Tuần báo Pháp Le Nouvel Observateur đề nghị hàng trăm tác giả mô tả hoạt động của họ vào ngày 29 tháng Tư ở bất cứ nơi nào trên thế giới mà tình cờ họ có mặt ngày hôm đó. Tôi thì đang ở Istanbul.

ĐIỆN THOẠI. Tôi rút dây điện thoại, và như luôn xảy ra trong những giờ mà tôi dành cho việc viết - dù hay dù dở - cuốn tiểu thuyết của tôi, tự nhiên có lúc tôi tưởng tượng rằng ai đó đang cố tìm tôi vào chính thời khắc ấy để nói với tôi về một chuyện quan trọng, một vấn đề có hậu quả to lớn, nhưng không thể gặp tôi được. Dù vậy tôi vẫn không nối dây điện thoại. Mãi một lúc sau khi nối lại, tôi có vài cuộc trò chuyện mà tôi sẽ quên ngay lập tức. Một phóng viên nọ gọi từ Đức bảo tôi anh ta sẽ ghé thăm Istanbul và hy vọng được trò chuyện với tôi về sự nổi lên của “phái chính thống cực đoan” ở Thổ Nhĩ Kỳ và sự thành công của đảng Refah đạo Hồi trong các cuộc bầu cử cấp thành phố. Tôi hỏi lại anh ta làm cho đài truyền hình nào, anh ta lúng búng mấy chữ cái.

CHỮ CÁI, LOGO, THƯƠNG HIỆU. Một lần nữa tôi ấn tượng nhất với những chữ cái trên những chiếc quần jean xanh và quảng cáo ngân hàng mà tình cờ tôi thấy trên báo, ti vi và bảng hiệu trên đường. Một người bạn tôi gặp ngoài phố, một giáo sư đại học, khoắng tay vào túi xách đưa tôi danh sách công ty và thương hiệu mà tôi gặp hằng ngày. Chủ nhân của những nơi này ủng hộ đảng Refah đạo Hồi, người ta bảo cô thế; cô ấy thông báo với tôi rằng khá nhiều người đã quyết định ngừng mua hiệu bánh quy này, hiệu sữa chua kia, và không bao giờ đặt chân vào các cửa hàng và tiệm ăn có tên trong danh sách nữa. Như mọi khi, một cảm giác chán nản tột độ khiến tôi phớt lờ cái gương trong thang máy khu nhà của tôi và thay vào đó nhìn vào tấm bảng ốp: Wertheim. Tôi làm một phép tính đơn giản trên chiếc máy tính điện tử Casio, phép tính ấy tôi sẽ trình bày cuối bài viết này. Trên phố tôi bắt gặp một chiếc Plymouth đời 1960 và một chiếc Chevrolet đời 1956 vẫn còn được dùng làm taxi.

PHỐ VÀ ĐẠI LỘ. Cách đây hai tháng, mặc dù chỉ qua một đêm đồng tiền Thổ Nhĩ Kỳ mất giá một nửa, đẩy chúng tôi vào một cuộc khủng hoảng kinh tế, phố xá và các đại lộ vẫn đông đúc như mọi khi. Lúc nào cũng thế, tôi băn khoăn không biết những người này đi đâu, và điều này đến lượt nó lại nhắc nhở tôi rằng văn chương là một nghề vô ích: tôi thấy đàn bà và trẻ con dán mắt vào cửa sổ các cửa tiệm, từng nhóm học sinh trung học thì thầm và khúc khích cười, những người bán hàng đã bày biện hàng của họ - thuốc lá chợ đen, Nescafé, đồ sứ Tàu, tiểu thuyết diễm tình cũ, và những tạp chí thời trang nước ngoài đã được giở nhiều đến nát nhừ - dọc suốt chiều dài bức tường nhà thờ; tôi nhìn thấy một người đàn ông đẩy xe ba bánh bán dưa leo tươi và những chiếc xe buýt ken đặc người. Đàn ông tụ tập phía trước khu ăn uống trong những cửa hàng thu ngoại tệ, tay cầm sandwich, thuốc lá hoặc túi ni lông đầy tiền, theo dõi đồng đô la tăng giá trên bảng điện tử. Một cậu bé nhân viên tiệm tạp hóa đang dỡ một thùng nước đóng chai, nhấc những chiếc bình cổ nhỏ lên lưng. Tôi thoáng thấy một người điên mới tới khu này gần đây, để ý thấy rằng anh ta là người duy nhất trên vỉa hè đông đúc không cầm túi ni lông. Trên tay anh là một cái vô lăng gỡ ra từ một cái xe ô tô thật; anh ta xoay nó sang trái rồi sang phải, vừa xoay vừa luồn lách qua đám đông. Giờ ăn trưa, sau khi đã uống nước cam và đang quay về văn phòng nhỏ nơi tôi ngồi viết, tôi gặp một người bạn cũ trong đám đông vừa mới ra khỏi buổi cầu nguyện ngày thứ sáu và chúng tôi cười đùa vui vẻ.

