi, nói thế đủ rồi. Sự thật trần trụi thì thường khó nghe.

Hãy cùng quay trở lại với buổi “Khảo hạch”. Bài luận đầu tiên được đọc có nhan đề “Vậy thì, đây là cuộc đời chăng?” Có lẽ độc giả có thể kiên nhẫn đọc qua một đoạn trích từ bài đó:

“Trên những bước đường đời bình dị, tâm hồn tuổi trẻ hướng về một quang cảnh hội hè sắp tới với xiết bao cảm xúc hân hoan! Trí tưởng tượng bận rộn phác họa nên những bức tranh màu hồng ngập tràn niềm vui sướng. Trong mộng tưởng, kẻ sùng bái thói xa hoa thời thượng thấy mình đứng giữa đám đông dạ tiệc, ‘trở thành tâm điểm của muôn vạn ánh nhìn’. Thân hình kiều diễm của nàng, khoác tấm áo trắng tinh khôi như tuyết, đang xoay tròn trong những bước nhảy rộn ràng đầy mê hoặc; ánh mắt nàng rạng rỡ nhất, gót son nàng nhẹ nhàng nhất giữa chốn hội hè yến oanh.

“Trong những ảo tưởng êm đềm ấy, thời gian vùn vụt trôi qua, và giờ phút mong đợi đã điểm để nàng bước vào cõi bồng lai tiên cảnh mà nàng hằng mơ ước bấy lâu. Mọi thứ hiện ra trước đôi mắt mê đắm của nàng sao mà huyền ảo như cổ tích! Mỗi cảnh tượng mới lại càng quyến rũ hơn cảnh trước. Nhưng rồi chỉ một thoáng sau, nàng nhận ra rằng ẩn dưới vẻ hào nhoáng bên ngoài kia, tất cả chỉ là hư phù; lời xu nịnh từng làm say đắm tâm can nàng nay lại chói gắt bên tai; phòng khiêu vũ đã mất đi vẻ quyến rũ; và với sức khỏe hao mòn cùng cõi lòng cay đắng, nàng quay lưng bước đi với niềm tin chắc chắn rằng những lạc thú trần trần tục không thể nào thỏa mãn được những khát khao của tâm hồn!”

Và cứ thế, vân vân và mây mây. Thỉnh thoảng trong lúc đọc lại rộ lên những tiếng rì rầm tán thưởng, kèm theo những lời xuýt xoa thì thào: “Ngọt ngào làm sao!” “Hùng biện xiết bao!” “Chí lý quá!” v.v., và sau khi bài văn khép lại bằng một bài thuyết giáo thê lương đặc biệt, những tràng pháo tay vang lên đầy cuồng nhiệt.

Kế đó, một cô gái mảnh khảnh, u sầu đứng dậy, gương mặt mang nét xanh xao “đầy thi vị” vốn là hậu quả của những viên thuốc tễ và chứng khó tiêu, rồi đọc một “bài thơ”. Chỉ cần trích hai khổ là đủ:

“LỜI TỪ BIỆT ALABAMA CỦA NÀNG THIẾU NỮ MISSOURI

Alabama, tạm biệt nhé! Ta yêu người tha thiết!

Nhưng giờ đây ta phải cách xa người!

Lòng trĩu nặng bao niềm thương tiếc,

Kỷ niệm xưa bừng cháy giữa trán rồi!

Bởi ta đã từng qua ngàn hoa lá;

Đọc sách bên dòng Tallapoosa êm đềm trôi;

Từng lắng nghe Tallassee gầm vang thác đổ,

Và đón ánh rạng đông bên dải Coosa ngời.

Ta đâu thẹn mang cõi lòng đầy ắp,

Chẳng ngượng ngùng ngoảnh lại mắt hoen mi;

Nơi ta rời chẳng phải miền đất lạ,

Những tiếng thở dài này đâu gửi bóng người dưng.

Nơi xứ này ta có nhà, có chốn dung thân,

Nay từ biệt thung lũng, bóng tháp dần khuất lối;

Hẳn mắt, tim, và cả cái đầu này phải lạnh lùng hóa đá,

Mới có thể quay lưng nguội lạnh với Alabama!”

Ở đó hiếm có ai hiểu từ “tête” nghĩa là gì, nhưng dẫu sao thì bài thơ vẫn được đón nhận vô cùng mỹ mãn.

Tiếp theo xuất hiện một thiếu nữ nước da ngăm đen, mắt đen, tóc đen; cô dừng lại một khoảnh khắc đầy ấn tượng, làm ra vẻ bi tráng rồi cất giọng đọc bằng một tông giọng khoan thai, trầm mặc:

MỘT KHẢI TƯỢNG

Màn đêm tăm tối và đầy giông bão. Xung quanh ngai vàng trên cõi cao xanh chẳng có lấy một vì sao run rẩy; chỉ có những âm vang trầm đục của tiếng sấm rền liên hồi dội vào màng tai; trong khi những tia chớp kinh hoàng mặc sức cuồng nộ nhảy múa qua những căn phòng mây nơi thiên giới, dường như muốn khinh miệt quyền năng kiềm chế nỗi khiếp hãi của nó mà Franklin lẫy lừng từng tạo ra! Ngay cả những cơn cuồng phong dữ dội cũng đồng lòng kéo ra từ những mái nhà huyền bí, gầm rú xung quanh như muốn góp sức làm tăng thêm vẻ hoang dại của cảnh tượng.

