Theo tôi, Lũ người quỷ ám là tiểu thuyết chính trị vĩ đại nhất mọi thời đại. Tôi đọc nó lần đầu khi hai mươi tuổi, và tôi chỉ có thể mô tả tác động của nó bằng cách nói rằng tôi đã bàng hoàng, kinh ngạc, khiếp sợ và bị chinh phục hoàn toàn. Không tiểu thuyết nào khác ảnh hưởng đến tôi sâu đậm như thế; không câu chuyện nào khác mang lại cho tôi hiểu biết đau buồn về tâm hồn con người đến thế. Ý chí con người hướng tới quyền lực; khả năng tha thứ; khả năng lừa dối mình và người khác; tình yêu, sự thù ghét, và nhu cầu tin tưởng; những niềm đam mê, cả thiêng liêng lẫn phàm tục - điều khiến tôi kinh ngạc là Dostoyevsky đã nhìn thấy tất cả phẩm chất này cùng tồn tại với nhau và cùng bắt nguồn từ một câu chuyện rối rắm về chính trị, lừa dối và cái chết. Tôi ngưỡng mộ cuốn tiểu thuyết này ở tốc độ chuyển tải sự thông thái toàn diện của nó. Đây có thể là phẩm hạnh tiên quyết của văn chương: Những tiểu thuyết lớn kéo ta vào cõi mê của chúng nhanh như các nhân vật trong đó lao vào điểm nóng của sự vật; chúng ta tin ở thế giới của các tiểu thuyết ấy sâu đậm như tin các nhân vật của chúng. Tôi tin cái giọng điệu tiên tri của Dostoyevsky mãnh liệt như tin các nhân vật của ông và niềm đam mê thú tội của họ.

Điều khó giải thích hơn là lý do tại sao cuốn sách này khuấy lên nỗi sợ nhường ấy trong tim tôi. Tôi đặc biệt xáo động trước cảnh tự tử đau đớn (sự tắt ngóm của ngọn nến và người kia trong bóng tối quan sát các sự kiện từ căn phòng kế bên) và trước độ bạo lực trong một vụ giết người được sắp đặt tồi xuất phát từ nỗi kinh hoàng. Có lẽ điều làm tôi rúng động là tốc độ di chuyển của các nhân vật của tiểu thuyết qua lại giữa những tư tưởng lớn và cuộc đời tỉnh lẻ của họ, một sự táo bạo Dostoyevsky nhìn thấy không chỉ ở họ mà còn ở bản thân mình. Đọc cuốn tiểu thuyết này, ta thấy có vẻ như ngay cả những chi tiết nhỏ nhặt nhất của đời thường cũng được gắn vào những tư tưởng lớn của các nhân vật; và nhìn thấy những liên kết đó rồi ta sẽ bước vào thế giới đáng sợ của kẻ hoang tưởng, trong đó mọi tư tưởng và lý tưởng vĩ đại kết nối lẫn nhau. Cũng như vậy đối với những hội kín, các chi bộ chằng chịt, những nhà cách mạng và bọn chỉ điểm - những kẻ trú ngụ trong cuốn sách này. Cái thế giới đáng sợ này trong đó mỗi người đều kết nối với người khác vừa là mặt nạ vừa là lối dẫn đến một chân lý vĩ đại lẩn khuất sau mọi tư tưởng, vì đằng sau thế giới này là thế giới khác, và trong thế giới khác này ta có thể chất vấn tự do của con người và tồn tại của Thượng đế. Trong Lũ người quỷ ám, Dostoyevsky mang đến cho ta một nhân vật tự tử để xác nhận những tư tưởng lớn này - tự do của con người và hiện diện của Thượng đế - và ông làm như vậy theo cách không độc giả nào có thể quên bao giờ. Rất ít nhà văn có thể điển hình hóa hoặc ly kỳ hóa những niềm tin, ý nghĩ trừu tượng và các mâu thuẫn triết học tài ba như Dostoyevsky.

Dostoyevksy bắt đầu viết Lũ người quỷ ám năm 1869, lúc bốn mươi tám tuổi. Ông vừa mới viết xong và xuất bản Gã khờ; ông đã viết Người chồng muôn thuở. Ông sống ở châu Âu (Florence và Dresden), nơi hai năm trước đó ông đã đến để lánh các chủ nợ và làm việc trong sự yên ổn tương đối. Trong đầu ông đã nhen nhóm một tiểu thuyết về lòng tin và việc thiếu lòng tin, mà ông đặt tên là Thuyết vô thần, cuộc đời của một người có tội vĩ đại. Ông đầy lòng hiềm thù với những người Hư vô chủ nghĩa, những người mà chúng ta có thể xác định là nửa vô chính phủ, nửa tự do và ông viết một tiểu thuyết chính trị chế nhạo sự thù ghét của họ đối với truyền thống Nga, sự nhiệt tình của họ đối với phương Tây, và sự thiếu lòng tin của họ. Sau khi bắt tay viết cuốn tiểu thuyết này được một thời gian, ông bắt đầu mất hứng thú với nó và đồng thời trở nên khích động (như chỉ một người lưu vong có thể) về một vụ giết người có tính chất chính trị mà ông đọc được trên báo chí Nga và cũng nghe kể từ một người bạn của vợ ông. Cùng năm đó, một sinh viên tên là Ivanov bị giết bởi bốn người bạn nghĩ anh là chỉ điểm cho cảnh sát. Cái chi bộ cách mạng nơi những người trẻ tuổi giết lẫn nhau được cầm đầu bởi Nechayev, con người xuất sắc, thủ đoạn, hiểm ác. Trong Lũ người quỷ ám, người giữ vai Nechayev là Stefanovich Verhovensky, và cũng như trong đời thực, anh ta và bạn bè (Tolchenko, Virginski, Shigalev và Lamshin) giết Shatov, kẻ bị tình nghi là chỉ điểm, trong một công viên rồi ném xác anh ta xuống một cái hồ.

