Giữa trận động đất thứ hai trong hai trận gần đây - trận xảy ra ở Bolu hồi tháng Mười một - tôi nghe tiếng gãy đổ từ một đầu thư viện của tôi, rồi những kệ sách cót két, rên rỉ thật lâu. Tôi đang nằm trên giường trong phòng đằng sau, một quyển sách trên tay, nhìn cái bóng đèn trần trụi lung lay trên đầu. Chuyện thư viện của tôi có góp mưu trong cơn thịnh nộ của trận động đất, chuyện nó xác nhận và đề cao thông điệp của trận động đất - điều này làm tôi hoảng sợ, và những ám chỉ về tận thế của nó khiến tôi nổi giận. Chuyện tương tự đã diễn ra trong những cơn dư chấn mấy tuần trước. Tôi quyết định trừng phạt thư viện của tôi.

Đây là cách mà, với lương tâm trong trẻo lạ lùng, tôi nhặt ra 250 cuốn sách trên kệ và vứt đi. Như một vị hoàng đế rảo bước giữa đám nô lệ, chọn ra mấy đứa để quất, như một nhà tư bản chỉ ra kẻ đầy tớ nào phải tống khứ, ngay tức thì tôi thực hiện chọn lựa. Cái mà tôi trừng trị là dĩ vãng của riêng tôi, những giấc mơ tôi nuôi dưỡng khi lần đầu tiên tôi tìm thấy những cuốn sách này, mua chúng, mang về nhà, cất giữ, đọc chúng, và chăm chút chúng xiết bao trìu mến, hình dung tôi sẽ nghĩ gì khi đọc chúng trong tương lai. Nghĩ lại, điều này giống như sự giải phóng hơn là trừng phạt.

Hạnh phúc nó mang đến cho tôi ư? Đây là chỗ thích hợp để bắt đầu bàn luận về những cuốn sách và thư viện của tôi. Tôi muốn nói đôi điều về thư viện của tôi, nhưng không muốn ca ngợi nó theo cách người ta xưng tụng tình yêu sách chỉ để bạn biết là anh ta đặc biệt thế nào, anh ta có văn hóa và tinh tế hơn bạn thế nào. Và tôi cũng chẳng muốn tỏ vẻ như mấy tay ghiền sách ưa phô trương kia, những người sẽ kể cho bạn nghe họ đã tìm thấy một bản in hiếm nọ trong một cửa hàng sách cũ bé tí trên một con phố ít người lại qua ở Prague ra sao. Tuy vậy, tôi sống ở một quốc gia coi những người không đọc sách là quy chuẩn còn người đọc sách thì như kẻ hơi bị khiếm khuyết, nên tôi không thể không tôn trọng sự màu mè, ám ảnh và vờ vịt của một nhóm nhỏ những người có đọc sách và xây dựng thư viện giữa những kẻ chán ngắt, thô lỗ nói chung. Đã nói hết những điều này rồi, vấn đề tôi muốn thảo luận ở đây không phải là tôi yêu sách nhiều chừng nào mà là tôi không ưa chúng nhiều chừng nào. Cách hay nhất và nhanh nhất để kể chuyện này là nhớ lại tại sao, và như thế nào, tôi đã vứt bỏ chúng đi.

Vì trong chừng mực nào đó chúng ta sắp xếp thư viện của mình sao cho bạn bè nhìn thấy những cuốn sách mà ta muốn được họ thấy, một cách dễ dàng để dọn dẹp chúng là quyết định cuốn nào ta muốn (có nên nói thế này không) giấu hoặc vứt béng đi luôn, để bạn bè ta khỏi nhìn thấy chúng luôn. Chúng ta có thể vứt đi một số lớn sách chỉ để không ai biết bạn từng xem những cuốn giẻ rách ấy là nghiêm túc. Khi ta từ thời thơ ấu bước sang tuổi thiếu niên rồi từ thiếu niên sang thanh niên, nỗi ám ảnh cụ thể này vẫn ở đó. Khi ông anh tôi cho tôi những cuốn sách anh xấu hổ vì đã từng đọc khi còn bé, và bộ sưu tập các tạp chí bóng đá (như FenerbahÇe) đóng thành tập không còn lôi cuốn anh nữa, anh đã bắn một mũi tên trúng cả hai đích. Tôi dùng kỹ thuật tương tự để vứt đi nhiều tiểu thuyết Thổ Nhĩ Kỳ, tiểu thuyết Liên Xô, những tập thơ dở, và các sách báo xã hội học, ấy là chưa kể những ví dụ thường thường bậc trung của văn chương làng xã, và những tờ bướm cánh tả mà tôi sưu tầm theo cùng cách thức như nhà lưu trữ trong cuốn Cuốn sách đen. Cũng như vậy, tôi xử lý những cuốn sách khoa học phổ thông mua định kỳ và những hồi ký phù phiếm về chuyện làm thế nào người nọ người kia thành công, mà tôi không thể không đọc, và đủ loại tác phẩm khiêu dâm tinh tế, không có hình minh họa, đầu tiên âu lo dồn chúng vào một góc tối để rồi quăng chúng đi.

