Tôi có một ký ức sống động về việc đọc Anh em nhà Karamazov lúc mười tám tuổi, một mình trong căn phòng của tôi trong một căn nhà nhìn ra vịnh Bosphorus. Đó là cuốn đầu tiên của Dostoyevsky mà tôi đọc. Trong tủ sách của cha tôi, cùng với bản dịch tiếng Anh nổi tiếng của Constance Garnett, có một bản dịch tiếng Thổ từ những năm 1940; nhan đề của bản dịch này, vốn khơi gợi hết sức mạnh mẽ vẻ lạ lùng của nước Nga - tức sự khác biệt và sức mạnh của nó - đã từ lâu mời gọi tôi vào thế giới của nó.

Như mọi tiểu thuyết vĩ đại, Anh em nhà Karamazov gây ra cho tôi hai hiệu ứng tức thời và đối lập nhau: Nó khiến tôi cảm thấy như thể tôi không cô độc trong thế giới này, nhưng đồng thời nó cũng khiến tôi cảm thấy vô vọng và bị cắt lìa khỏi mọi người khác. Những lúc bị thế giới hữu hình của cuốn tiểu thuyết chiếm ngự tôi cảm thấy không cô độc; bởi vì (như luôn xảy ra với mọi tiểu thuyết lớn) tôi cảm thấy như thể là những phát lộ chấn động nhất của nó là những ý tưởng tôi từng ấp ủ; những cảnh và ảo cảnh làm tôi xao xuyến nhất dường như hiện ra từ trong chính ký ức của tôi. Nhưng cùng lúc đó cuốn sách cũng hé lộ với tôi về những quy tắc điều khiển phần bóng, tức những thứ không ai nói tới, nên nó cũng khiến tôi cảm thấy cô đơn. Tôi cảm thấy như thể tôi là người đầu tiên đọc cuốn sách này. Tôi thấy như Dostoyevsky thì thầm những điều bí ẩn về cuộc đời và nhân loại, những điều không ai hay biết, vào chỉ tai tôi thôi - đậm đầy đến nỗi khi ngồi ăn tối cùng bố mẹ, hoặc khi cố tán chuyện về chính trị một cách bình thường tại các hành lang ken đặc người cùng với bạn bè ở Đại học Kỹ thuật Istanbul, nơi tôi đang theo học kiến trúc, tôi sẽ cảm thấy cuốn sách run khẽ trong tôi và biết rằng, từ đây trở đi, cuộc đời sẽ chẳng bao giờ như trước nữa: Bên cạnh thế giới gây chấn động của cuốn sách, cuộc đời và những rắc rối riêng của tôi dường như nhỏ nhoi và không đáng kể. Tôi thấy mình như muốn nói, tôi đang đọc một cuốn sách làm tôi chấn động sâu sắc và sẽ thay đổi toàn bộ cuộc đời tôi. Như Borges nói ở đâu đó, “Khám phá ra Dostoyevsky cũng giống như lần đầu khám phá ra tình yêu, hay biển cả - nó đánh dấu một khoảnh khắc quan trọng trong hành trình cuộc sống.” Lần đầu đọc Dostoyevsky của tôi luôn luôn dường như đánh dấu khoảnh khắc tôi đánh mất sự thơ ngây.

