Năm 1826, sau khi quân đội Ottoman hứng chịu hàng loạt thất bại dưới tay phương Tây, và đội quân Janissary, vốn theo truyền thống thường phục vụ trong quân đội Ottoman, kháng cự những nỗ lực nhằm hiện đại hóa họ và nâng họ lên ngang bằng với tiêu chuẩn châu Âu, nhà cải cách Hoàng đế Mahmud Đệ nhị phái đội quân mới được tái quy củ của mình đến tấn công căn cứ quân Janissary ở Istanbul, biến nó thành đống gạch vụn. Đó là một thời điểm quan trọng không chỉ trong lịch sử Istanbul mà cả của lịch sử Đế quốc Ottoman, một sự kiện mà tất tật học sinh trung học ở Thổ Nhĩ Kỳ được dạy phải nhìn nhận từ góc độ phương Tây hóa, hiện đại hóa và quốc gia chủ nghĩa và phải gọi là “Sự kiện Cát tường[1]”. Điều ít được biết đến hơn là sự kiện cát tường này, bao gồm đụng độ với hàng vạn quân Janissary ở trung tâm thành phố và thảm sát trên đường phố và trong các cửa tiệm, đã làm thay đổi bộ mặt của Istanbul theo những cách đến nay vẫn có thể nhìn thấy.

Dĩ nhiên có vài phần sự thật trong câu chuyện do các sử gia theo trường phái hiện đại hóa quốc gia chủ nghĩa thuật lại. Trong suốt 450 năm kiểm soát quyền lực, hầu hết quân Janissary cùng thuộc về Bektaşis - một chi phái Sufi[2] - những người có liên hệ mật thiết với chủ các cửa tiệm của thành phố. Quân Janissary đồn trú khắp thành phố và đi tuần trên các con đường, thực hiện nhiều nhiệm vụ của cảnh sát hay cảnh binh ngày nay, và sở hữu nhiều cửa tiệm; sự hiện diện huyên náo của họ trên đường phố có nghĩa là họ ở vào một vị thế có thể phát động sự kháng cự mạnh mẽ đối với nhà nước cải cách. Trước hết Hoàng đế Mahmud Đệ nhị đưa quân đội của mình đến các quán cà phê và tiệm hớt tóc, hầu hết chủ các cửa tiệm này là huynh đệ của quân Janissary; sau khi giành được chiến thắng quân sự, ông (cũng như các vị vua khác mong muốn dẹp loạn trên phố, đáng chú ý nhất là Murad Đệ tứ, người được đồn đại là đêm đến vẫn hay cải trang vi hành trên đường phố) tiến tới đóng cửa các tiệm cà phê và tiệm hớt tóc đó. Ở đây chúng ta có thể rút ra sự tương đồng với một điều khác tôi thường thấy trong đời tôi: khuynh hướng của nước Cộng hòa hiện đại là ưa đóng cửa các tờ báo. Vì mãi đến gần đây, mỗi quán cà phê và tiệm hớt tóc trong thành phố đóng vai trò (cũng như dolmuş[3], dạng taxi đi chung, trong thời thơ ấu của tôi) là những nơi mà tin tức, huyền thoại, các tin đồn lan tràn, những lời nói dối trắng trợn, và những chuyện kể về sự phẫn nộ hay chống đối được thêu dệt và thêm thắt để phá hoại các tuyên bố của các lãnh tụ tôn giáo và nhà nước, qua đó dọn đường cho tin đồn về các âm mưu chống lại họ, trong khi tại những khu lân cận quanh các thánh đường đạo Hồi, nhà thờ, các ngôi chợ, và trong các ngôi làng dọc theo vịnh Bosphorus, mỗi cửa tiệm này đều đóng vai trò một tờ báo địa phương.

