Lịch sử của những thiên kiến văn chương cũng phải có hơn hai nghìn năm lẻ, và giữa hai cuộc thế chiến xuất hiện một trào lưu “kiệm lời” mới tiếp tục thống trị các khuynh hướng mỹ học của những người viết lời giới thiệu đối với các nhà văn. Hemingway, Fitzgerald, và các nhà văn Mỹ khác, những người đặt ra phong cách cho giai đoạn giữa hai cuộc chiến, thiết lập một chuẩn tắc văn chương theo đó bất kỳ nhà văn tư duy hợp lý nào phải viết một cảnh càng ngắn càng tốt, dùng ít từ nhất, và không lặp.

Thomas Bernhard không phải là một nhà văn muốn tỏ ra tư duy hợp lý hay kiệm lời. Thủ pháp lặp là nền tảng thế giới của ông. Không chỉ là chuyện các nhân vật cô đơn và bị ám của ông lặp đi lặp lại cùng những hành vi lệch lạc khi từng người cứ trở đi trở lại, tuôn trào nỗi đam mê sôi sục như trong cơn hôn ám; khi mô tả chuyển biến của họ bằng một năng lượng đáng kinh ngạc, cả Bernhard cũng lặp đi lặp lại các câu văn. Nên khi Bernhard nói về nhân vật của cuốn Bê tông[1], người bỏ ra nhiều năm trời để viết một khảo luận về vấn đề nghe, không như một tiểu thuyết gia truyền thống, ông không nói, “Konrad thường nghĩ rằng xã hội không là gì cả và tác phẩm anh ta đang viết mới là tất cả” - thay vào đó, ông chuyển tải ý tưởng này thông qua những hành vi lặp đi lặp lại bất tận của nhân vật.

Các độc giả duy lý sẽ khó tiêu hóa những suy nghĩ vòng tròn của ông - vốn không hẳn là suy nghĩ mà đúng hơn là những tiếng la hét giận dữ, nguyền rủa, gào thét và chửi thề kết thúc bằng những dấu chấm than. Chúng ta đọc được trong sách của ông rằng mọi người Áo đều ngu ngốc, và sau đó, cả người Đức và người Hà Lan cũng thế; chúng ta được nghe nói rằng đám bác sĩ toàn là quái vật và hầu hết bọn nghệ sĩ đều ngốc nghếch, hời hợt và thô thiển; chúng ta đọc được rằng thế giới khoa học toàn những kẻ bịp trú ngụ còn thế giới âm nhạc toàn hàng nhái; giới quý tộc và cánh nhà giàu là ký sinh trùng, trong khi dân nhà nghèo là lũ lừa gạt cơ hội; hầu hết giới trí thức là những kẻ óc bã đậu ưa kiểu cách, và hầu hết đám thanh niên là những con lừa sẵn sàng ngoác mồm cười trước bất cứ thứ gì; chúng ta đọc được rằng đam mê bền lâu của con người là lừa gạt, trấn áp và hủy hoại người khác. Thành phố nọ là thành phố đáng kinh tởm bậc nhất thế giới, nhà hát kia không phải là nhà hát mà là nhà thổ. Nhà soạn nhạc kia là nhạc soạn nhạc vĩ đại nhất đến nay, và ông kia là triết gia vĩ đại nhất, nhưng vì không có nhà soạn nhạc khác hay triết gia khác đáng nói đến, họ đều là những nhà soạn nhạc và triết gia “một ngày nào đó”… và cứ như thế.

Khi đọc Tolstoy và Proust, những người tự bảo vệ mình và các nhân vật của mình bằng bộ giáp mỹ học - do đó bảo vệ được các thế giới hư cấu của họ khỏi kiểu cách thái quá thế này - ta có thể coi những công kích ấy, theo lời Bernhard, là “những điệu bộ của một tay quý tộc đang gánh chịu đau đớn hay của một vị anh hùng hết sức tự phụ nhưng vẫn thân ái,” nhưng trong thế giới của Thomas Bernhard chúng có tác dụng như các cột chống. Trong tác phẩm của các nhà văn “cân bằng” như Proust hay Tolstoy, chúng ta có thể coi sự lặp đến mức ám ảnh như thế là “một chiếc lá trong thế giới những phẩm chất và nhược điểm của con người,” nhưng ở đây nó có tác dụng cho sự cụ thể hóa của một thế giới trọn vẹn. Hầu hết nhà văn quan tâm đến việc khắc họa “cuộc sống ở thể trọn vẹn của nó” đẩy các “ám ảnh, hành vi lệch lạc và thái quá” sang bên lề, nhưng Bernhard lại đặt chúng ở trung tâm, trong khi phần còn lại của trải nghiệm mà ta coi là cuộc sống lại bị đẩy ra bên lề, chỉ hiện ra trong những tiểu tiết được đưa vào nhằm sỉ nhục trải nghiệm ấy.