Bí mật nào Dostoyevksy đã thì thầm với tôi trong Anh em nhà Karamazov và trong những tiểu thuyết lớn khác của ông? Có phải đó là việc tôi luôn trông mong ở Thượng đế và đức tin, mặc dù chúng ta ắt không bao giờ có niềm trông mong ấy để tin bất cứ gì đến phút chót? Có phải đó là lời thừa nhận rằng có một con quỷ bên trong chúng ta, la hét giận dữ trước những lòng tin sâu sắc nhất của chúng ta? Hay là, như tôi tưởng tượng trong những ngày ấy, hạnh phúc không chỉ đến từ những màu sắc của các đam mê say đắm, các gắn kết, và những tư tưởng vĩ đại đã khiến cuộc đời giống như chính nó, mà còn từ sự tủi nhục vốn đúng là mặt đối lập của những khái niệm phô trương kia? Hay là con người là những sinh vật chao đảo giữa hai thái cực, hy vọng và vô vọng, yêu đương và thù ghét, cái thực và cái tưởng tượng, nhanh hơn và bất định hơn tôi từng nghĩ? Hay là chấp nhận rằng, như Dostoyevsky phô bày trong khi khắc họa nhân vật Karamazov Cha, người ta thậm chí không chân thành khi khóc; thậm chí lúc đó một phần trong con người họ vẫn đang giở trò? Dostoyevsky khuấy động nỗi hãi hùng như thế trong tôi là bởi ông từ chối nâng sự thông thái của mình lên mức trừu tượng: Thay vào đó, ông đặt các chân lý đó vào bên trong những nhân vật sống động như người thật. Khi đọc Anh em nhà Karamazov, ta thấy ta băn khoăn không hiểu liệu người ta có thể thực sự dao động nhanh đến như vậy giữa các thái cực, và liệu có phải cái trạng thái tất cả hoặc không gì đó phản ánh trạng thái tinh thần của chính Dostoyevsky - và có lẽ của cả giới trí thức Nga - trong hai mươi lăm năm áp cuối thế kỷ 19, khi đất nước này đang trong cơn khủng hoảng xã hội. Tuy thế, cùng lúc, ta cảm thấy các khía cạnh của sự bất ổn về tinh thần của các nhân vật ngay bên trong chúng ta. Đọc Dostoyevsky, đặc biệt khi còn trẻ, là để có được hết phát hiện đáng kinh ngạc này đến phát hiện đáng kinh ngạc kia. Anh em nhà Karamazov (như mọi tiểu thuyết khác của ông) có cốt truyện được xây dựng một cách tỉ mỉ, và khi đã vào bên trong mạng lưới những sự kiện được đan xen hết sức khéo léo của nó, chúng ta, phần nào hơi ngỡ ngàng, khám phá ra rằng nó được đặt trong một thế giới còn đang trong quá trình hình thành.

Với một số nhà văn, thế giới là một nơi chốn đã hoàn toàn trưởng thành, một trạng thái hoàn bị. Các tiểu thuyết gia như Flaubert và Nabokov ít hứng thú với việc khám phá những quy tắc và cấu trúc cơ bản chi phối thế giới mà hứng thú hơn với việc trình diễn các sắc màu, tính cân đối, hình bọng, những trò đùa nửa kín nửa hở, quan tâm đến những quy tắc của cuộc sống và của thế giới thì ít mà đến bề mặt và kết cấu của nó thì nhiều. Những lạc thú khi đọc Flaubert và Nabokov không phải ở chỗ khám phá ý tưởng vĩ đại trong trí tuệ tác giả mà ở chỗ quan sát cách họ chú ý đến chi tiết và cách kể chuyện điêu luyện của họ.

Tôi mong tôi có thể nói rằng có một nhóm nhà văn thứ hai, mà Dostoyevsky chỉ là một trong số đó. Nhưng tôi không thể nói rằng Dostoyevsky là thành viên sáng suốt và thú vị nhất trong nhóm, vì ông là thành viên duy nhất ở đây. Với một nhà văn như Dostoyevsky, thế giới là một nơi chốn đang thành hình, chưa hoàn thiện, hãy còn thiếu gì đó. Nó giống chính thế giới của chúng ta, cũng đang trong quá trình thành hình, nên chúng ta muốn đào sâu: để hiểu những quy tắc chi phối thế giới này, để tìm bên trong nó một xó nơi ta có thể sống theo những ý tưởng riêng của ta về cái sai và cái đúng. Nhưng trong khi làm vậy, ta bắt đầu cảm thấy như chính ta là một phần của cái thế giới dang dở này mà cuốn sách đang cố tìm hiểu. Vật vã với cuốn tiểu thuyết, ta không chỉ cảm nhận được sự hãi hùng và bất định của thế giới đang thành hình này, mà còn bắt đầu cảm thấy hầu như mình phải chịu trách nhiệm về nó, như thể cuộc vật lộn của chúng ta với cuốn sách đã trở thành một phần của cuộc vật lộn cá nhân nhằm giải mã cuộc nhân sinh của chính ta. Đây là lý do mà, khi đọc Dostoyevsky, những thứ ta có thể học về chính mình làm ta sợ hãi đến thế: Các quy tắc không bao giờ thực sự rõ ràng.