Ngày ấy Istanbul tự hào có nhiều tờ báo hài hước, trong đó Vulture là tờ độc đáo nhất; vì sự thêu dệt tin tức và phóng đại các huyền thoại phố phường của tờ này biểu hiện đầy đủ nhất tinh thần phản kháng đó, chúng luôn được để sẵn ở các tiệm hớt tóc thời thơ ấu của tôi. Ngày nay, ti vi luôn ầm ĩ, nhấn chìm các kênh thông tin cũ và qua đó giảm thiểu rõ rệt quyền năng của tán gẫu và sự chống đối tại các quán cà phê và tiệm hớt tóc trong thành phố; với sự xâm lấn của ti vi, ta không nên ngạc nhiên khi thời đại hoàng kim của các tạp chí hài hước Istanbul, từng có thời ra tổng cộng gần triệu bản, cũng đi đến hồi kết. (Nhiều năm sau, khi đến một tiệm hớt tóc ở New York và thấy người ta đưa cho khách không phải một tạp chí hài hước mà là một cuốn Playboy để đọc trong khi chờ đến lượt mình, tôi cũng không lấy làm ngạc nhiên ghê gớm lắm.) Đối với Vulture, tờ tạp chí mà nếu thiếu sẽ không tiệm hớt tóc nào của thời thơ ấu tôi là hoàn thiện, sau này người ta mới biết rằng chủ của nó, Yusuf Ziya OrtaÇ, nhận được sự hỗ trợ bí mật của một quỹ riêng do Thủ tướng Adnan Menderes và đảng Dân chủ cầm quyền kiểm soát, nhưng những chuyện như thế này đã bắt đầu từ những năm 1870, khi Hoàng đế Abdülhamit cam kết kiểm soát phe đối lập bằng cách mua toàn bộ ấn phẩm của phe kia - một truyền thống ngày nay vẫn tiếp diễn, một cách tinh vi hơn.

Khi còn là một cậu bé ngồi đợi đến lượt mình trong tiệm hớt tóc, lật qua những trang của tạp chí Vulture, thỉnh thoảng ngừng lại để ngắm nghía những bức hý họa địa phương vẽ các công dân bị sốc vì giá cả hàng hóa, thưởng thức những chuyện tiếu lâm về các ông chủ và thư ký của họ, những câu chuyện của nhà văn châm biếm nổi tiếng Aziz Nesin, và những tranh biếm họa sao chép từ tạp chí phương Tây, tai tôi luôn dỏng lên nghe những mẩu trò chuyện xung quanh. Dĩ nhiên đề tài được bàn luận nhiều nhất là bóng đá và cá độ bóng đá. Có người như Toto, thợ hớt tóc chính, vừa di chuyển qua lại giữa ba người khách ngồi trên ba cái ghế vừa bình luận về đấm bốc hay đua ngựa, những môn mà thỉnh thoảng ông vẫn chơi. Tiệm hớt tóc của ông, mang cái tên cầu kỳ Venus, nằm cuối con ngõ bên kia phố nhà tôi tại Nişantaşi. Toto lờ đờ, cáu kỉnh và có mái tóc bạc, một trong hai người chủ khác lớn tuổi hơn thì hói và hay cáu gắt, còn người chủ thứ ba tuổi tầm bốn mươi để một bộ ria mỏng kiểu Douglas Fairbanks[4] Tôi nhớ là ông ít hứng thú trò chuyện với khách về những đề tài như giá cả đắt đỏ, cửa tiệm mới mở trong vùng, các ca sĩ và ngôi sao trong ngày hay chính trị quốc nội, mà thích bình luận thời sự quốc tế và tình hình thế giới. Tôi ấn tượng nhất là, mỗi khi có một khách hàng đặc biệt sáng láng, có học thức, là chuyên gia, có quyền lực, hoặc thuộc giới thượng lưu bước vào, người thợ hớt tóc này và những người khác sẽ khơi chuyện bằng những câu hỏi khiêm tốn bắt đầu bằng Dĩ nhiên chúng tôi chẳng biết gì về…, và một khi đã làm cho anh ta mở miệng họ sẽ nhanh chóng lái cuộc chuyện trò vào lĩnh vực kiến thức hay quyền lực của người khách. Nếu nhận được một câu trả lời kiểu Cái đó giá đến ngần này lira hay Mấy cái tàu hàng kia còn to hơn cả một sân bóng, hoặc nếu được kể rằng một chính trị gia nổi tiếng có một điểm yếu đáng kinh ngạc hay đã thực hiện một hành vi hèn nhát, họ sẽ bật ra những tiếng như chậc chậc chậc hay chút chút chút như những con chim non, hoặc lưỡi dao cạo đang lướt đi êm ái sẽ dừng lại trong giây lát, người khách và người thợ hớt tóc nhìn nhau trong gương, theo sau đó là một sự im lặng thú vị.

