Như tôi từng nói, có những nhà văn - dù họ dạy ta nhiều thứ về cuộc đời, viết, và văn chương, và dù chúng ta vẫn đọc họ với tình yêu và lòng say đắm - chỉ còn hiện diện trong quá khứ. Nếu ta quay về với họ vào những năm sau, thì không phải vì họ vẫn còn có ý nghĩa với ta, mà vì, từ trong niềm hoài nhớ, chúng ta hoan hỉ được đưa về quãng thời gian lần đầu ta đọc họ. Hemingway, Sartre, Camus và ngay cả Faulkner thuộc về nhóm này. Ngày nay, khi cầm sách của họ lên, tôi không mong đợi những thấu hiểu mới sẽ tràn ngập tôi, tất cả những gì tôi mong muốn là nhớ lại họ từng ảnh hưởng đến tôi, họ đã định hình tâm hồn tôi như thế nào. Họ là những nhà văn mà có thể đôi khi tôi ước ao trở thành, nhưng không phải những nhà văn mà tôi vẫn cần đến.
Mặt khác, mỗi khi cầm sách của Proust lên, đó là vì tôi muốn nhắc nhỏm mình rằng ông quan tâm vô hạn như thế nào đến những đam mê của nhân vật. Còn đọc Dostoyevsky, là vì tôi cần được nhắc rằng, bất kể những băn khoăn hay ý đồ khác có thể có, mối quan tâm chính của tiểu thuyết gia là chiều sâu. Sự vĩ đại của các nhà văn đó gần như xuất phát phần nào từ sự ngưỡng vọng sâu sắc ta dành cho họ. Nabokov là một nhà văn nữa mà tôi đọc đi đọc lại, và tôi ngờ rằng sẽ chẳng bao giờ tôi có thể bỏ ông.
Khi chuẩn bị một chuyến đi, sửa soạn va li cho kỳ nghỉ hè, hoặc chuẩn bị đến một khách sạn để viết những trang cuối cùng của cuốn tiểu thuyết mới nhất, khi xếp mấy bản sách cũ sờn Lolita, Lửa nhạt[1], và Hãy nói đi, ký ức[2] (theo tôi là cuốn mà văn của Nabokov viết ở trình độ tinh xảo nhất), tại sao tôi cảm thấy như thể đang chuẩn bị thuốc men mang theo của mình?
Đó là vì vẻ đẹp của văn phong Nabokov. Nhưng cái tôi gọi là vẻ đẹp cũng không thể giải thích điều này. Vì lẩn khuất bên dưới vẻ đẹp những cuốn sách của Nabokov, luôn có cái gì đó mang điềm gở (ông dùng từ này trong một trong những nhan đề sách của mình[3], có một thoáng của sự bạo ngược. “Sự vĩnh hằng” của vẻ đẹp là một ảo tưởng nhưng chính nó lại là sự phản ánh cuộc đời và thời đại của Nabokov. Vậy tôi đã bị ảnh hưởng bởi vẻ đẹp này, được đảm bảo bằng một giao kèo của quỷ với sự tàn nhẫn và cái ác, như thế nào?
Khi ta đọc những đoạn nổi tiếng của ông - như đoạn Lolita chơi quần vợt; đoạn Charlotte từ từ bước xuống hồ Hourglass; đoạn Humbert, sau khi mất Lolita, đứng bên vệ đường trên một mỏm đồi con, lắng nghe tiếng trẻ con chơi đùa trong một thị trấn nhỏ (một Breughel không có tuyết) và rồi gặp gỡ với người ông yêu thời trẻ ở trong rừng; lời bạt cho Lolita (ông nói mất một tháng để viết, dù chỉ có mười dòng); lần Humbert đến chỗ người thợ cạo trong thành phố Kasbeam; hoặc những cảnh gia đình đông đúc trong Ada - phản ứng đầu tiên của tôi là nghĩ cuộc đời đúng như thế này; nhà văn kể những gì tôi đã biết, nhưng với một sự thành thực đáng kinh ngạc và cương quyết, khiến tôi rơi nước mắt vừa đúng lúc. Nabokov - một nhà văn kiêu hãnh và tự tin hiểu chính xác về các tài năng của mình - từng lưu ý rằng ông giỏi dùng “đúng từ đúng chỗ”. Tài năng của ông về le mot juste[4], thuật ngữ của Flaubert nói về khả năng chọn lựa xuất sắc này, mang lại cho văn ông phẩm chất gây choáng váng, gần như là siêu nhiên. Nhưng có một vẻ tàn nhẫn lẩn khuất sau những ngôn từ nguyên sơ mà thiên tài và trí tưởng tượng đã trao cho ông.