Những câu hỏi sôi nổi vướng bận tâm trí hầu hết mọi người khi còn trẻ - như tin vào điều gì đó thì có ý nghĩa gì, lòng tin vào Thượng đế hay tôn giáo dẫn họ đối đâu, trung thành với một nguyên tắc cho đến cuối thì có nghĩa gì, làm thế nào để hòa giải những câu hỏi siêu hình như vậy với xã hội và đời sống hằng ngày - những vấn đề này khiến Dostoyevsky bận tâm suốt đời, và trong Anh em nhà Karamazov ông khảo sát chúng sâu sắc hơn bao giờ hết và về mọi phương diện. Anh em nhà Karamazov là một văn bản nền tảng, tốt nhất là đọc khi còn trẻ. Cách nó phản ánh những thống khổ, sợ hãi và khao khát ẩn giấu ảnh hưởng đến ta mạnh mẽ nhất trong những năm tháng thanh xuân - ở đây tôi nghĩ đến tội ác giết cha ở trung tâm cuốn sách và tội lỗi phát sinh từ đó - đó là một trải nghiệm gây sốc đối với độc giả trẻ. Trong tiểu luận nổi tiếng về Dostoyevsky, nhấn mạnh sự vĩ đại và tầm quan trọng của Anh em nhà Karamazov, Freud lưu ý sự tương đồng với Sophocles (Oedipus) và Shakespeare (Hamlet), lưu ý rằng yếu tố khiến cả ba câu chuyện này gây sốc như vậy là tội giết cha.

Nhưng ta vẫn có thể thưởng thức cuốn tiểu thuyết này muộn hơn trong đời, khi nhận thức của chúng ta đã trưởng thành. Điều tôi ngưỡng mộ nhất trong lần đọc thứ hai là cách mà Dostoyevsky cho văn hóa địa phương và những truyền thống khiêm tốn của nó đọ sức với các giá trị thiêng liêng của thời hiện đại - tính mạo hiểm, thẩm quyền và chiến tranh, quyền chất vấn và nổi loạn. Nhiều ý tưởng được ấp ủ trong Gã khờ được dùng lại ở đây một cách phong phú hơn: Dostoyevsky cho Ivan Karamazov thông báo với ta rằng người thông minh bị định phần tủi nhục và tội lỗi, trong khi kẻ ngu ngốc có khuynh hướng thanh khiết và kiên định. Trong lần đọc thứ hai, tôi không thể thấy ghét Karamazov Cha theo cách Dostoyevsky dự định: Những kiểu cách thô lỗ của ông, sự quan tâm của ông dành cho các con, tật nghiện khoái lạc, thói ưa nói dối của ông khiến tôi mỉm cười - ông dường như được rút ra từ cuộc đời và gần gũi với cuộc đời như tôi đã biết. Hầu hết nhà văn vĩ đại viết ngược lại với những niềm tin của họ, hoặc ít nhất tra vấn mình một cách không chủ định đến mức độ đôi khi dường như họ viết chống lại chính họ. Chính trong Anh em nhà Karamazov, Dostoyevsky đặt những niềm tin của ông vào bài kiểm tra lớn nhất, trong những xung đột của các nhân vật và sự đày đọa về mặt tinh thần. Người ta không thể không kinh ngạc về khả năng của Dostoyevsky trong việc sáng tạo nhiều nhân vật như thế mà lại khác biệt nhau đến thế và phả hơi sống vào họ trong tâm trí người đọc với chi tiết, màu sắc và chiều sâu thuyết phục đến thế. Các nhà văn khác - Dickens chẳng hạn - tạo ra những nhân vật đáng nhớ, nhưng hầu như ta nhớ họ vì những đặc điểm lạ lẫm hay ngọt ngào. Trong thế giới của Dostoyevsky, những tâm hồn bị hành hạ của các nhân vật ám ảnh ta. Bởi vì, theo một nghĩa lạ lùng, ba anh em nhà Karamazov cũng là huynh đệ về tinh thần, người đọc cố lựa chọn giữa họ, cảm thông với họ, nói chuyện về họ, tranh luận với họ - và tranh luận với mỗi anh em nhà Karamazov mau chóng trở thành tranh luận về cuộc đời.