Nếu, sau khi cố gợi chuyện bằng cách hỏi những câu như Vậy, chuyện gì đã xảy ra? hoặc Mọi việc thế nào? hoặc Anh uống trà nhé? mà khách hàng vẫn nghiêm trang và im lặng, họ sẽ huyên thuyên với nhau. Trong những hội thoại này, một người đóng vai kẻ luôn gặp vận rủi, người thứ hai làm đích của mọi trò đùa, và người thứ ba luôn là tay láu cá; cách họ châm chọc nhau trong những cuộc chuyện gẫu này (như trong “Tuần này Mehmet lại qua mặt Toto”) khiến tôi nhớ đến vụ cãi cọ từng nghe trên radio giữa Karagöz, nhân vật trong nhà hát bóng truyền thống, và người vợ miệng lưỡi sắc bén Hacivat. Một lần, sau khi một khách hàng đã cạo râu xong, bỏ tấm khăn choàng ra, cho phép cậu bé chải tóc, đưa tiền tip, rồi rời khỏi tiệm, người chủ tiệm có bộ ria kiểu Fairbanks, mới phút trước đó rất lịch sự và tôn trọng khách hàng, bắt đầu nguyền rủa mẹ và vợ ông khách đó: Từ đây tôi đã hiểu ra thế giới người lớn đầy những loại người hai mặt, những người có lòng sân si sâu hơn bất kể thứ gì mà tôi biết trong thế giới trẻ con của tôi. Ở những tiệm hớt tóc thời tôi còn bé, người ta dùng kéo, những cái kẹp to mà họ sẽ bực dọc giật ra mỗi khi cắt không tốt, lược, những nùi bông để tóc khỏi rơi vào tai, nước hoa khử mùi, bột phấn, và với người lớn thì họ còn dùng dao cạo râu, kem cạo râu, lược cạo và khăn choàng trắng. Ngày nay, ngoài một số dụng cụ điện như máy sấy tóc, các dụng cụ chẳng thay đổi mấy, và điều này hẳn nhắc nhở chúng ta rằng mặc dù chưa bao giờ được các nhà văn Istanbul ghi nhận, những người thợ hớt tóc này (những người đã sử dụng cùng những dụng cụ qua hàng thế kỷ, tán gẫu trong khi làm việc) hẳn phải nói năng cùng một kiểu cách suốt từng ấy thời gian.

Từ những bức tiểu họa của thời đại đó, chúng ta có thể thấy dao cạo đã được sử dụng ở thế kỷ 17. Khi diễu ngang trước Hoàng đế Ahmet, các đại diện của hội đoàn thợ hớt tóc, mong muốn chứng tỏ tài năng tinh diệu của mình, đã treo ngược một thợ hớt tóc lên xà của một cỗ xe diễu hành, và người ấy vẫn thoải mái cạo râu cho khách. Thời đó, người được cắt tóc sẽ gác đầu lên đầu gối của người thợ hớt tóc; tập quán này dọn đường cho một chuyện tình kinh điển về một anh chàng, vì muốn gần gũi một thợ học nghề hớt tóc xinh đẹp, đã chịu nhổ sạch toàn bộ râu, tóc, ria mép, từng cọng lông mặt và lông cằm. Chúng ta cũng thấy mô tip tương tự như vậy trong chuyện kể dân gian về Krem và Asli, trong chuyện này kẻ si tình chịu nhổ răng chỉ để ở bên một nha sĩ xinh đẹp, một nhắc nhở rằng thợ hớt tóc và nha sĩ đều được xem như sở hữu kiến thức chuyên môn và trong chừng mực nào đó có chuyên môn trùng nhau. Thợ hớt tóc cũng thực hiện cắt bao quy đầu và những tiểu phẫu khác, tại tiệm cà phê của họ hoặc trong các cơ sở riêng biệt: Điều này mang lại cho họ tầm quan trọng có tính chất trung tâm trong xã hội Istanbul. Nhưng khi còn là một đứa trẻ, điều làm tôi kinh sợ nhất về những người thợ hớt tóc là khả năng moi tin từ trong miệng chúng tôi lành nghề như nha sĩ nhổ răng và sau đó phát tán tin tức nhanh như bất kỳ tờ báo nào.