Để hiểu rõ hơn cái mà tôi gọi sự tàn nhẫn của Nabokov, hãy nhìn vào đoạn Humbert đến chỗ người thợ cạo ở thành phố Kasbeam - chỉ để giết thời gian ngay trước khi Lolita nhẫn tâm (nhưng đúng đắn) rời bỏ ông. Đó là một người thợ cạo già tỉnh lẻ có tài ăn nói, và trong khi cạo râu cho Humbert ông huyên thuyên về cậu con trai cầu thủ bóng chày của ông. Ông lấy vạt khăn choàng trên người Humbert để lau kính và đặt kéo xuống để đọc các mẩu báo cắt về con trai ông. Nabokov mô tả người thợ cạo này một cách sống động chỉ trong vài câu văn kỳ diệu. Với chúng tôi ở Thổ Nhĩ Kỳ, ông thật quen thuộc như thể ông từng sống ở đây. Nhưng vào khắc cuối cùng, Nabokov giở lá bài cuối cùng và là lá bài choáng nhất. Humbert chẳng mấy quan tâm đến người thợ cạo đến nỗi mãi đến phút chót mới nhận ra cậu con trai trong mẩu báo kia đã chết cách đó ba mươi năm.
Trong hai câu - những câu mất hai tháng để hoàn thiện - Nabokov phác gọi ra một tiệm hớt tóc tính lẻ và những lời khoe khoang của người thợ cạo lắm mồm về cậu con trai của ông ta với sức sống và sự quan tâm đến chi tiết sánh ngang Chekhov (một nhà văn mà Nabokov công khai ngưỡng mộ); rồi sau khi lôi kéo người đọc vào màn bi thống về “cậu con trai đã chết”, ông ngay lập tức bỏ đó và ta phải quay trở về với thế giới của Humbert. Từ sự gián đoạn đầy tàn nhẫn và có tính châm biếm này chúng ta hiểu ra rằng người kể chuyện của chúng ta chẳng quan tâm chút nào đến nỗi đau của người thợ cạo. Thêm vào đó, ông biết thừa rằng, vì quá chú tâm đến cơn hoảng loạn si tình của Humbert, chúng ta cũng sẽ chẳng lưu luyến hơn ông là mấy về cậu con trai người thợ cạo, một người đã chết ba mươi năm rồi. Và do đó ta chia sẻ tội lỗi vì đã tàn nhẫn, vốn là cái giá của vẻ đẹp. Ở độ tuổi hai mươi tôi luôn đọc Nabokov với một cảm quan tội lỗi lạ lùng và với một niềm kiêu hãnh theo kiểu Nabokov ở việc tạo nên một cái khiên chống lại tội lỗi ấy. Đây là cái giá mà tôi trả cho vẻ đẹp của những cuốn tiểu thuyết và cũng là cho niềm khoái lạc tôi có được từ chúng.