Tôi bị cuốn hút vào những cuộc tấn công và nguyền rủa được truyền lực từ sự ám ảnh này phần nào nhờ năng lượng ngôn ngữ vô tận của Bernhard, nhưng sự hấp dẫn ấy cũng phát sinh từ tình trạng của các nhân vật. Nhờ có sự giận dữ, các nhân vật của Bernhard được bảo vệ trước những cái ác, cái dốt và nỗi khổ đau của thế giới. Các nhân vật của Bernhard không phun ra những lời nguyền rủa coi thường người khác như cách những người tự tin, thành công và có văn hóa vận dụng để miệt thị những người xung quanh; đây là nỗi giận dữ sinh ra từ sự quen thuộc mặt đối mặt với thảm họa có thể ập xuống bất cứ lúc nào, từ việc chấp nhận sự thật đau đớn về việc con người thật ra là như thế nào - và chính sự giận dữ của các nhân vật của ông ngăn cho họ không bị sụp đổ, giúp họ đứng vững trên đôi chân mình. Chúng ta thường xuyên đọc thấy người này người nọ “không thể đứng trên đôi chân mình”, “cuối cùng bị hủy diệt”, “héo tàn trong một xó”, “cuối cùng cũng bị nghiền nát”. Với các nhân vật của Bernhard, bị dồn nén bởi sự tàn nhẫn và ngu dốt, sự hủy hoại những người khác có tính cách như lời cảnh báo nguy hiểm. Theo ngôn ngữ của họ, khái niệm này có thể được diễn đạt như sau: Với những ai bền bỉ, kiên trì, kiềm chế, và còn đứng vững, mệnh lệnh đầu tiên là nguyền rủa thế giới và thứ hai là biến đam mê này thành một thách thức sâu sắc, triết lý, có ý nghĩa - hay ít nhất là buông bản thân cho sự ám ảnh. Một khi các ám ảnh bắt đầu định ra thế giới mà ta sống, chúng ta chỉ còn là những thứ mà chúng ta không thể từ bỏ.

Trong cuốn Sửa chữa[2], nhân vật chính, người rất giống Wittgenstein[3], bận rộn với một tiểu sử chưa được viết ra khiến anh ta mất nhiều năm trời để nghiên cứu, nhưng lòng căm ghét của anh đối với chị của mình, người nghĩ rằng anh ta đang cản trở những nỗ lực của chính anh, chiếm lĩnh các suy nghĩ của anh. Với nhân vật của Bê tông cũng vậy: Mặc dù hết sức bận tâm đến tác phẩm của mình về “nghe”, anh ta cũng bị ảm ánh như vậy về hoàn cảnh khi anh viết tác phẩm ấy. Tương tự, nhân vật hấp dẫn trong Những người tiều phu[4], khi mời tất cả trí thức thành Vienna mà anh ta ghét đến ăn tối, lại hướng mọi năng lượng hiếu khách của mình sang việc ghét họ thậm chí còn nhiều hơn.

Valéry từng nói rằng những ai phản đối sự dung tục kỳ thực lại biểu hiện sự hiếu kỳ và tình cảm cho việc ấy. Các nhân vật của Bernhard không ngớt quay trở lại những thứ mà họ ghét nhất; họ nghĩ ra những cách để thổi bùng sự căm ghét; thật ra, họ không thể sống thiếu sự kinh tởm và khinh ghét. Họ ghét Vienna, nhưng họ đua nhau đến đó; họ ghét thế giới âm nhạc, nhưng họ không thể sống thiếu thế giới ấy; họ ghét các chị em gái của họ, nhưng họ đi tìm kiếm những người ấy; họ ghét cay ghét đắng các tờ báo nhưng không thể không đọc báo; họ nhạo báng sự huyên thuyên tri thức, nhưng lại than vãn khi không có nó; họ ghét các giải thưởng văn chương, nhưng họ khoác những bộ cánh mới mà lao đi nhận giải. Trong cuộc vật lộn nhằm tự đặt mình lên trên sự trách cứ, họ gợi nhớ nhân vật chính trong Bút ký dưới hầm[5].

Bernhard có chút gì của Dostoyevsky trong ông. Ở những ám ảnh và đam mê của các nhân vật của ông - tức sự phòng vệ của họ trước cái vô vọng và cái phi lý - cũng có bóng dáng của Kafka. Nhưng thế giới của Bernhard gần gũi với thế giới của Beckett hơn.

Các nhân vật của Beckett không phản đối môi trường xung quanh lắm; họ quan tâm đến những thảm họa họ phải gánh chịu ít hơn là đến sự đau đớn về tinh thần. Cho dù phải vất vả để đào thoát như thế nào, các nhân vật của Bernhard vẫn còn cởi mở với thế giới bên ngoài; để thoát khỏi đau khổ về tinh thần, họ đón nhận cái vô chính phủ của thế giới bên ngoài. Beckett xóa bỏ chuỗi nhân quả đến mức có thể, còn Bernhard bám víu lấy những nguyên nhân này đến chi tiết cuối cùng. Các nhân vật của Bernhard từ chối đầu hàng trước bệnh tật, thất bại và bất công; họ mang theo mình một sự giận dữ điên cuồng và ý chí mù quáng để chiến đấu cho đến kết cuộc cay đắng. Ngay cả khi cuối cùng cũng bị đánh bại, cái mà chúng ta đọc được không phải là thất bại và sự đầu hàng của họ, mà là các cuộc tranh cãi và vật lộn đầy ám ảnh.