NHỮNG TRÒ ĐÙA, CƯỜI, VÀ HẠNH PHÚC. Người bạn họa sĩ của tôi và tôi cười đùa về những người giàu mà chúng tôi biết đang đối mặt với cảnh lụn bại sau khi các ngân hàng họ gửi tiền sập tiệm. Tại sao chúng tôi cười? Tại vì hóa ra họ không khôn như họ tưởng mà cũng chẳng thông minh gì, đó là lý do chúng tôi cười. Vào đầu giờ tối, một người bạn dịch giả của tôi gọi điện rủ ra phố làm vài ly ngay bên ngoài mấy tiệm mayhane[1] “để phản đối” viên thị trưởng người của đảng Refah Istanbul, và chúng tôi cũng cười thoải mái. Vì viên thị trưởng mới đã quấy các tiệm mayhane, dẹp bàn ghế họ kê ngoài đường, hàng trăm trí thức lên kế hoạch chiếm các đường phố và tự ngồi uống với nhau chả để làm gì trên các vỉa hè. Đã có hồi những bạn bè có đầu óc chính trị quan niệm uống là không đứng đắn, nhưng bây giờ đột nhiên dường như mọi người quyết định rằng uống nghĩa là tham gia một hành vi chính trị chững chạc. Khi con gái Rüya hai tuổi rưỡi của tôi cười vì tôi cù nó trước giờ đi ngủ, tôi cũng cười. Có lẽ những cái cười này không phải là thể hiện hạnh phúc, có lẽ chúng chỉ là để cảm kích sự yên lặng mà người ta mong mỏi trong một thành phố như Istanbul, vốn không ngớt ồn ã.

TIẾNG ỒN CỦA ISTANBUL. Ngay cả khi ít chú ý đến nó nhất và cảm thấy cô đơn nhất, tôi (cùng chừng mười triệu người khác) vẫn nghe sự ồn ã này suốt ngày: tiếng còi xe, tiếng xe buýt gầm gừ, tiếng động cơ rít, âm thanh của những công trình xây dựng, tiếng trẻ con gào thét, tiếng loa trên những xe bán hàng và nhà nguyện, tiếng còi tàu, tiếng còi hụ của xe cảnh sát và cứu thương, tiếng nhạc cát xét từ mọi nơi, tiếng cửa đóng sầm, tiếng kim loại rít khi va vào đất, tiếng điện thoại, tiếng chuông cửa, xe cộ chửi nhau ở các góc đường, tiếng còi cảnh sát, tiếng xe đưa đón học sinh… Khi đêm đến, lúc bầu trời tối dần, cũng là lúc của khoảng lặng quen thuộc, một cái gì đó gần với sự yên lặng; nhìn ra vườn từ cửa sổ phía sau văn phòng, tôi thấy bầy sẻ rộn ràng ríu rít bay qua lùm cây bách và cây dâu tằm. Từ bàn nơi tôi ngồi, tôi có thể nhìn thấy ánh đèn và màn hình ti vi nhấp nháy trong các căn hộ hàng xóm.

