Có những tác giả ta yêu vì vẻ đẹp trong văn họ. Đây là loại quan hệ nhà văn-độc giả tinh khiết nhất, gần đến hoàn hảo nhất. Có những nhà văn khác để lại dấu ấn với chúng ta vì chuyện đời của họ, lòng say viết của họ, hay vị trí của họ trong lịch sử. Với tôi, Victor Hugo thuộc loại thứ hai. Thời thanh niên tôi biết ông với tư cách một tiểu thuyết gia, tác giả của Những người khốn khổ. Tôi yêu cái cách ông chuyển tải sự sôi nổi của các thành phố lớn, tính kịch cao của những đường phố, và cách thức ông phô diễn cái logic theo đó hai điều hoàn toàn không liên hệ có thể xảy ra trong thành phố cùng một thời điểm (khi người Paris tấn công hào lũy của nhau vào năm 1832, chúng ta nghe tiếng bi-da vọng đến từ cách đó hai dãy phố). Ông ảnh hưởng đến Dostoyevsky; khi tôi còn trẻ và bám lấy cái thành kiến bi thống rằng thành phố là những nơi bẩn thỉu tối tăm nơi người nghèo và thất bại tụ tập với nhau, ông cũng ảnh hưởng tới tôi. Khi tôi lớn hơn một chút, giọng điệu của Hugo bắt đầu làm tôi khó chịu: tôi thấy nó trịnh trọng, màu mè, phô trương, giả tạo. Trong tiểu thuyết lịch sử Chín mươi ba của ông, ông bỏ ra kha khá trang đáng bực mình để mô tả một khẩu pháo lỏng lẻo lăn qua lăn lại trên tàu trong cơn bão. Khi phê bình Faulkner về việc bị ảnh hưởng bởi Hugo, Nabokov đưa ra một ví dụ lạnh lùng: “L’homme regardait le gibet, le gibet regardait homme”[1]. Điều ảnh hưởng đến tôi nhất - và làm tôi khó chịu nhất về cuộc đời của Hugo - là việc ông dùng cảm xúc (theo nghĩa tiêu cực của từ lãng mạn này!) để xây đắp nên sự vĩ đại thông qua biện pháp tu từ và tính kịch cao. Tất cả trí thức Pháp, từ Zola đến Sartre, đều mắc nợ Hugo và nỗi đam mê sự vĩ đại của ông; khái niệm của ông về nhà văn tham gia chính trị với tư cách người chiến đấu cho chân lý và công lý đã gây ảnh hưởng sâu sắc đến văn chương thế giới. Ý thức quá mức về nỗi đam mê sự vĩ đại - và biết rõ là trên thực tế ông đã đạt được điều đó - Hugo trở thành biểu tượng sống cho lý tưởng của ông, qua đó biến mình thành một bức tượng. Những hành xử chính trị và đạo đức có tính cách tự ý thức của ông khiến ông có một kiểu cách giả tạo, và điều đó không khỏi khiến người đọc cảm thấy khó chịu. Chính Hugo nói khi bình luận về “thiên tài của Shakespeare” rằng kẻ thù của sự vĩ đại là sự giả tạo.

Bất chấp tất cả bộ tịch chính trị của ông, sự trở về huy hoàng của Hugo từ chốn lưu đày chính trị cũng như khả năng diễn thuyết trôi chảy của ông tạo cho ông một sự xác thực nhất định, và các nhân vật của ông sống mãi trong trí tưởng tượng của châu Âu và thế giới. Có lẽ điều này đơn giản vì Pháp và văn học Pháp đã ở mặt tiền của văn minh quá lâu. Ngày xưa, và bất kể họ nặng tính chất quốc gia chủ nghĩa như thế nào, các nhà văn Pháp phát ngôn không chỉ với nước Pháp mà cả nhân loại. Nhưng ngày nay thì không như thế nữa. Có lẽ đây là lý do tại sao tình yêu mến không ngừng của nước Pháp dành cho con người lạ lùng nhất trong số các tác giả vĩ đại này, trên hết thảy, lại chính là sự biểu đạt nỗi hoài nhớ về những tháng ngày vinh quang đã mất của nước ấy.

❀ ❀ ❀

[1] L’homme regardaỉt le gibet, le gibet regardait homme: tiếng Pháp trong nguyên bản, nghĩa là “Con người nhìn giá treo cổ, giá treo cổ nhìn con người”.