Ánh sáng mặt trời rực rỡ này – trở nên lóng lánh màu sữa mát dịu khi xuyên qua tấm vách bằng giấy trong mờ của ngôi nhà không cửa sổ nhưng sáng sủa một cách êm ái của tôi, – lột trần tôi, rửa sạch những mơ mộng hôm qua của tôi. Ánh sáng mặt trời rực rỡ sáng nay có vẻ xa cách với ngày hôm qua và đêm qua hơn là với một ngày mai mà nó không bị bắt buộc phải đến soi sáng… Và đây rồi, như một thứ thuốc nước không có vị đắng, nổi lên tiếng nói hối hả và liến thoắng của thầy Vương, xuất hiện trước mặt tôi dưới ánh sáng rực rỡ của ngày hôm nay, – và rất là đúng giờ như mọi ngày. Vậy thì không có gì thay đổi cả.
Vào học ngay thôi… để bù lại thời gian đã mất. Lần này, tôi sẽ không lãng phí phút giây nào:
— Thầy Vương, hôm nay tôi rất muốn học về những tước hiệu và bổn phận của những người cư ngụ trong Đại nội.
Trái với phép xã giao thông thường, tôi đi thẳng ngay vào vấn đề mà ai cũng biết là phải nói lòng vòng năm lần, bảy lượt.
Thầy Vương làm như tôi, vào đề ngay. Cùng một giọng như khi kể ra “mười tám tỉnh của Đế chế”, “ngũ luân”, hay “Tam thập lục nghĩa hạnh”, thầy bắt đầu đọc:
— “Đại nội là nơi sống ở Hoàng đế, tên gọi kính cẩn là ‘Thiên tử’, và tên gọi để nhận ân sủng là “Vạn Tuế gia”.
Được lắm. Tôi viết ra giấy. Chữ Hán, rồi phiên sang âm La-tinh, và dịch nghĩa. Rồi sao nữa?
— Tiếp theo là Hoàng hậu, mang tước hiệu văn hoa là “Trung Cung”. Khi cùng một lúc lại có hai Hoàng hậu cùng thứ hạng thì một người được phong là “Đông Cung”, và người kia là “Tây Cung”.
Tên gọi kính cẩn cho cả hai trường hợp là “mẫu nghi thiên hạ”.
Được rồi. Còn dưới Hoàng hậu hay các Hoàng hậu?
— Là các vương phi. Thuộc hạng nhất, dưới là hạng nhì; dưới nữa…
— Hạng ba. Thôi được. Cái nghi thức số học này coi bộ chẳng bí hiểm gì lắm. Vậy ta sẽ xuống tới số mấy đây?
Thầy Vương không muốn bỏ sót hạng nào cả, bắt đầu lại từ hạng bốn rồi ngừng ở hạng năm.
— Và dưới nữa…?
— Là những cung tần của Hoàng đế. Những cô này có thể được lên vị trí tài nhân hạng thứ năm, rồi có thể lên hạng thứ tư, rồi…
— Thôi được, thôi được.
Tất cả câu trả lời này đều tức khắc, rõ ràng. Hơi quá rõ ràng là đằng khác: Thầy Vương không tránh né các câu hỏi của tôi. Thầy có vẻ không giấu tôi điều gì. Thầy nói năng như một viên chức khi kể tên các đồng nghiệp của mình, – những thủ phó nào mà ông nhắm đến chức vị, – những “thủ trưởng” nào sẽ “đề bạt” ông.
Chính nhờ thế mà tôi biết được, qua cùng giọng nói có hệ thống và theo thứ tự chính xác, sự phân hạng đối với các Công chúa, các Phò mã; rồi các màu cờ – nền và viền [1] – của “Bát Kỳ”, đầy đủ các gia huy của những người Chinh phục đến từ Mãn Châu; và cái tước hiệu đẹp đẽ này: “Thiết mạo tử vương” [2]!
Cuối cùng thầy Vương đề cập đến một đẳng cấp xã hội lạ lùng mà tôi hầu như không biết gì về nguồn gốc và vai trò của nó. Đó là những “Pao-yi” hay “nô tài”… và bất chấp cái tên mang ý đầy tớ thấp hèn đó, tôi hình dung họ xuất hiện giữa những người Chinh phục. Họ là hậu duệ của “Bát Kỳ”. Thủ lĩnh của họ là một Hoàng thân – được chọn lựa trong hàng ngũ, và cũng từng là nô tài như họ!