TIVI. Sau bữa tối, dựa vào ánh màu tổng hợp nhấp nháy sáng từ cửa sổ nhà họ tôi có thể đoán được khá nhiều người cứ luôn tay đổi kênh như tôi: một nữ ca sĩ tóc nhuộm vàng hát một bài hát Thổ xưa, một đứa bé ăn sô cô la, một nữ thủ tướng đang nói rằng mọi thứ sẽ ổn, một trận bóng đá trên sân đấu xanh màu ngọc lục, một nhóm nhạc pop của Thổ, các nhà báo tranh luận về vấn đề người Kurd, xe cảnh sát Mỹ, một đứa trẻ đọc kinh Koran, một chiếc trực thăng nổ tung thành lửa trong không trung, một quý ông bước ra sân khấu và ngả nón trong khi khán giả vỗ tay rào rào, rồi lại vị nữ thủ tướng kia, một bà nội trợ đang nói với cái micro phỏng vấn về chuyện gì đó trong lúc phơi quần áo, khán giả vỗ tay tán thưởng một phụ nữ trả lời đúng một câu đố kiến thức tổng quát… Có một lúc tôi nhìn ra cửa sổ và chợt nhận ra rằng - ngoại trừ các du khách trên những con tàu Bosphorus mà tôi có thể nhìn thấy ánh đèn từ xa - cả Istanbul đang xem những hình ảnh giống nhau.

ĐÊM. Tiếng ồn của thành phố thay đổi, trở thành tiếng thầm thì, một tiếng thở dài ngái ngủ. Tầm muộn, khi tôi bách bộ về lại văn phòng, nghĩ rằng có thể sẽ ráng viết thêm một chút, tôi thấy một bầy bốn con chó chạy rông trên những đường phố vắng tanh. Trong một quán cà phê thấp hơn mặt đường vẫn còn người chơi bài và xem ti vi. Tôi thấy một gia đình, rõ là họ mới đi thăm bà con về - cậu bé ngủ trên vai người cha, người mẹ đang mang thai - họ đi ngang tôi trong im lặng và vội vã - như thể có gì làm cho họ sợ. Nửa đêm, rất lâu sau khi tôi ngồi vào bàn, điện thoại đổ chuông làm tôi hoảng sợ.

SỢ HÃI, LO LẮNG, VÀ NHỮNG GIẤC MƠ. Đó là gã điên gọi tôi hằng đêm, chẳng bao giờ nói từ nào, sự thinh lặng của tôi vọng vào sự thinh lặng của hắn. Tôi ngắt điện thoại làm việc một lúc lâu, nhưng đâu đó trong góc nào đó của trí óc tôi có linh cảm về một điều không lành, một thảm họa lơ lửng: Có lẽ, chẳng mấy chốc, người ta sẽ bắn nhau ngoài phố; có lẽ chúng ta sẽ thấy một cuộc nội chiến; có lẽ mùa hè này tình hình thiếu nước nghiêm trọng người ta dự đoán trên báo sẽ diễn ra; có lẽ trận động đất vĩ đại được dự đoán từ bao nhiêu năm nay sẽ san bằng toàn thành phố. Sau nửa đêm, khi mọi ti vi đều đã tắt và đèn trong các căn hộ cũng không còn sáng, một chiếc xe gom rác xủng xoảng chạy ngang. Lúc nào cũng vậy, có một người đàn ông đi trước chiếc xe tải khoảng tám đến mười nhịp, đổ những thùng rác để bên đường ra, vội vã lục tìm vỏ chai, đồ kim khí và những chồng giấy rồi cho cả vào trong túi. Một lúc sau, có một anh đồng nát, chiếc xe ngựa của anh lốc cốc dưới sức nặng của báo và một chiếc máy giặt cũ, đi ngang qua con phố vắng vẻ nơi tôi sống bốn mươi năm nay. Tôi ngồi xuống bàn lấy máy tính ra.

TỔNG CỘNG. Tôi làm một phép tính đơn giản, ngày nhân với năm. Nếu con số đúng, cho đến giờ tôi đã sống chính xác 15,300 ngày như thế này. Trước khi đi ngủ, tôi chợt nhận ra tôi sẽ là một người rất may mắn nếu còn một số ngày bằng như thế nữa ở phía trước.

❀ ❀ ❀

[1] Mayhane: quán ăn, quán bar truyền thống Thổ Nhĩ Kỳ.