Đó là lý do tại sao, khi tôi ngồi trong tiệm hớt tóc Venus đọc tạp chí Vulture và nghe một giọng nói, “Đến lượt cậu đấy, cậu chủ trẻ,” là tôi căng thẳng như thể được mời ngồi lên ghế của nha sĩ. Không chỉ vì chuyện cái tông đơ đôi khi giật lông trên cổ tôi hay mũi kéo đâm vào người tôi (những lần ghé tiệm hớt tóc của tôi dường như luôn kèm đau đớn); tôi sợ vì tôi nghĩ tôi có thể làm lộ bí mật gia đình. Tôi có một ông chú đi Mỹ mà chẳng bao giờ trở về. Sau khi họ choàng tấm vải trắng qua đầu tôi và siết chặt như người ta siết một người rồi đem lên giá treo cổ, câu đầu tiên họ hỏi sẽ là, “Bao giờ chú cháu từ Mỹ về?” Tôi không biết. “Ông ấy đi bao nhiêu năm rồi nhỉ?”

“Ông ấy đi lâuuuuu lắm rồi,” một người khác sẽ trả lời. “Ông ta không bao giờ về đâu, không, không bao giờ. Ông ta đã đi nghĩa vụ quân sự bao giờ chưa ấy nhỉ?” Sau đó sẽ là im lặng. Tôi nhìn chằm chằm ra đằng trước, xấu hổ như thể tôi là người trốn ra nước ngoài trước khi làm nghĩa vụ quân sự, và tôi nhớ bà tôi đã khóc khi đọc những lá thư ngày càng thưa thớt của chú tôi viết bằng thứ tiếng Thổ ngày càng vụng về. Nhưng nỗi lo sợ thực thụ của tôi là mấy người thợ hớt tóc có thể khai thác từ tôi những bí mật khác mà gia đình tôi đã che giấu thành công còn tôi không hề muốn nhớ tới.

Có phải tại vì tôi thấy trước những mối nguy này, và tại vì cảm thấy ngay từ giây phút bước vào tiệm rằng tôi sẽ nhanh chóng tháo mồ hôi đầm đìa như hôm nay, ngồi đối diện một nhà báo quá quan tâm đến đời sống riêng tư của tôi, mà lần đầu tiên bước vào tiệm hớt tóc tôi đã òa khóc? Trong vài lần hớt tóc tiếp theo, và những ngày tôi ốm, Toto, người chủ tiệm tóc bạc mặt lạnh lẽo, sẽ gói dụng cụ hành nghề vào túi đến nhà hớt tóc cho tôi. Ông trải báo trên bàn, đặt một ghế đẩu lên trên, và đặt tôi ngồi đó sao cho tôi cao ngang tầm kéo. Ông thợ u ám này vốn hay tách biệt mình khỏi những người bạn lắm lời ở đây cũng im lặng, và bởi cũng như ông tôi chẳng khoái mấy khúc giang tấu này, chẳng bao lâu sau, khi cần hớt tóc tôi sẽ quay lại tiệm. Đó là lúc tôi hiểu ra rằng một người thợ hớt tóc cắt cho anh trong im lặng, không moi móc một lời nào từ miệng anh hay chia sẻ những tin ngồi lê đôi mách về hàng xóm hay chính trị và không rủa sả ai thì hoàn toàn không phải là một người thợ hớt tóc đúng nghĩa.

❀ ❀ ❀

[1] The Propitious Event hay the Auspicous Incident: sự kiện giải thể đội quân Janissary theo lệnh của Hoàng đế Mahmud Đệ nhị.

[2] Sufi: nhánh Hồi giáo theo khuynh hướng thần bí.

[3] Dolmuş: loại taxi đợi đầy người mới đi, và dừng lại theo yêu cầu.

[4] Douglas Fairbanks: diễn viên, đạo diễn, nhà sản xuất phim Mỹ; ông có kiểu để ria vểnh.