Để hiểu sự tàn nhẫn của Nabokov và vẻ đẹp của sự tàn nhẫn ấy, trước hết chúng ta phải nhớ cuộc đời đối xử với Nabokov khắc nghiệt thế nào. Sinh ra trong một gia đình quý tộc Nga, ông bị tước bỏ điền sản và tất cả của cải sau cách mạng Bolshevik. (Sau này ông sẽ kiêu hãnh tuyên bố không bận tâm.) Rời Nga để đến Istanbul (nơi ông lưu lại một ngày ở một khách sạn tại Sirkeci), đầu tiên ông đến sống lưu vong ở Berlin; từ đó ông tới Paris, xuất cư sang Mỹ sau khi người Đức xâm lược Pháp. Ở Berlin, mặc dù đã hoàn thiện một thứ tiếng Nga văn chương, khi đã ở Mỹ ông lại đánh mất tiếng mẹ đẻ của mình. Cha ông, một chính trị gia theo khuynh hướng tự do, bị giết trong một vụ sát hại nhầm[5] như vụ được mô tả một cách tàn nhẫn đầy châm biếm trong Lửa nhạt. Đến Mỹ vào những năm bốn mươi tuổi, ông mất không chỉ tiếng mẹ đẻ mà còn mất cả cha, tài sản thừa kế, còn các thành viên gia đình thì ly tán khắp thế giới. Nếu không muốn phán xét ông quá nặng nề vì cái nhãn hiệu ác ý lạ thường của ông - cái mà Edmund Wilson gọi là “đá kẻ dưới cơ” - hoặc niềm kiêu hãnh mà nhờ nó ông lảng tránh mọi quan tâm về chính trị, hoặc cách mà ông nhạo báng và thậm chí hạ nhục những người bình thường về cung cách thô lỗ hay thẩm mỹ kitsch của họ, thì chúng ta phải nhớ tới những mất mát Nabokov đã chịu đựng trong đời thực, đặc biệt liên quan đến sự thương cảm lớn lao ông dành cho các nhân vật của ông, nam cũng như nữ, như Lolita, Sebastian Knight và John Shade.
Từ cách mô tả người thợ cạo ở Kasbeam, ta thấy rõ ràng sự tàn nhẫn của Nabokov hiển lộ trong những trình bày hết sức chi tiết và tinh xảo cho thấy không có gì trong cuộc đời - trong thiên nhiên, trong những con người khác, trong môi trường xung quanh ta, các con đường, các thành phố - đoái hoài đến những đớn đau hay phiền muộn của ta. Nhận thức này nhắc ta nhớ đến lời bình của Lolita về cái chết (“ta hoàn toàn trơ trọi một mình”) mà cha dượng của cô cũng ngưỡng mộ. Niềm vui sâu sắc khi đọc Nabokov xuất phát từ việc ta nhìn thấy sự thật tàn nhẫn: Cuộc đời chúng ta chẳng khớp tí nào vào cái trật tự logic của thế giới. Chấp nhận sự thật này, chúng ta có thể bắt đầu cảm kích cái đẹp vì bản thân cái đẹp. Chỉ khi khám phá ra thứ logic sâu xa điều khiển thế giới - thế giới mà ta chỉ có thể thưởng thức thông qua văn chương vĩ đại - chúng ta mới có thể được an ủi bởi vẻ đẹp trong tay mình; rốt cuộc, lời biện hộ duy nhất của chúng ta trước những điều tàn nhẫn của cuộc đời là những cân đối tinh tế của Nabokov, những màn tự trào và những trò chơi nhại, sự ca tụng ánh sáng của ông[6] (mà nhà văn luôn tự ý thức một cách thái quá này gọi là “tháp Babel lấp lánh”), và văn của ông, đẹp như những cánh bướm dập dờn: Sau khi mất Lolita, Humbert thông báo với độc giả rằng tất cả những gì ông còn lại là ngôn từ, và một cách giễu cợt, hờ hững nói về “tình yêu như nơi tị nạn cuối cùng”.