Khi tôi quyết định quăng một cuốn sách đi, sự hồi hộp của suy đồi che giấu nỗi buồn thương sâu sắc không lập tức rõ ràng. Suy đồi không phải là cái ý nghĩ bất an rằng cuốn sách này (một Thú Nhận Chính Trị, một Bản Dịch Tồi, một Tiểu Thuyết Thời Thượng, một Tập Thơ Trong Đó Mọi Bài Thơ Đều Giống Nhau và Giống Tất Cả Những Bài Thơ Khác) có mặt trong thư viện của tôi, mà là biết rằng đã có lúc tôi xem cuốn sách này nghiêm túc đến độ bỏ tiền ra mua, giữ trên kệ sách hàng năm trời, và thậm chí còn đọc vài phần của nó. Tôi không xấu hổ vì bản thân cuốn sách, tôi xấu hổ vì từng coi trọng nó.

Giờ ta đến với vấn đề đích thực: Thư viện của tôi không phải là nguồn của kiêu hãnh mà là của sự tự báo thù và trấn áp. Như những ai tự hào về học vấn của họ, đôi khi tôi lấy việc ngắm những cuốn sách này, tay lướt qua cuốn sách, và nhặt vài cuốn lên để đọc làm niềm vui. Thời trẻ, tôi hình dung mình làm điệu bộ trước những cuốn sách của mình, một khi trở thành nhà văn. Nhưng giờ đây chỉ có sự bối rối não nề về chuyện đã đầu tư tiền bạc, thời gian vào chúng, vác chúng về nhà như phu khuân vác và giấu chúng đi; điều làm tôi đau khổ nhất là biết rằng tôi đã “gắn liền” với chúng. Khi lớn hơn, có lẽ tôi đã bắt đầu quẳng sách đi để tự thuyết phục mình rằng mình đã sở hữu một loại trí khôn mà chủ một thư viện được mong là phải có, một thư viện gồm toàn những cuốn sách chính chủ nhân đã đọc. Nhưng tốc độ mua sách của tôi nhanh hơn tốc độ quăng đi. Vì vậy nếu tôi phải so thư viện của tôi với thư viện của một bạn đọc ở một quốc gia giàu có phương Tây, thư viện của anh ta sẽ ít sách hơn của tôi rất nhiều. May mắn là, với tôi, sở hữu những cuốn sách hay không phải là điều cốt lõi, mà là viết ra chúng.

Sự tiến bộ của nhà văn phụ thuộc rất nhiều vào việc đọc những cuốn sách tốt. Nhưng đọc kỹ không có nghĩa là đưa mắt và trí óc chậm rãi và kỹ lưỡng qua văn bản: mà là chìm đắm tuyệt đối vào trong tâm hồn của nó. Đây là nguyên cớ tại sao suốt cuộc đời ta chỉ yêu một số ít sách. Ngay cả một thư viện cá nhân được trau chuốt kỹ nhất vẫn gồm có một số cuốn sách cạnh tranh với nhau. Sự ganh tị giữa những cuốn sách này mang lại cho nhà văn một nỗi u ám nhất định. Flaubert đã nói rất đúng rằng nếu một người đọc kỹ mười cuốn sách, anh ta sẽ thành hiền triết. Bởi vì tôi sống ở một quốc gia hầu như không có sách và thư viện, ít ra tôi có một cái cớ. Mười hai ngàn cuốn sách trong thư viện của tôi là thứ buộc tôi nghiêm cẩn với công việc của mình.

Trong số này có chừng mười, mười lăm cuốn tôi yêu quý thực sự, nhưng tôi không có tình cảm lắm với cái thư viện này. Như một hình ảnh, một bộ sưu tập đồ gỗ, một đống bụi, một gánh nặng hữu hình, tôi chẳng thích nó tí nào. Cảm thấy thân mật với nội dung của nó thì cũng giống như có quan hệ với những phụ nữ mà phẩm hạnh chính yếu là họ luôn sẵn lòng yêu ta; điều tôi yêu quý nhất nơi những cuốn sách của tôi là tôi có thể cầm chúng lên đọc bất cứ khi nào tôi muốn.

Bởi vì tôi sợ “sự gắn kết” chẳng kém gì sợ tình yêu, tôi sẵn lòng đón chào bất cứ cớ nào để vứt sách đi. Nhưng trong mười năm qua, tôi đã tìm được một cớ mới, một điều chưa bao giờ xảy ra với tôi trước đây. Tác giả những cuốn sách tôi mua thời thanh niên và giữ gìn chúng, thậm chí đôi khi còn đọc, bởi vì họ là “những nhà văn quốc gia của chúng ta”, và thậm chí kha khá nhà văn tôi đọc những năm sau đó - những năm gần đây họ cùng nhau tập hợp bằng chứng rằng sách của tôi tệ thế nào. Thoạt đầu, tôi vui vì họ coi trọng tôi đến thế. Nhưng giờ tôi sung sướng vì có lý do chính đáng hơn lý do động đất để dọn dẹp chúng khỏi thư viện của tôi. Đây là cách mà kệ văn học Thổ Nhĩ Kỳ của tôi vơi đi rất nhanh tác phẩm của những nhà văn chậm tiến, xoàng xĩnh, thành công khiêm tốn, hói, nam giới, thoái hóa, tuổi từ năm mươi đến bảy mươi.