Thầy Vương hạ cố giải thích: những người đó, nông nô Triều Tiên hay mông Cổ của người Mãn Châu ngày xưa, đã bị kéo đi theo chủ trong cuộc chinh phục “Trung Hoa”. Họ đã chinh phục. Giờ đến phiên họ trở thành chủ, được phong tước quý tộc. Quý phái làm sao, thật vậy, và tướng bộ kiêu hãnh làm sao! Người Mãn Châu đã phong những người đã một lòng một dạ phục vụ mình rất tốt trong những năm tháng gian nguy, biến họ thành ông chủ trên đám nô bộc mới người Trung Hoa… Ít ra đó là những điều tôi tin mình đã hiểu rõ được. Tôi ghi lại cẩn thận:
“Pao-yi, - nô tài…
Pao-yi ts’an-ling, Thủ lĩnh các nô tài…
Pao-yi Tso-ling, -…”
Vào đi!
Hầu như cùng lúc với tên gia nhân, René Leys đột ngột xuất hiện. Thế là xong! Hai ông gia sư của tôi đã chạm mặt nhau. Vừa thấy ông khách không chờ đợi vào đến, thầy Vương già lật đật đứng dậy, rồi gập đầu gối xuống, nắm tay mặt chạm đất theo cách chào Mãn Châu – không phải Trung Hoa, – trông dễ dàng và mềm mại một cách hoàn hảo. Ngay cả trước khi bắt bàn tay tôi đưa ra, chàng Bỉ đã đáp lễ thầy Vương, như thể theo bản năng, với cùng cử chỉ lịch sự, trông không kém dễ dàng và mềm mại. Rồi, bất ngờ chàng xin lỗi… Chàng có vẻ bối rối vì một chuyện gì đó… mắt ngấn lệ… Chàng đứng đó, không nói một lời…
Tôi cũng bắt đầu xin lỗi. Ra dấu chỉ ông Vương, tôi thì thầm: cái ông tử tế người Trung Hoa này không phải là một giáo sư có chức vị… chỉ là một người bạn… bản xứ… được giới thiệu với tôi… một cách nồng nhiệt. Tôi kết thúc:
— Vả lại, giờ tôi cũng sắp sửa cho ông nghỉ.
— Không cần đâu, René Leys nói: – Ông ta có hiểu mô tê tiếng Pháp gì đâu.
Thật vậy. Người tử tế này đã tự mình kín đáo rút lui phía sau những trang sách.
— Ôi chao! René Leys nghẹn ngào nói: – tôi đang gặp phải mấy chuyện buồn phiền quá…
— …
— Cha tôi muốn rời bỏ Bắc Kinh.
Tôi đã chờ đợi điều gì tệ hại hơn nhiều – hay tốt lành hơn nhiều.
— Ông nói là ông có vài công việc gấp rút phải giải quyết ở Pháp. Và ông sẽ ở lại đó bốn hay năm tháng trời.
— Rồi sao?
— Tôi không thể đi cùng ông.
Tại sao lại không chứ? Thôi, tôi hiểu rồi: tất nhiên là chàng không thể bỏ cái ghế giáo sư ở trường Quốc Tử giám, địa vị ngon lành của chàng mà! Ở đây, anh học trò lớp mười chuyên về sinh ngữ này đang giữ chiếc ghế của một giáo sư có bằng cấp cao.
Chàng đoán được ý tôi:
— Không phải thế đâu! Không phải vì chức vị giáo sư của tôi đâu… nhưng chính cha tôi không muốn tôi đi cùng ông.
Tôi có cảm tưởng là ông bố đó có lý lắm! Nhưng mặt mũi khổ sở của cậu con có vẻ như trách móc ông về chuyện nào khác hẳn cơ. Rồi qua biết bao sự dè dặt (có khi là rụt rè…? – Phải rồi, vì sau đó chàng nói chuyện thoải mái hơn), tôi được biết chuyện “hậu trường” này mà còn lâu tôi mới tiên liệu được. Ông bố bán thực phẩm của chàng đã gom tiền từ bất kể thứ gì, đã sang nhượng tất cả, cửa tiệm đó, đồ đạc và cả tòa nhà, mọi thứ còn lại, và thực sự đẩy thẳng đứa con mình ra đường, ở đâu thì ở. Người cha bạc bẽo đó, người buôn bán dè xẻn từng xu đó có khi còn nói thêm, “Bây giờ thì tiếng Tàu của mày sẽ giúp ích cho mày chút gì rồi đó! Mày có thể đi mướn một cái “nha môn” trong Khu thành Thát Đát mà đàn đúm bạn bè!” – Vậy là anh có “bạn” người Trung Hoa phải không? René Leys tự nhiên đỏ mặt, thú nhận:
— Tôi không phiền về chuyện này! nhưng biết làm thế nào được? Tôi có bao giờ ở một mình đâu.
Tôi nhìn chàng. Quả vậy, tuổi thực của chàng là mười bảy hay mười tám. Vẻ mặt và đôi mắt của chàng trông thì… già hơn… khó mà diễn tả cho đúng được.