Cái giá của việc trốn vào nơi tị nạn này là sự tàn nhẫn nhen nhóm những cảm giác tội lỗi như tôi đã mô tả. Bởi vì vẻ đẹp của văn Nabokov có được là nhờ sự tàn nhẫn, nó cũng bị què quặt với cùng tội lỗi đó, và cả Humbert cũng thế khi ông tìm kiếm vẻ đẹp vĩnh hằng song hành với tất cả sự ngây thơ của một đứa bé con. Chúng ta cảm nhận được rằng tác giả - người dẫn chuyện, người phát ngôn của những dòng văn tuyệt diệu này - mãi mãi cố gắng để chế ngự tội lỗi ấy, mà cuộc truy đuổi đó chỉ tiếp nhiên liệu cho sự nhạo báng đầy can đảm của ông, những chỉ trích xuất sắc của ông, và những chuyến quay về quá khứ thường xuyên, về với ký ức thời thơ ấu của ông.
Như có thể thấy trong các hồi ký của ông, Nabokov nhìn lại thời thơ ấu như một thời hoàng kim. Mặc dù viết với hình mẫu của Tuổi thơ, Tuổi hoa niên, Tuổi trẻ của Tolstoy trong đầu, Nabokov không thể hiện quan tâm nào đến kiểu tội lỗi mà Tolstoy phái sinh từ Rousseau[7]. Rõ ràng đối với ông tội lỗi là nỗi đau đến sau thời thơ ấu, sau khi người Bolshevik buộc ông rời khỏi chốn thanh bình của ông ở Nga, một nỗi đau mà ông gánh chịu vào thời điểm ông đang trau dồi phong cách của mình. “Nếu mọi nhà văn Nga đều viết về tuổi thơ đã mất của họ,” Pushkin từng nói, “thì ai sẽ nói về nước Nga đây?” Mặc dù Nabokov là minh chứng hiện đại của cái truyền thống mà Pushkin phàn nàn - văn chương của giới quý tộc địa chủ - nhưng ở ông còn rất nhiều thứ khác nữa.
Những tranh cãi của Nabokov với Freud, và niềm vui thú ông có được trong việc châm chọc Freud, cho thấy rằng ông đang cố bảo vệ mình trước cảm giác tội lỗi kinh khủng mà ông cảm thấy về thời hoàng kim tuổi thơ ông. Nói cách khác, ông cố gắng bảo vệ bản thân trước những cấm đoán và tuyên cáo về tội lỗi chứ không phải trước những điều ngu ngốc của Freud (như chính Nabokov miêu tả). Vì khi bắt đầu viết về thời gian, ký ức, và sự vĩnh hằng - và những trang viết của ông về các chủ đề này là những trang xuất sắc nhất - Nabokov còn thử trò phù thủy theo quan niệm của Freud[8].
Quan niệm về thời gian của Nabokov đề xuất một lối thoát khỏi sự tàn nhẫn vốn chú tâm đến vẻ đẹp và dẫn đến tội lỗi. Khi ông triển khai quan niệm này dài hơn trong cuốn Ada, Nabokov nhắc nhở ta rằng ký ức cho phép ta mang tuổi thơ theo cùng, và cùng với nó là cái thời hoàng kim ta ngỡ đã bỏ lại sau lưng. Nabokov hiện thực hóa ý tưởng dung dị, hiển nhiên này với chất trữ tình tinh tế, cho thấy quá khứ và hiện tại có thể cùng tồn tại như thế nào trong chỉ một câu văn. Những cuộc chạm trán với đồ đạc cá nhân khơi gợi quá khứ ở những khoảnh khắc bất ngờ nhất; các hình ảnh trĩu nặng những ký ức tuyệt diệu, mở mắt cho ta đến thời hoàng kim luôn theo cùng chúng ta, ngay cả trong thế giới vật chất xấu xí của hiện tại. Ký ức - tài nguyên lớn nhất của nhà văn và của trí tưởng tượng, theo Nabokov - bao hàm hiện tại với hào quang của quá khứ. Nhưng đây không phải là một người dẫn chuyện theo kiểu Proust, người mà, lúc gần cuối đời, quay trở lại quá khứ, vì không còn tương lai. Những khai phá triền miên của Nabokov về thời gian và ký ức nói về một nhà văn rất chắc chắn về hiện tại và tương lai, và biết rằng ký ức của mình sinh ra từ các trò chơi và định hình bởi những bất trắc của trải nghiệm. Sức sống cân bằng của Lolita phái sinh từ sự chuyển dịch qua lại đôi khi yên ả đôi khi náo loạn giữa quá khứ và hiện tại: Tự sự của Humbert phóng đi từ ký ức về thời thơ ấu của ông (rất lâu trước khi Lolita xuất hiện) đến ký ức sau khi cô bỏ trốn về những quãng thời gian tươi đẹp ông cùng cô trải qua. Khi Nabokov nói về những ký ức tuyệt diệu này, ông lặp đi lặp lại từ thiên đường; có đoạn thậm chí ông còn đề cập những tảng băng của thiên đường.
