Tôi đọc những truyện đầu tiên trong Ngàn lẻ một đêm năm lên bảy. Khi ấy tôi vừa mới xong năm đầu tiểu học, hai anh em tôi đi nghỉ hè ở Geneva, Thụy Sĩ, nơi cha mẹ tôi chuyển đến sau khi cha tôi nhận nhiệm sở ở đó. Trong số những cuốn dì tôi đưa khi chúng tôi rời Istanbul để giúp chúng tôi cải thiện việc đọc trong mùa hè là một tuyển truyện từ Ngàn lẻ một đêm. Đó là một tập sách được đóng rất đẹp, in trên giấy tốt, và tôi nhớ đã đọc bốn hay năm lần trong cả mùa hè. Mỗi khi trời nóng bức, tôi lại vào phòng mình nằm nghỉ sau bữa trưa; duỗi người trên giường, tôi đọc đi đọc lại những câu chuyện đó. Căn hộ chúng tôi cách bờ hồ Geneva một con phố, và khi làn gió nhè nhẹ luồn vào qua khung cửa mở và tiếng phong cầm của người ăn mày vọng lên từ khu đất trống sau nhà, tôi thả mình bồng bềnh trong vùng đất của Ali Baba và bốn mươi tên cướp cùng Aladdin và cây đèn thần.

Đất nước mà tôi viếng thăm tên là gì? Những chuyến khám phá đầu tiên mách tôi rằng nó lạ lẫm và xa xôi, sơ khai hơn thế giới chúng tôi nhưng là một phần của một xứ sở đầy quyến rũ. Bạn có thể đi dạo trên bất cứ con phố nào ở Istanbul và gặp những người trùng tên với các nhân vật, và có lẽ điều đó khiến tôi cảm thấy gần gũi với họ hơn, nhưng tôi chẳng hề thấy chút nào của thế giới của tôi trong những câu chuyện của họ; có lẽ cuộc sống thì giống thế này trong những ngôi làng hẻo lánh nhất của Anatolia nhưng ở Istanbul hiện đại thì không. Nên, lần đầu đọc Ngàn lẻ một đêm, tôi như một đứa trẻ phương Tây sững sờ trước những điều kỳ diệu của phương Đông. Tôi không hề biết rằng từ cách đây rất lâu, từ Ấn Độ, Ả rập, Ba Tư, những câu chuyện này đã thấm vào văn hóa chúng tôi; không biết rằng Istanbul, thành phố nơi tôi chôn nhau cắt rốn, về nhiều khía cạnh là bằng chứng sống cho các truyền thống mà từ đó những câu chuyện lộng lẫy này xuất hiện; cũng không hề biết rằng những tục lệ của họ - những lời nói dối, xảo thuật, trò lường gạt, những tình nhân và những kẻ phản bội, những màn hóa trang, trò ngoắt ngoéo, và những chuyện ngạc nhiên - được đan quyện sâu vào trong linh hồn bí ẩn và rối rắm của thành phố quê hương tôi. Đến mãi sau này tôi mới phát hiện ra - từ những cuốn sách khác - rằng những truyện đầu tiên tôi đọc trong Ngàn lẻ một đêm không được lấy từ bản thảo cổ mà Antoine Galland, dịch giả người Pháp và người đầu tiên biên soạn các câu chuyện, tuyên bố ông sưu tầm được ở Syria. Galland không lấy chuyện Alibaba và bốn mươi tên cướp hay Aladdin và cây đèn thần từ một cuốn sách, ông nghe những chuyện này từ một người Ả rập theo đạo Thiên Chúa tên là Hanna Diyab và mãi về sau ông mới viết lại các câu chuyện này, khi ông soạn cuốn hợp tuyển của mình.

Điều này đưa ta đến chủ đề thực sự: Ngàn lẻ một đêm là một kỳ quan của văn học phương Đông. Nhưng vì chúng ta sống trong một nền văn hóa cắt đứt các mối liên kết với chính di sản văn hóa của mình và lãng quên những thứ chúng ta mắc nợ Ấn Độ và Iran, thay vào đó cúi người trước những cú nảy của văn học phương Tây, nên nó trở lại với chúng ta thông qua châu Âu. Dù được xuất bản bằng rất nhiều ngôn ngữ phương Tây - đôi khi được dịch bởi những bậc thông tuệ nhất của thời đại và đôi khi bởi những dịch giả lạ lẫm nhất, tư duy lộn xộn nhất, hay cứng nhắc nhất - công trình của Antoine Galland là công trình được ca ngợi hơn cả. Đồng thời, hợp tuyển mà Galland bắt đầu xuất bản năm 1704 là công trình có ảnh hưởng nhất, được đọc nhiều nhất và trường tồn nhất. Ta thậm chí có thể nói rằng đây là lần đầu tiên chuỗi câu chuyện kể bất tận này được xuất bản dưới dạng một thực thể xác định, và chính bản sách này mang lại danh tiếng trên toàn thế giới cho các câu chuyện. Hợp tuyển này gây ảnh hưởng mạnh mẽ và đa dạng lên văn chương châu Âu trong gần một thế kỷ. Những ngọn gió từ Ngàn lẻ một đêm xao xác thổi qua các trang viết của Stendhal, Coleridge, De Quincey và Poe. Nhưng nếu đọc hợp tuyển từ đầu tới cuối, ta cũng có thể thấy ảnh hưởng đó được rào giậu như thế nào. Nó tràn ngập những cái mà ta có thể gọi là “phương Đông bí ẩn” - những câu chuyện đầy các phép lạ, những sự kiện siêu nhiên và lạ lùng, những cảnh tượng rùng rợn - nhưng Ngàn lẻ một đêm không chỉ có vậy.