Thời trẻ tôi cảm thông nhất với Alyosha: Sự thanh khiết trong trái tim anh, ước muốn nhìn thấy cái thiện trong mọi con người của anh, và nỗ lực nhọc nhằn của anh để hiểu mọi người quanh anh, nó tìm được sự đồng cảm với nhà đạo đức trong tôi. Nhưng một phần của tôi biết rằng - cũng như với Hoàng thân Mishkin trong Gã khờ - sự thanh khiết này cần nhiều nỗ lực mới đạt được. Thế nên tôi hiểu ra rằng Ivan, người nghiện lý thuyết, kẻ nghiện sách theo tuyệt đối chủ nghĩa, gần với bản chất của tôi hơn. Tất cả các chàng trai trẻ cáu bẳn sống ở các nước nghèo không thuộc phương Tây, chôn cái tôi đạo đức của họ trong sách vở và các tư tưởng, đều có chút gì vẻ điềm tĩnh tàn nhẫn của Ivan. Chúng ta có thể thấy trong Ivan bóng dáng của những kẻ mưu đồ chính trị mà Dostoyevsky khảo sát trong Lũ người quỷ ám và những người về sau điều hành nước Nga sau cách mạng Bolshevik - những người sẵn lòng tiến đến bất kỳ thái cực nào, và cậy đến sự tàn ác tệ hại nhất, trong việc theo đuổi một lý tưởng vĩ đại. Nhưng anh ta vẫn là một Karamazov, người anh em này; bất kể mọi giận dữ, đam mê, và thái quá, khao khát tình yêu của anh khiến anh bị tổn thương, và vết thương ấy được làm dịu đi bằng lòng thương cảm ngọt ngào mà Dostoyevsky chuyển tải một cách tinh tế. Người anh cả, Dimitri, tôi từng thấy anh như một nhân vật thật xa cách, và tôi vẫn thấy anh theo cách ấy. Anh quá trần tục, và về phương diện này anh giống cha; sự cạnh tranh của anh với cha vì một người đàn bà khiến anh thực hơn các em của anh, nhưng cũng vì lý do đó anh dễ bị quên hơn. Lưu ý rằng anh giống cha như thế nào, thế nhưng rốt cuộc, ta lại không cảm thấy vướng víu đến những vấn đề của Dimitri - ý tôi muốn nói rằng chúng ta không cảm thấy những vấn đề này trong chính chúng ta. Người làm tôi sợ là một người anh em khác (một người anh em ngoài giá thú cùng cha khác mẹ), và đó là anh chàng hầu, Smerdyakov. Anh ta gieo rắc ý nghĩ đáng sợ rằng các ông bố chúng ta có thể có cuộc đời khác, và cũng đánh thức những lo sợ của giai cấp trung lưu về người nghèo: những lo lắng về việc bị họ theo dõi, phán xét, và kết án. Phán xét từ cái logic thành thực, tàn nhẫn, và chính xác mà anh ta áp dụng sau vụ giết người, Smerdyakov cho ta thấy làm thế nào một nhân vật bên lề đôi khi có thể thông qua sử dụng trí khôn và trực giác mà chiếm lấy thế thượng phong.