Vào một thời khắc như thế, thật tăm tối, thật ảm đạm, tâm linh ta khắc khoải khát khao một sự đồng cảm của con người; nhưng thay vào đó,

‘Người bạn thân thiết nhất, người cố vấn, người an ủi và dẫn đường của ta—

Niềm vui của ta trong đau buồn, phúc lành thứ hai của ta trong hoan lạc,’ đã đến bên ta.

Nàng di chuyển như một trong những sinh linh rạng rỡ được khắc họa nơi lối đi đầy nắng của chốn Địa Đàng trong trí tưởng tượng của những kẻ lãng mạn và trẻ tuổi, một nữ hoàng sắc đẹp chẳng cần điểm tô gì ngoài nét kiều diễm tuyệt trần của chính mình. Bước chân nàng êm ái đến mức chẳng hề phát ra một tiếng động, và nếu không nhờ cảm giác rung động kỳ diệu truyền đến từ cái chạm ấm áp của nàng, thì cũng như bao vẻ đẹp kín đáo khác, nàng hẳn đã lướt qua mà không ai hay biết—chẳng ai kiếm tìm. Một nỗi buồn kỳ lạ đọng trên nét mặt nàng, tựa như những giọt lệ băng giá trên tấm áo choàng Tháng Mười Hai, khi nàng chỉ tay về phía những phong ba bão táp đang giao tranh bên ngoài, và bảo ta hãy chiêm nghiệm hai sinh linh hiện ra trước mắt.

Cơn ác mộng này chiếm trọn chừng mười trang bản thảo và kết thúc bằng một bài thuyết giáo dập tắt mọi hy vọng cứu rỗi đối với những ai không theo phái Trưởng Lão, đến nỗi nó đã đoạt luôn giải nhất. Bài luận này được coi là nỗ lực xuất sắc nhất trong đêm thi. Thị trưởng của ngôi làng, khi trao giải cho tác giả, đã có một bài phát biểu nồng nhiệt, trong đó ông ca ngợi rằng đây là áng văn “hùng biện” nhất mà ông từng được lắng nghe từ trước đến nay, và ngay cả Daniel Webster vĩ đại có lẽ cũng phải lấy làm hãnh diện về nó.

Cũng nên nhân tiện nhận xét thêm rằng, số lượng các bài luận lạm dụng từ “kiều diễm” một cách quá đà, và ví von trải nghiệm của con người như “trang đời”, vẫn đạt mức trung bình như mọi khi.

Lúc này, thầy giáo, sau khi đã ngà ngà say đến mức gần như trở nên hòa nhã dễ dãi, liền gạt chiếc ghế sang một bên, quay lưng về phía khán giả và bắt đầu vẽ bản đồ nước Mỹ lên bảng đen để kiểm tra lớp địa lý. Nhưng với bàn tay run rẩy, thầy đã tạo nên một mớ bôi bác thảm hại, khiến những tiếng cười khúc khích bị kìm nén bắt đầu rộ lên khắp khán phòng. Thầy biết tỏng có chuyện gì xảy ra bèn ra sức sửa lại. Thầy lấy giẻ xóa đi các đường nét rồi vẽ lại; nhưng thầy chỉ làm cho chúng méo mó hơn trước, và tiếng cười khúc khích lại càng lộ rõ hơn. Lúc này thầy dồn toàn bộ sự chú ý vào công việc, như thể quyết tâm không chịu khuất phục trước những trò cười cợt kia. Thầy cảm thấy muôn vạn ánh mắt đang đổ dồn vào mình; thầy đinh ninh mình đang làm tốt, ấy thế mà tiếng cười rúc rích vẫn tiếp diễn; thậm chí còn tăng lên rõ rệt. Mà cũng phải thôi. Ngay phía trên đầu thầy có một căn gác xép trổ một cửa sập; và từ ô cửa sập ấy, một con mèo đang từ từ hạ xuống, bị buộc dây quanh hông; đầu và hàm nó bị quấn một mảnh giẻ để ngăn không cho nó kêu meo meo; khi dần dần tụt xuống, nó cong người lên cào cấu vào sợi dây, rồi lại đung đưa chúc đầu xuống cào cấu vào khoảng không vô định. Tiếng cười khúc khích mỗi lúc một lớn hơn—con mèo chỉ còn cách cái đầu đang tập trung cao độ của thầy giáo chừng sáu inch—thấp xuống, thấp xuống thêm một chút nữa, và bằng những chiếc móng vuốt tuyệt vọng, nó chộp phăng lấy bộ tóc giả của thầy, bám chặt lấy, rồi trong chớp mắt bị giật ngược trở lại căn gác xép cùng với chiến lợi phẩm vẫn còn nguyên trong vuốt! Và ánh đèn mới rực rỡ làm sao khi chiếu rọi vào cái sọ trọc lốc của thầy giáo—bởi thằng con người thợ vẽ biển hiệu đã kịp dát vàng lên đó!

Thế là buổi lễ tan tành. Đám học trò đã phục thù xong xuôi. Kỳ nghỉ hè đã thực sự bắt đầu.

[*] GHI CHÚ:—Những bài “luận” vờ vịt được trích dẫn trong chương này đều được lấy nguyên văn không hề chỉnh sửa từ một tập sách mang tên “Văn xuôi và Thơ ca, của một Quý bà miền Tây”—nhưng chúng hoàn toàn đúng y khuôn mẫu của các nữ sinh, và do đó sống động hơn nhiều so với bất kỳ sự bắt chước đơn thuần nào.