Nếu ta định tìm một nhà văn khác để đóng vai trò dẫn nhập vào thế giới của Thomas Bernhard, ứng cử viên thích hợp nhất hẳn là Louis-Ferdinand Céline. Cũng như Céline, Bernhard lớn lên trong một gia đình nghèo sống vất vả. Ông lớn lên mà không có cha, chịu đựng khổ nhọc trong chiến tranh và bị lao phổi. Cũng như Céline, tiểu thuyết của ông về đại thể là tự truyện, kể lại theo trình tự thời gian một trận chiến liên miên, đầy những trở ngại, bất đồng và thất bại. Như Céline, người chỉ trích các tác giả như Louis Aragon và Elsa Triolet, và phản đối Gallimard, nhà xuất bản của ông, Bernhard nổi giận với bạn bè cũ và các cơ sở từng đón chào ông và trao giải thưởng cho ông. Một trăm phần trăm tự truyện, cuốn Những người tiều phu kể về một buổi dạ tiệc mà Bernhard thực sự tổ chức ở Áo cho vài bạn bè và người quen với mục đích công khai là sỉ nhục họ. Nhưng tuy đều bừng cháy từ những địa ngục bên trong họ, Céline và Bernhard lại sử dụng từ ngữ rất khác nhau. Céline thì sử dụng những câu văn ngắn hơn bao giờ hết kết thúc bằng dấu ba chấm, còn phát kiến của Bernhard là câu văn với sự lặp lại bất tận những phỉ báng xoay theo vòng tròn, hay chính xác hơn là hình bầu dục, không chịu bó buộc vào đoạn văn.

Khi lớp sương mù tan biến, cái ta thấy là một chuỗi những câu chuyện nhỏ đáng yêu, tàn nhẫn, buồn cười. Bất chấp những công kích bất tận của chúng, các cuốn sách của Bernhard không hề kịch tính; thay vào đó, các câu chuyện chất chồng lên nhau; chúng ta không cảm nhận được cuốn sách ở cái tổng thể của nó mà từ các câu chuyện rải rác bên trong. Nếu nhớ rằng những chuyện này vốn phần lớn là những chuyện ngồi lê đôi mách, phỉ báng và những mô tả độc ác về những người “được cho là” nghệ sĩ và trí thức, chúng ta có thể nghĩ rằng thế giới tiểu thuyết của Bernhard không chỉ có hình dáng giống thế giới chúng ta mà đôi khi còn gần gũi với cả tinh thần của nó nữa. Lên tiếng về những cuộc tấn công tàn nhẫn và những thù ghét đến mức ám ảnh mà chúng ta đều sa vào khi giận dữ, ông còn biến chúng thành “nghệ thuật ưu hạng”.

Nhưng đây chính là điểm nơi sự thù ghét nghệ thuật của ông vướng vào rắc rối. Vì các tờ báo đối tượng cho ông trút những trận phỉ báng ngày càng thường lưu ý đến ông hơn, trong khi ban giám khảo các giải thưởng mà ông phỉ nhổ cứ trao giải thưởng thêm cho ông, và những nhà hát mà ông chửi mắng lại càng háo hức dựng các vở kịch của ông - và khi các độc giả bắt đầu thấy rằng câu chuyện mà họ hết sức muốn tin trên thực tế chỉ là một câu chuyện, họ không thể không cảm thấy bị lừa. Vậy có lẽ đây là lúc thích hợp để nhắc nhở độc giả rằng thế giới trong đó tiểu thuyết gia sống là một nơi chốn hoàn toàn khác với thế giới mà các nhân vật của anh ta cư ngụ. Nhưng nếu cứ khăng khăng rằng cái thế giới kia ấy là tự truyện, rằng nó lấy tất cả sức mạnh từ một cơn giận dữ có thực, thì sau khi đọc mỗi tiểu thuyết của Bernhard bạn sẽ cần tự hỏi tại sao khi tìm kiếm một “viễn tượng luân lý” bạn cảm thấy như thể đã bị lôi vào một trò chơi với các hý họa của tiểu thuyết, và thậm chí cả bản thân cuốn tiểu thuyết.

❀ ❀ ❀

[1] Bê tông: nhan đề tiếng Anh là Concrete.

[2] Sửa chữa: nhan đề tiếng Anh là Correction; tiểu thuyết của Bernhard. Nhiều chi tiết về nhân vật Roithamer trong cuốn này được lấy từ cuộc đời của Ludwig Wittgenstein.

[3] Ludwig Wittgenstein (1889-1951): nhà triết học người Áo, được xem là cha đẻ của triết học thực chứng logic và triết học ngôn ngữ. Tác phẩm chính của ông, Tractatus logico-philosophicus, luận về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và thế giới.

[4] Những người tiều phu: nhan đề tiếng Anh là Woodcutters.

[5] Bút ký dưới hầm: tác phẩm của Dostoyevsky; xem chương ba mươi sáu, “Bút ký dưới hầm của Dostoyevsky. Những niềm vui của việc bị hạ nhục”.