— A, anh chưa bao giờ ở một mình à?
— Thậm chí tôi cũng chưa bao giờ ngủ ở đâu khác ngoài nhà cha mẹ.
Chàng do dự một chút rồi nói tiếp:
— Tôi không thích thế. Tôi sẽ không ngủ được.
Tôi chẳng thể làm được gì, cũng chẳng thể làm gì hơn trước việc ông bố bỏ đi. René Leys hầu như không nhìn tôi khi nói tiếp:
— Tôi sợ chuyện xảy ra cho tôi hồi nhỏ bây giờ lại xảy ra nữa.
— Chuyện gì vậy?
— Bị cắn. Cha tôi lúc nào cũng chế giễu tôi khi… Tôi không nói chuyện đó với ông ấy nữa. Tôi bị cắn ở ngón tay vào một đêm, ngón tay này nè…
— Ai cắn?
— Ai ư? Ừ nhỉ…
Chàng đổi giọng, nhỏ nhẹ hơn…
— Bị ai cắn đây? Thật tình mà nói, tôi chưa bao giờ tự hỏi điều đó. Dù sao đi nữa, tôi đã bị cắn. Tôi nhảy ra khỏi giường. Tôi nghe tiếng chuông cửa reo. Tôi chỉ có một mình. Cha mẹ tôi đi xa và tôi tưởng họ về. Hồi đó mẹ tôi còn sống… Tôi đi mở cửa… Tôi thấy ngọn lửa bốc cháy hừng hực…
— Vậy là chính ngọn lửa đã rung chuông, tôi vừa nói vừa cười mỉa. Tôi không thích mấy thứ chuyện ma này chút nào. Ai cũng biết trước những cái bất ngờ sắp xảy ra; và có đến hai chục lời giải thích – tất cả đều sai bét – cho cái kết cục… nhưng René Leys mở to đôi mắt bị mờ đi vì một nỗi sợ hãi thực sự. Chàng thanh niên này hẳn là đã thấy khá nhiều những hồn ma ghê rợn – thực hay giả – khi còn thơ ấu. Chàng không nhìn thế giới cùng một cách như tôi. Thực ra, đến lúc đó tôi mới để ý rằng chàng đang nhìn chăm chăm qua vai tôi vào một thứ gì đó phía sau tôi… và… tôi rất muốn quay người lại.
Cuối cùng thì tôi chấp nhận, – không tán thành, không chúc mừng – là chàng sợ cô đơn.
Và đến khi tôi hiểu được lý do vì sao chàng thay đổi cung cách và giọng nói thì màn đêm đã bất ngờ buông xuống… Tôi tin chắc là chàng gia sư này không phải là một con người tầm thường. Một ý tưởng chợt đến trong đầu tôi, tò mò nhưng thiết thực: ngôi nhà Trung Hoa của tôi thì rất rộng rãi, gồm những căn nhà rải rác trong hàng loạt những chiếc sân vuông vức… Tôi có thể bố trí một chiếc giường tạm cho chàng trong một căn nhà nhỏ ở phía tây. Chàng có thể dùng bữa với tôi, và phần tôi thì có người gia sư tuyệt vời hầu như lúc nào cũng có mặt. Hơn nữa, chàng khá bận rộn với công việc bên ngoài nên khó mà làm tôi vướng víu.
Và rồi… đột nhiên tôi thấy có cảm tình với chàng thanh niên này, phải nói là rất cảm tình, bất chấp những lóng ngóng, vẻ trẻ con, chuyện cửa hàng cửa họ và những nỗi sợ hãi của chàng… Vậy là tôi mời chàng đến ăn ở dưới mái nhà tôi. Và mọi việc được đề nghị, chấp thuận, giao kết, sắp xếp chỉ với dăm ba lời. Quả tình tôi có cảm tưởng là mọi sự có vẻ như được sắp đặt sẵn.
Khi chia tay, chàng không nói gì nhiều hơn thường lệ. Vậy là chàng tỏ ra biết giữ gìn ý tứ. Đó cũng là một dấu hiệu tốt.
❀ ❀ ❀
[1] Ví dụ như hai “kỳ” cao nhất trong “Bát Kỳ” là Chính Hoàng Kỳ (cờ vàng chính, không có viền màu khác) và Tương Hoàng Kỳ (cờ vàng có viền đỏ).
[2] Nguyên văn: Prince au Chapeau de Fer (Hoàng tử mũ sắt): chỉ có những hoàng tử người Mãn Châu trực hệ của Nurhachi (Nỗ Nhĩ Cáp Xích, 1559-1626), người thành lập nước Mãn Châu và dựng ra hệ thống quân đội “Bát Kỳ”, mới được mang tước hiệu cao quý này.