Tôi nhận thấy điều này rõ hơn khi trở lại với Ngàn lẻ một đêm ở độ tuổi hai mươi. Bản dịch tôi đọc khi đó là bản dịch của Karadağ, người có công giới thiệu lại cuốn sách này với công chúng Thổ Nhĩ Kỳ vào những năm 1950. Cố nhiên - như hầu hết độc giả - tôi không đọc từ đầu tới cuối, mà thích lang thang chuyện này sang chuyện kia hơn theo sự dẫn dắt của lòng hiếu kỳ. Khi đọc lần thứ hai, cuốn sách làm tôi bực bội, cáu bẳn. Ngay cả khi hối hả lật trang, hồi hộp theo dõi câu chuyện, tôi vẫn bực mình và đôi khi thực sự căm ghét cái thứ đang đọc. Nói vậy nhưng tôi không bao giờ cảm thấy mình đọc vì bắt buộc phải đọc, như cảm giác thỉnh thoảng ta có khi đọc các tác phẩm kinh điển; tôi đọc cuốn này hết sức hào hứng, trong khi lại ghét cái thực tế là tôi thích nó.

Ba mươi năm sau, tôi nghĩ tôi biết cái điều làm tôi bực dọc là gì: Trong hầu hết các câu chuyện, đàn ông và đàn bà tham gia một cuộc chiến lừa dối bất tận. Tôi run sợ trước những trò chơi, xảo thuật, sự phản bội và khiêu khích không bao giờ chấm dứt. Trong thế giới của Ngàn lẻ một đêm, không người đàn bà nào có thể tin cậy được. Bạn không thể tin được bất cứ điều gì đàn bà nói; họ chẳng làm gì ngoài việc lừa gạt đàn ông bằng những trò chơi và mưu mẹo vặt của họ. Nó bắt đầu ngay trang đầu tiên, khi nàng Sheherazade để khỏi bị giết bởi một người đàn ông không tình yêu đã mê hoặc ông ta bằng những câu chuyện. Vì mẫu hình này được lặp đi lặp lại trong suốt cuốn sách, nó chỉ có thể phản ánh một điều rằng, trong nền văn hóa sản sinh ra câu chuyện này, đàn ông sợ đàn bà sâu sắc và căn bản đến mức nào. Điều này khá thống nhất với thực tế rằng thứ vũ khí mà đàn bà sử dụng thành công nhất là sự quyến rũ về tính dục. Theo nghĩa này, Ngàn lẻ một đêm là biểu hiện mạnh mẽ của nỗi sợ hãi có căn cứ nhất đeo bám đàn ông của thời đại đó: rằng đàn bà có thể ruồng rẫy họ, cắm sừng họ, và đày ải họ vào cô đơn. Câu chuyện khơi gợi nỗi lo sợ này mãnh liệt nhất - và mang đến niềm hoan lạc đau đớn nhất - là câu chuyện vị vua chứng kiến toàn bộ hậu cung phản bội mình với những người nô lệ da đen của họ. Nó xác nhận tất cả những lo sợ và thành kiến tệ hại nhất của đàn ông về cánh đàn bà, và do đó không phải ngẫu nhiên khi các tiểu thuyết gia nổi tiếng của Thổ Nhĩ Kỳ trong giai đoạn hiện đại, và ngay cả những “nhà hiện thực xã hội” có tham gia chính trị như Kemal Tahir, lựa chọn khai thác câu chuyện này hết mức có thể. Nhưng ở tuổi hai mươi, ngập trong những lo sợ điển hình của giống đực về những người đàn bà không bao giờ tin cậy được, tôi thấy những câu chuyện đó ngộp thở, “Đông phương” thái quá, và thậm chí còn hơi dung tục. Ngày ấy, Ngàn lẻ một đêm dường như nuông chiều quá mức gu và sở thích bình dân. Những kẻ thô thiển, hai mặt, xấu xa (nếu họ chưa đủ xấu xí, họ sẽ kịch tính hóa sự suy đồi đạo đức bằng cách trở nên xấu xí) thì luôn luôn đáng kinh tởm, lặp đi lặp lại những phẩm chất tệ hại nhất, chỉ để câu chuyện được tiếp tục.