Ngược lại, Ada là nỗ lực của Nabokov để mang thiên đường đã mất trong quá khứ về với hiện tại. Bởi vì Nabokov biết rằng một thế giới tạo thành từ ký ức về một thời hoàng kim đã mất không thể sống sót cả ở Mỹ nơi ông sống lúc ấy (nước Mỹ của Lolita, một vùng đất dao động giữa tự do và thô tục) lẫn ở Nga (khi đó là một phần của Liên Xô), ông trộn lẫn ký ức về hai thế giới này để tạo nên một đất nước thứ ba, một thiên đường văn chương hoàn toàn tưởng tượng. Cấu thành từ ngồn ngộn các chi tiết rút từ một tuổi thơ mà ông coi là thánh thiện, đó là một thế giới lạ lùng và diễm tuyệt của chứng tự si thả cửa tuyệt đối trẻ thơ. Ở đây ta không chỉ có một nhà văn có tuổi thu thập những ký ức ấu thơ; mà, bằng màn siêu trình diễn lịch lãm và kiêu kỳ, Nabokov khỏi sự cấy ghép tuổi thơ sang tuổi già của mình. Chúng ta thấy các nhân vật thất tình của ông không chỉ nhận ra tình yêu thời thơ ấu mà còn lưu giữ cái trạng thái cho phép họ mang những mối tình này theo người đến khi nhắm mắt xuôi tay. Humbert có thể bỏ ra cả đời tìm kiếm tình yêu đã mất trong thời thơ ấu, nhưng Van và Ada muốn sống mãi mãi trong cái thiên đường phát xạ từ tình yêu thời thơ ấu của họ. Thoạt tiên ta biết rằng họ là anh em họ, rồi sau mới biết họ là anh em ruột. Cũng như Freud, người mà ông rất muốn ghét, Nabokov thận trọng tiết lộ điều này, gợi ý rằng những điều cấm kỵ chính là cái xua đuổi ta khỏi thiên đường của tuổi thơ.
Thời thơ ấu kiểu Nabokov là một thiên đường không mảy may vấn vương tội lỗi; chúng ta có thể cảm thấy lòng ngưỡng mộ chân thành đối với tính vị kỷ trong mối tình giữa Ada và Van. Điều này đến lượt nó khiến ta cảm thông với Lucette đáng thương, người dành cho Van một tình yêu đơn phương bao la. Trong khi Van và Ada tận hưởng cõi thiên đường mê hoặc mà người kể chuyện sáng tạo ra cho họ, Lucette (nhân vật hiện đại, rắc rối, và bất hạnh nhất trong cuốn sách) trở thành nạn nhân của sự tàn nhẫn kiểu Nabokov, bị gạt bỏ khỏi những trường đoạn chính trong cuốn sách và khỏi tình yêu lớn mà nhiều độc giả chia sẻ.
