Trong đau khổ vô vọng tôi đọc Thomas Bernhard. Thực lòng mà nói, tôi chẳng có ý định đọc ông. Tôi chẳng có ý định đọc bất kỳ ai - tôi quá đau buồn nên chẳng thể nào suy nghĩ cho ra đầu ra đũa. Mở sách ra, đọc một trang, bước vào những giấc mơ của ai đó - tất tật đều là những cái cớ để giày vò tình trạng khốn khổ của tôi, là những lời nhắc nhở rằng mọi người khác trên đời đều tránh được cái giếng khổ đau mà tôi sa vào. Ở đâu cũng là những người tự tán tụng mình về những thành công và những sành sỏi nhỏ nhoi của họ, những mối quan tâm, văn hóa và gia đình của họ. Dường như mọi cuốn sách đều được viết bằng giọng những người đó. Bất kể chúng tả cái gì - một vũ hội Paris thế kỷ 19, một chuyến đi khảo về nhân chủng ở Jamaica, những khu ngoại ô nghèo khổ của một thành phố lớn hay quyết tâm của một người dành cả đời nghiên cứu nghệ thuật - những cuốn sách ấy liên quan đến cuộc đời những người có trải nghiệm chẳng dây mơ rễ má gì đến cuộc đời tôi, nên tôi muốn quên phứt hết thảy. Vì chẳng tìm thấy gì trong những cuốn sách này gần gũi chút nào với nỗi đau khổ đang dâng trào trong tôi, tôi thấy bức bối với cả những cuốn sách ấy và cả chính mình: với những cuốn sách vì chúng phớt lờ nỗi đau tôi đang gánh chịu, với chính tôi vì đã quá chừng ngu ngốc khi đắm chìm vào nỗi đau vô nghĩa lý này. Tôi chẳng muốn gì khác hơn ngoài trốn thoát khỏi nỗi đau khổ chẳng ra sao. Nhưng sách đã sắp đặt sẵn tôi cho cuộc đời, sách hầu như là thứ khiến tôi tiếp tục sống, nên tôi cứ tự nhủ lòng rằng nếu muốn kéo mình ra khỏi đám mây đen này, tôi nên tiếp tục đọc sách. Thế nhưng bất cứ lúc nào mở một cuốn sách mà nghe thấy giọng điệu một tác giả chấp nhận thế giới như nó hiện hữu, hoặc giả ông ta muốn thay đổi nó nhưng vẫn đồng cảm với nó, tôi sẽ thấy mình thật cô độc. Sách xa cách với nỗi đau của tôi. Hon thế nữa, chính sách đưa tôi đến cái ý tưởng rằng nỗi đau khổ mà tôi đang sa vào là duy nhất, rằng tôi là một gã đáng thương ngốc nghếch chẳng giống ai. Chính vì thế mà tôi cứ tự nhủ lòng, “Sách không phải để đọc, mà để mua đi bán lại.” Sau mấy trận động đất, bất cứ khi nào sách làm tôi bực bội, tôi lại tìm được một lý do để quăng chúng đi. Và như vậy tôi đã đưa cuộc chiến bốn mươi năm với sách của tôi đến hồi kết trong tinh thần thù ghét và giải trừ ảo tưởng.
Trạng thái tinh thần tôi khi lướt qua vài trang Thomas Bernhard là vậy. Tôi chẳng đọc chúng với hy vọng chúng có thể cứu rỗi tôi. Một tạp chí đang chuẩn bị một số chuyên đề về Bernhard đề nghị tôi viết cái gì đấy. Có một món nợ tôi cần phải rũ bỏ, mà ngày xưa thì tôi rất thích Bernhard.
Thế là tôi bắt đầu đọc lại Bernhard, và lần đầu tiên kể khi đám mây đen sà xuống, tôi nghe thấy một giọng nói nói rằng sự khốn khổ mà tôi gọi là đau buồn đó chẳng kỳ vĩ hay tệ hại như tôi nghĩ. Không có câu hay đoạn cụ thể nào nói ra cái điểm cụ thể này; chúng nói về những thứ khác - đam mê đàn dương cầm, nỗi cô đơn, các nhà xuất bản hay Glenn Gould[1] - nhưng tôi vẫn cảm thấy rằng những món này chỉ là cớ; chúng trò chuyện với nỗi đau khổ của tôi và nhận thức này nâng tinh thần tôi lên. Vấn đề không phải là chính nỗi đau khổ, mà là cách tôi cảm nhận nó. Vấn đề không phải là tôi đau buồn mà là tôi cảm thấy điều đó theo những cách cụ thể. Đọc Bernhard trong quãng thời gian đau buồn này như là liều thuốc bổ, mặc dù tôi biết rằng những trang tôi đọc không được viết ra nhằm mục đích đó, hoặc thậm chí như là niềm an ủi cho những độc giả nào đang vật lộn với chứng trầm cảm.
Làm thế nào để giải thích toàn bộ chuyện ấy? Điều gì khiến cho việc đọc Bernhard trong lúc đau buồn giống như là uống thần dược? Có lẽ đó là cái vẻ bất cần đời. Có lẽ tôi đã dịu đi vì một viễn tượng luân lý, vốn khôn ngoan gợi ý rằng tốt hơn là đừng trông mong quá nhiều từ cuộc đời… Nhưng cũng có thể chẳng liên quan gì đến luân lý cả, vì một liều Bernhard cho thấy rõ rằng hy vọng duy nhất vẫn nằm trong việc vẫn là chính mình, trong việc bám lấy những thói quen hay sự giận dữ của mình. Trong những trang viết của Bernhard có ý cho rằng ngu ngốc nhất là từ bỏ những đam mê và thói quen với hy vọng kiếm tìm một cuộc sống tốt đẹp hơn, hoặc niềm vui thú của việc công kích sự ngờ nghệch, ngốc nghếch của người khác, hoặc biết rằng cuộc đời chẳng bao giờ hơn cái mà những đam mê và suy nghĩ méo mó của chúng ta hình dung ra.
Nhưng tôi biết rằng mọi nỗ lực để quy về công thức đều sẽ không có kết quả. Điều này không chỉ bởi vì khó tìm thấy được trong ngôn từ của Bernhard sự xác nhận điều tôi vừa nói. Mà cũng là bởi mỗi khi quay trở lại sách của Bernhard tôi đều thấy chúng thách thức mọi quy giản. Nhưng trước khi tôi lại bắt đầu nghi ngờ chính mình, ít nhất hãy để tôi nói điều này: Điều tôi thích thú hơn cả trong sách của Bernhard không phải là bối cảnh hay viễn tượng luân lý của chúng. Tôi tận hưởng việc chỉ hiện diện ở đó, trong những trang sách ấy, đón nhận cơn giận dữ không thể ngăn của ông và chia sẻ với ông. Văn chương an ủi ta như thế, bằng cách mời mọc ta nổi giận với cùng cường độ như các nhà văn ta yêu mến.
❀ ❀ ❀
[1] Glenn Gould (1932-1982): nghệ sĩ dương cầm người Canada, một trong những nghệ sĩ dương cầm cổ điển được biết đến nhiều nhất thế kỷ 20, có lối chơi nhạc của Bach rất đặc biệt.