Vụ giết người cho phép Dostoyevsky nhìn ra phía sau những giấc mơ cách mạng và không tưởng của những người Nga Hư vô chủ nghĩa và theo phương Tây và khám phá ra rằng có một khao khát mạnh mẽ về quyền lực - vượt lên trên vợ chồng, bạn bè, những gì quanh ta, toàn thể thế giới của ta. Và như vậy, khi là một người cánh tả trẻ tuổi đọc Lũ người quỷ ám, dường như đối với tôi câu chuyện ấy không phải là chuyện về nước Nga một trăm năm trước mà là về Thổ Nhĩ Kỳ, một đất nước cũng sa vào một thứ chính trị cực đoan cắm rễ rất sâu vào bạo lực. Cứ như Dostoyevsky thì thầm vào tai tôi, chỉ bảo tôi ngôn ngữ bí mật của tâm hồn, lôi kéo tôi vào một hội những người cấp tiến, những người, mặc dù cháy bỏng những giấc mơ thay đổi thế giới, lại cũng bị khóa chặt vào các tổ chức bí mật và sung sướng mà lừa dối người khác nhân danh cách mạng, nguyền rủa và nhục mạ những ai không nói cùng ngôn ngữ hay chia sẻ quan điểm của họ. Tôi nhớ lúc đó tôi tự hỏi tại sao không ai nói về những phát hiện của cuốn sách này. Cuốn sách này nói quá nhiều về thời đại của chúng tôi, tuy nhiên trong các hội cánh tả nó bị bỏ qua, và đó có thể là tại sao, khi đọc nó, cuốn sách dường như thì thầm với tôi một bí mật.

Cũng có một lý do cá nhân cho những lo sợ của tôi. Vì vào thời điểm đó - nói cách khác, khoảng một trăm năm sau vụ giết người của Nechayev và Lũ người quỷ ám được xuất bản - một tội ác tương tự xảy ra ở Thổ Nhĩ Kỳ, tại Đại học Robert. Một chi bộ cách mạng mà một số bạn cùng lớp của tôi là thành viên tin rằng (với sự khích lệ của một “anh hùng” tinh ranh và hiểm ác sau đó đã biến mất trong sương mờ) một người trong số họ là kẻ phản bội; một đêm nọ họ lấy gậy đập vỡ đầu anh, tọng xác vào một cái hòm - và bị tóm khi đang chở nó qua vịnh Bosphorus trên một chiếc xuồng. Cái ý tưởng dẫn dắt họ, cái ý tưởng khiến họ sẵn sàng tiến tới chỗ giết người, là ý tưởng “kẻ thù nguy hiểm nhất là kẻ gần anh nhất, và đó nghĩa là kẻ ra đi đầu tiên” - vì đã đọc chuyện này trước trong Lũ người quỷ ám nên tôi có thể cảm nhận điều đó trong lòng mình. Nhiều năm sau tôi hỏi một người bạn trong chi bộ đó liệu anh ta đã đọc Lũ người quỷ ám - mà họ đã bắt chước theo cốt truyện một cách không chủ tâm - hay chưa, nhưng anh ta chẳng quan tâm gì tới cuốn tiểu thuyết.

Mặc dù tràn ngập sự sợ hãi và bạo lực, Lũ người quỷ ám là tiểu thuyết hóm hỉnh nhất, hài hước nhất của Dostoyevsky. Dostoyevksy là một nhà châm biếm đỉnh cao, đặc biệt ở các trường đoạn đám đông. Với Karmazinov, Dostoyevsky đã tạo ra một bức hý họa cay độc về Turgenev, người mà ông vừa ghét vừa có tình bằng hữu trong đời thực. Turgenev khiến Dostoyevsky không ưa do ông là một chủ đất giàu có tán thành những người Hư vô chủ nghĩa và những người Tây phương hóa và (theo quan điểm của Dostoyevsky) coi thường văn hóa Nga. Trong chừng mực nào đó Lũ người quỷ ám là tiểu thuyết ông viết như là một cách tranh luận với Cha và con[1].

Nhưng cho dù giận dữ như thế đối với những người tự do cánh tả và những người Tây phương hóa, Dostoyevsky, hiểu họ từ bên trong, đôi khi cũng không thể không bàn luận về họ với ít nhiều trìu mến. Ông viết về kết cục của Stephan Trofimovich - và về việc anh gặp được đúng thể loại nông dân Nga anh luôn mơ tưởng tới - với chất trữ tình đầy rung động đến nỗi người đọc, từng tủm tỉm về những trò vờ của anh chàng này trong suốt cuốn tiểu thuyết, không thể không ngưỡng mộ anh. Theo nghĩa nào đó đây có thể được xem như cách Dostoyevsky nói lời tạm biệt với chàng trí thức cách mạng tất-cả-hoặc-không-có-gì ủng hộ Tây phương hóa, để cho anh ta yên ổn mà theo đuổi những đam mê, lỗi lầm và vờ vịt của mình.

Tôi luôn luôn coi Lũ người quỷ ám như là một cuốn sách công bố những bí mật đáng xấu hổ mà các trí thức cấp tiến (những người sống cách xa trung tâm, bên rìa châu Âu, bất đồng với những giấc mơ phương Tây của họ và bị những ngờ vực về Thượng đế hành hạ) muốn che giấu chúng ta.

❀ ❀ ❀

[1] Cha và con: một tiểu thuyết của Turgenev.