Đây là điểm mà sự vĩ đại của tác giả phụ thuộc vào sự vĩ đại của độc giả. Trong khi Nabokov vất vả để mang thiên đường của ông vào thời đại của chúng ta - để tạo cho mình một nơi trú ẩn khỏi thực tại - việc ông mong muốn thỏa mãn những trò đùa và chơi chữ của riêng mình, cũng như những trò chơi và lạc thú bí mật của ông, và mô tả chi tiết sự kinh ngạc của mình trước khả năng vô biên của trí tưởng tượng - trong cuốn Ada, thôi thúc này tạo ra những khoảnh khắc khiến ông đánh mất những độc giả thiếu kiên nhẫn. Đây cũng là điểm mà Proust, Kafka và Joyce làm độc giả nản, nhưng không như những nhà văn này, Nabokov, cha đẻ của thói bông lơn hậu hiện đại, đã nhìn thấy trước phản ứng của họ và do đó lao mình vào một trò chơi: Ông nói về cuốn tiểu thuyết triết học khó nhằn của Van, về việc làm thế nào mà trong sự “huyên thuyên giữa các quý bà phe phẩy quạt trong phòng khách” anh ta lại được xem như quá sức tự kiêu vì thờ ơ trước danh vọng văn chương.
Thời thanh niên của tôi, khi mọi người quanh tôi trông đợi các tiểu thuyết gia tham gia phân tích xã hội và đạo đức, tôi đã sử dụng lập trường kiêu hãnh của Nabokov này như cái khiên cho mình. Nhìn từ Thổ Nhĩ Kỳ, các nhân vật trong Ada và trong các tiểu thuyết khác của Nabokov từ những năm 1970 trông như những huyễn tưởng về một thế giới không hiện hữu “đứt lìa với hiện tại”. E ngại rằng có thể ngạt thở vì những đòi hỏi xấu xí và tàn nhẫn của hoàn cảnh xã hội mà tôi dự định đặt tiểu thuyết của mình ở đó, tôi cảm thấy một mệnh lệnh đạo đức để đón nhận không chỉ Lolita mà cả các cuốn sách như Ada, nơi Nabokov chạm đến giới hạn ngoài của những trò chơi chữ, huyễn tưởng tính dục, sự uyên bác, các trò chơi văn chương, trò đùa tự quy chiếu, và sở thích châm biếm. Đây là lý do tại sao với tôi văn chương lớn sống trong một chỗ gần bên, được làn gió tội lỗi không thân thiện làm dịu đi. Ada là một nỗ lực của một nhà văn lớn để xóa bỏ tội lỗi đó, sử dụng quyền lực và ý chí của văn chương để mang thiên đường đến với hiện tại. Đây là lý do tại sao, một khi bạn mất lòng tin, vào cuốn sách này và vào sự kết hợp loạn luân của Van và Ada, cuốn sách bị chìm trong một tội lỗi trái ngược với điều mà Nabokov dự định.
❀ ❀ ❀
[1] Lửa nhạt nhan đề tiếng Anh là Pale Fire.
[2] Hãy nói đi, ký ức: nhan đề tiếng Anh là Speak, Memory.
[3] Có lẽ Pamuk muốn nhắc đến cuốn Bend Sinister của Nabokov; riêng chữ “sinister” có nghĩa là “điềm gở”.
[4] Le mot juste: tiếng Pháp trong nguyên bản, nghĩa là “từ chính xác”.
[5] Cha của Nabokov bi giết trong một vụ ám sát mà mục tiêu thực sự là một người khác.
[6] Nabokov ưa dùng các sắc ánh sáng khác nhau khi miêu tả.
[7] Có lẽ Pamuk muốn nhắc đến tác phẩm tự truyện Những lời bộc bạch của Jean-Jacques Rousseau, một trong những tác phẩm tự truyện đầu tiên và có sức ảnh hưởng lớn đến thể loại này. [Rousseau và Tolstoy đều có hồi ký tên giống nhau.]
[8] Có lẽ Pamuk muốn nhắc tới quan niệm của Freud về thuật phù thủy. Theo Freud, phù thủy là một công cụ để gây ảnh hưởng đến “linh hồn” bằng cách đối xử với chúng như đối xử với con người.