Khi Dostoyevsky viết Anh em nhà Karamazov, câu chuyện về một gia đình tỉnh lẻ, ông đang mắc mứu với những tiến thoái lưỡng nan về chính trị và văn hóa sẽ còn đè nặng ông cả đời. Trong những năm viết cuốn sách này, ông là (cùng với Tolstoy) tiểu thuyết gia vĩ đại nhất của Nga, và đến cuối đời ông, công luận cuối cùng đã chấp nhận điều này là thực tế. Ngay trước khi viết tiểu thuyết này, ông cho ra đời một tờ tạp chí, Nhật ký một nhà văn, trong đó ông thu thập các ý nghĩ, những thứ ông ghét, và những phác thảo văn chương của ông về chính trị, văn hóa, triết học và tôn giáo. Với sự giúp đỡ của vợ, ông tự xuất bản những cuốn sách cuối cùng và tờ tạp chí này, và bởi vì vào thời điểm ấy tờ tạp chí là ấn phẩm văn chương định kỳ nhiều hàm lượng tri thức phổ biến nhất, nên thậm chí ông kiếm sống khá đàng hoàng từ nó. Vào thời trẻ ông là một người tự do cánh tả Tây phương hóa, nhưng trong những năm cuối đời, Dostoyevsky bảo vệ chủ nghĩa đại Xlavơ, dấn xa đến độ ca ngợi sa hoàng, người qua việc giải phóng nông nô năm 1861 đã khiến một giấc mơ tuổi trẻ của Dostoyevsky trở thành hiện thực (và cũng là người đích thân tha Dostoyevsky, năm 1849, ngay trước khi ông sắp bị hành quyết vì một tội chính trị); Dostoyevsky tự hào vì mối liên kết cá nhân nho nhỏ mà ông đã thiết lập với gia đình sa hoàng. Khi nghe tin cuộc chiến tranh Nga-Ottoman 1877-78 nổ ra dưới ảnh hưởng của chủ nghĩa đại Xlavơ, ông đến nhà thờ để cầu nguyện cho nhân dân Nga trong nước mắt (Ở Thổ Nhĩ Kỳ, đã thành truyền thống, người ta cắt bỏ hoặc thay đổi trong những bản dịch khác nhau của cuốn Anh em nhà Karamazov các từ ngữ ông phát ngôn chống Thổ trong cơn sốt chiến tranh.) Đến năm sáu mươi tuổi, Dostoyevsky, bấy giờ nhận được nhiều thư từ độc giả và những người ngưỡng mộ, thậm chí được cả kẻ thù kính trọng, đã trở thành một ông già mệt mỏi; một năm sau khi xuất bản Anh em nhà Karamazov, ông qua đời. Nhiều năm sau, vợ ông còn hồi tưởng lại chồng bà vẫn tiếp tục leo bốn đợt cầu thang đi dự một buổi họp văn chương định kỳ, mặc dù nỗ lực này khiến ông kiệt sức và thở hổn hển, tất cả chỉ vì niềm kiêu hãnh vô bờ ông cảm thấy khi buổi họp rơi vào im lặng ngay lúc ông xuất hiện. Mặc dù bị vàng mắt do bệnh gan, Dostoyevsky không chịu bỏ thú vui vừa hút thuốc và uống trà vừa viết đến bình minh.

Sự nghiệp của Dostoyevsky là một chuỗi những phép lạ văn chương; việc ông viết một trong những tiểu thuyết vĩ đại nhất mọi thời đại trong khoảng thời gian suy sụp sức khỏe là cú đấm quyết định cuối cùng của ông. Không có tiểu thuyết nào khác dịch chuyển giữa cuộc sống thường ngày của một người - những vụ cãi cọ trong gia đình, những vấn đề tiền bạc của ông - và những ý tưởng lớn lao của ông như thế, không tiểu thuyết nào khác chiếm lĩnh tâm trí như cuốn này. Cùng với nhạc giao hưởng, tiểu thuyết là nghệ thuật vĩ đại nhất của phương Tây, và do vậy quả là một sự mỉa mai cao quý khi Dostoyevsky, người viết một trong những tiểu thuyết vĩ đại nhất mọi thời đại, lại ghét phương Tây và châu Âu chẳng kém những người đạo Hồi tính lẻ ngày nay.