Có thể là việc tôi không ưa thích Ngàn lẻ một đêm trong lần đọc thứ hai phát sinh từ thái độ đạo đức chủ nghĩa đôi khi tác động đến các nước đang Tây phương hóa. Hồi đó, những thanh niên Thổ như tôi - những người tự coi mình là hiện đại - nhìn những tác phẩm kinh điển của văn học phương Đông như người ta nhìn một khu rừng tối đen và không thể xâm nhập. Bây giờ tôi nghĩ rằng cái chúng tôi thiếu là một chìa khóa, một cách thức để bước vào thứ văn chương này mà vẫn giữ gìn được cái nhìn tổng quan hiện đại nhưng vẫn cho phép chúng tôi thưởng thức những vẻ đẹp ngẫu nhiên, thân thiện, lạ kỳ.

Chỉ đến khi đọc Ngàn lẻ một đêm lần thứ ba tôi mới có thể sống cùng với nó. Nhưng lần này tôi muốn tìm hiểu điều gì đã làm các nhà văn phương Tây qua bao nhiêu thời đại mê đắm đến thế - điều gì đã làm tác phẩm trở thành kinh điển. Bây giờ tôi thấy nó như một biển truyện vĩ đại - một biển vô tận - và điều làm tôi kinh ngạc là tham vọng và cấu trúc nội tại bí mật của nó. Như trước đây, tôi nhảy từ truyện nọ sang truyện kia, bỏ ngang một truyện nếu nó bắt đầu làm tôi chán và chuyển sang truyện khác. Tuy xác định rằng nội dung truyện không làm tôi thích thú nhiều bằng vẻ bên ngoài, mối tương quan và sự nồng nàn đắm say của nó, song rốt cuộc chính là hương vị bình dân của các câu chuyện hấp dẫn tôi nhất - chính là những chi tiết xấu xa mà tôi từng chỉ trích đó. Có lẽ theo thời gian tôi dần chấp nhận rằng tôi đã sống đủ lâu để biết rằng đời đầy những trò lường gạt và hiểm ác. Do vậy trong lần đọc thứ ba cuối cùng tôi đã thưởng thức Ngàn lẻ một đêm như một tác phẩm nghệ thuật, thưởng thức những trò chơi logic phi thời gian của nó, những trò hóa trang, trốn tìm, và những chuyện mạo danh khác. Trong tiểu thuyết Cuốn sách đen, tôi dựa vào câu chuyện tuyệt diệu về Harun al Rashid, người một đêm nọ hóa trang vi hành để theo dõi kẻ đóng vai mình, Harun al Rashid giả, giả làm mình như thế nào; tôi chỉ sửa đổi câu chuyện để mang lại cho nó cảm giác của những cuốn phim đen trắng về Istanbul những năm 1940. Với sự giúp sức của phần bình luận và phiên bản có chú thích bằng tiếng Anh, mà đến giữa những năm ba mươi tuổi, tôi có thể đọc thấy những logic bí mật, những trò nghịch ngầm, sự phong phú, vẻ đẹp thuần hậu và lạ lùng, những quãng giang tấu xấu xí, sự thô lỗ và dung tục trong Ngàn lẻ một đêm - tóm lại là cả một kho báu. Mối quan hệ yêu-ghét thời kỳ đầu giữa tôi và cuốn sách không còn quan trọng nữa: Đứa trẻ nào không nhận thấy có thế giới của nó trong cuốn sách là đứa trẻ chưa chấp nhận hiện trạng cuộc đời, và cũng có thế nói y như vậy về những thiếu niên cau có phán rằng cuốn sách này thô tục. Vì tôi đã từ từ nhận thấy, nếu ta không chấp nhận Ngàn lẻ một đêm như nó vốn dĩ là thế, nó sẽ tiếp tục là nguồn cơn của sự bất hạnh lớn lao, như khi ta khước từ chấp nhận cuộc đời như nó vốn dĩ là. Khi tiếp cận cuốn sách, độc giả đừng mang theo hy vọng hay thành kiến gì, và hãy đọc nó thế nào cũng được, chỉ tuân theo ý thích của mình, logic của mình. Mặc dù có lẽ tôi đã đi quá xa rồi - vì sẽ là sai lầm nếu để độc giả bắt tay vào đọc cuốn sách này mà không có ý niệm gì trước về nó cả.

Tôi vẫn muốn dùng cuốn sách này để nói đôi điều về sự đọc và cái chết. Có hai điều người ta luôn nói về Ngàn lẻ một đêm. Điều thứ nhất là không ai có thể đọc cuốn sách này từ đầu đến cuối. Điều thứ hai là ai đọc cuốn sách này từ đầu đến cuối chắc chắn sẽ chết. Dĩ nhiên một người đọc tỉnh táo nhìn thấy cách hai cảnh báo này kết hợp với nhau hẳn sẽ đọc một cách thận trọng. Nhưng không có lý do gì để sợ hãi. Bởi vì tất cả chúng ta đều phải chết một ngày nào đó, cho dù chúng ta đọc Ngàn lẻ một đêm hay không.

Một ngàn lẻ một đêm…