Những cảnh cường điệu từng ghi dấu Salman Rushdie như một nhà hiện thực huyền ảo tiêu biểu, và những giấc mơ mà nhà văn này từng sáng tạo ra trong sách của mình, giờ đã bắt đầu giống đời thực: Tác phẩm của ông bị cấm ở Ấn Độ, Pakistan và hầu hết quốc gia theo đạo Hồi. Sự giận dữ đối với các nhà xuất bản Anh, Mỹ cũng chẳng kém gì sự giận dữ đối với tác giả và cuốn tiểu thuyết. Phản đối và biểu tình diễn ra từ Tây sang Đông. Các nhà sách có bán cuốn này đều bị đe dọa. Sách và hình nộm tác giả bị đốt ở những nơi công cộng, còn giáo chủ Khomeini đã treo giá cho cái đầu của Rushdie. Có người cho rằng ông sẽ phải trốn chui trốn nhủi cả phần đời còn lại, người khác thì bảo nếu chịu phẫu thuật thẩm mỹ và dùng căn cước mới ông sẽ lại có thể an toàn đi dạo giữa chúng ta. Giữa lúc các phương tiện truyền thông thế giới tiếp tục dành thời lượng đáng kinh ngạc để tường thuật trực tiếp cuộc săn người này, phỏng đoán việc sát thủ có thể sử dụng cánh cửa hay ống khói nào, ta cũng nghe thấy những thảo luận về tự do tư tưởng ở đây - hay chính xác hơn là cách thức mà theo đó thế giới tưởng tượng của tiểu thuyết gia cố thể bị hạn chế một cách thích đáng. Vì đang sống ở Thổ Nhĩ Kỳ trong một nước cộng hòa thế tục nơi áp đặt những hạn chế nghiêm khắc đối với Hồi giáo lẫn quyền tự do ngôn luận, chúng ta luôn bằng lòng với việc ngồi bên lề xem trò chơi diễn ra ngay bên ngoài biên giới, tự chọc cười mình với những chi tiết nhặt nhạnh từ báo chí nước ngoài.

Không, tôi không nói rằng chúng ta hoàn toàn không quan tâm, nhưng cũng như ở Iran, những người háo hức nhất lao vào đề tài này thường là những người không đọc lấy một chữ của cuốn tiểu thuyết và thực tế là chẳng đọc tiểu thuyết bao giờ: Hội đồng Các vấn đề Tôn giáo được lệnh triệu tập một cuộc họp khẩn cấp, như thể là vấn đề kia làm nảy sinh một thách thức về mặt thần học đối với lịch sử đạo Hồi, nơi đó các thầy tế không bao giờ đọc tiểu thuyết giảng pháp cho những giáo đoàn không bao giờ đọc tiểu thuyết, và các nhà báo chưa đọc cuốn tiểu thuyết này đặt ra những câu hỏi mang tính thần học đối với các giáo sư - những người cũng chưa đọc cuốn sách - và rồi đi sáng chế ra những dòng tít báo chứa đựng sự hổ thẹn sâu sắc chẳng liên quan gì đến thần học: LIỆU ÔNG TA CÓ NÊN BỊ GIẾT HAY KHÔNG?

Cũng như cuốn tiểu thuyết thứ hai, Lũ trẻ nửa đêm[1], cuốn Những vần thơ quỷ[2] của Salman Rushdie mang dấu ấn “hiện thực huyền ảo”, một phong cách thông báo sự hiện diện của nó cho văn chương thế giới từ hơn hai mươi năm nay, mặc dù ta có thể truy nguyên phả hệ về đến tận Rabelais. Như ta có thể thấy trong Cái trống thiếc của Günter Grass và Trăm năm cô đơn của Gabriel García Marquez - hai cuốn xuất sắc nhất theo phong cách này, đều đã có bản dịch tiếng Thổ - các nhân vật của tác giả và thế giới của họ không tuân theo các quy luật của thế giới vật lý. Trong các tiểu thuyết này ta thấy con vật cất tiếng nói, người bay lượn, người chết đứng lên, các linh hồn và bóng ma duyên dáng đi vẩn vơ, các đồ vật sống dậy, và - như trong Những vần thơ quỷ - các hiện tượng tự nhiên trở thành siêu nhiên. Mặc dù Những vần thơ quỷ có những nhân vật cãi cọ với quỷ thần, từ người biến thành quỷ hay dê, nó cũng kể lại hai câu chuyện đan xen dễ dàng lồng vào trong một tiểu thuyết hiện thực chủ nghĩa: Những chuyện này lần theo số phận của hai người Ấn từ Bombay chuyển đến London và trở thành người Anh.

Gibreel Farishta là một ngôi sao điện ảnh lớn lên ở một Bombay khá giống Istanbul của chúng ta, được công chúng biết đến trong một ngành điện ảnh khá giống với YeşilÇam của chúng ta và sau đó nổi tiếng nhờ đóng vai các vị thần Hindu. Saladin Chamcha là một thanh niên theo đạo Hồi ở Bombay, và giống như chính Rusdie, được cha - một doanh nhân giàu có - gửi sang Anh du học tại một trường tư. (Có chỗ người dẫn chuyện định nghĩa anh ta là “một người Ấn được cải thành một người Anh.”) Hai nhân vật gặp nhau trên chuyến bay của Hàng không Ấn Độ đến London. Chiếc máy bay của Hàng không Ấn Độ (mà Rusdie, người luôn khoái chơi chữ, đặt tên là Garden) bị những tên khủng bố người Sikh cướp, bị buộc hạ cánh rồi lại cất cánh, và khi gần tới London thì biến mất vào không trung. Mọi người trên máy bay đều chết, nhưng hai nhân vật của chúng ta rơi như thể từ thiên đàng xuống nước Anh tuyết phủ, không hề hấn gì, nhưng cũng như Gregor Samsa của Kafka, đã biến hình. Saladin Chamcha, giờ là một nhạc công, biến thành một con dê có sừng chân đầy lông. Phóng trước anh, Gibreel Farishta hình dáng giữ nguyên nhưng tính cách thay đổi. Mắc chứng thịnh nộ vĩ cuồng mà về sau bác sĩ phải chữa cho, Gibreel tin mình là tổng lãnh thiên thần trùng tên với thiên thần đã giao kinh Koran cho Nhà Tiên tri Muhammad. Hành trình của hai nhân vật trên đất Anh đến London (trong tiểu thuyết được gọi là Eloven Diyoven) về bản chất chính là câu chuyện của người Ấn và người Pakistan di cư vào cùng một thành phố.

Khởi đầu như một cặp song sinh, các nhân vật tìm thấy lại nhau sau mỗi lần phân ly, bất kể chuyện gì xảy ra. Diễn tiến của họ không chắc chắn: khi thì họ theo phe thiên thần khi thì họ theo phe quỷ dữ. Nhưng - và chủ nghĩa hiện thực huyền ảo với tôi luôn là thế này - không phải những cuộc phiêu lưu siêu nhiên đã khiến tôi đọc chăm chú. Kết cấu chuyện là lối đan dệt những hồi tưởng, hồi ức, ngoại đề, cốt truyện phụ, do đó đầu tiên chúng ta để ý đến người kể chuyện: Anh ta kể lể dài dòng chuyện nọ xọ chuyện kia (ví dụ có một đoạn dài phê phán chính trị kiểu Thatcher). Điều làm tôi ấn tượng hơn cả là ngôn ngữ nhuốm màu huyền thoại mà anh ta và các nhân vật của mình dùng để tả những năm đầu đời ở Bombay. (Cũng như Nabokov, Rushdie thích chơi chữ, các nhịp điệu nội tại, những từ hiếm dùng, và sáng tạo từ mới.) Một sự giận dữ nào đó len lỏi tới trong khi người kể chuyện giữ khoảng cách cho chính mình và các nhân vật của anh ta đối với “tuổi trẻ đạo Hồi” để đi tìm kiếm sự biến hình, để lan tỏa một ngôn ngữ, một văn hóa. Nhiều năm sau, khi người dẫn chuyện trở về quê hương, cha anh sẽ chia sẻ cho đứa con trai đã bị Anh hóa quan điểm của ông về sự giận dữ và những hậu quả của nó: “Nếu ra nước ngoài để thù ghét đồng bào của mình, thì con sẽ chả có gì ngoài sự thù ghét từ chính đồng bào!”

Với pháp lệnh của Khomeini, không chỉ việc dịch thuật Những vần thơ quỷ mà cả những tác phẩm trước của Rushdie cũng bị ngưng lại.

Đến lúc này, chúng ta phải đòi hỏi công chúng, những người đã chứng kiến việc Turan Dursun[3] bị giết vì tác phẩm của mình về kinh Koran, phải suy xét kỹ về lời đe dọa đối với Rushdie.

❀ ❀ ❀

[1] Midnight’s Children.

[2] The Satanic Verses.

[3] Turan Dursun (1934-1990): học giả, nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ. Tác phẩm của ông phê phán đạo Hồi gay gắt. Ông bị ám sát ngay bên ngoài nhà của mình ở Istanbul năm 1990.