Phải chăng những bài học do thầy Vương giảng, ảnh hưởng của Phu nhân Vương, những lời khuyên rõ ràng của chàng Bỉ trẻ tuổi hay tính ba hoa tọc mạch của các bạn “của chàng”? Hay khí trời thâm nhập, nghệ thuật phong thủy, tức phép địa lý dựa trên sự hiểu biết, hay những làn hương mang sắc thái văn hóa của Bắc Kinh…? Dù gì đi nữa, sự thật là tôi đang tiến bộ trong việc học Hán văn (một ngôn ngữ thực tế bởi vì nó hủy bỏ cú pháp bằng cách giảm tất cả các quy tắc xuống còn có ba) và bỗng dưng tôi thấy say mê “Hành Thư”, khám phá ra toàn bộ kiến trúc, ngay cả toàn bộ triết lý trong một loạt những “Ký tự” được sắp xếp theo thứ tự… Cuối cùng, tôi đi tới việc đối xử với các thầy tôi một cách thích hợp: như là những cuốn sách từ vựng, những dụng cụ, tốt hay dở, những máy nói hay kể chuyện thuần túy… như thế này:
— Thầy Vương này, hôm trước chúng ta đã học về những thứ ở trong Hoàng Cung. Hôm nay, có lẽ chúng ta nên liệt kê những cái hiện hữu ở ngoài Hoàng Cung.
Thầy Vương chấp thuận, và bắt đầu kể ra:
“Ngoài Hoàng Cung thì có Đế chế. Đế chế thì có các biên thùy của mình. Bên trong các biên thùy là mười tám tỉnh. Mỗi tỉnh có một thủ phủ, rồi các châu thuộc hạng nhất, các châu thuộc hạng nhì…
— Vâng, giống như những phi tần trong cung… Ôi, Đế chế được sắp xếp thứ tự làm sao! Tôi thích những gì nhiều bất ngờ hơn…
Thầy Vương không hiểu được từ “bất ngờ” do tôi rụt rè thử dịch ra. Có lẽ từ đó không tồn tại, giống như chúng ta nói không có gì là “không thể”.
— Dĩ nhiên là có những “hội kín”, thầy Vương cuối cùng thừa nhận. Có những người tài trợ và tham dự vào những cuộc họp mà ở đó họ bàn chuyện đại sự. Họ đề nghị Hoàng đế phải là Hán nhân, tức người Hán. Nhưng đó là một mục tiêu lầm lạc, một số người bị tống lao hay mất đầu.
Tôi thêm vào để xem sao:
— Cũng có Viên Thế Khải nữa mà?
Thầy Vương ngay lúc ấy đưa ra lời khiển trách ngầm qua vẻ xa cách khi ông lặp lại:
— Viên Thế Khải ư? Đó là một cựu quan của Đế chế.
Ông ta đang nghỉ dưỡng. Rồi, một cách kín kẽ:
— Chân của ông ta đau nặng lắm.
Tôi biết. Viên Thế Khải hiện bị nguy khốn về phương diện chính trị. Chân ông ta đau… đó là một lối nói nửa vời rất chi là văn học, một lối nói trại. Chân được dùng ở đây như một hình thái tu từ thay cho đầu, cơ quan quan trọng biết mấy, nhưng trong lịch sử cổ đại Trung Quốc và của nhân loại, lại mỏng manh biết bao… Đầu, quả bầu có cuống này, hoàn toàn sẵn sàng cho máy chém, với cái lỗ – gọi là miệng – được sửa soạn sẵn cho thuốc độc đổ vào!
Tất cả mấy thứ này, ôi thôi, không thể dịch được trong những trò chơi chữ bằng tiếng Hán.
Tôi phải nói với René Leys về chuyện này, bằng tiếng Pháp dễ hiểu.
… Nghỉ xả hơi một lúc trong “thời dụng biểu” của mình.
…
Hai giờ. Chàng đến. Đúng hẹn với giờ học của tôi.
— Anh có muốn ngày hôm nay ta lập danh sách các “đảng phái chính trị của Đế chế” không? René Leys nhìn tôi một cách khá là trịch thượng.
— Đảng phái à? Tôi không biết đảng nào cả. Hiện thời thì có “Triều đình”, Triều đại Mãn Châu, và có bọn phản loạn thôi…
— Vậy thì hãy nói về bọn phản loạn đi.
Chàng trả lời một cách hờ hững, và tôi chẳng biết thêm điều gì qua những lời chàng nói. Những hội kín có vẻ gồm những hội khá giống với những “chi hội Tam điểm” ở anh và mỹ, hòa trộn với những lợi ích thương mại thuần túy của đám con buôn Quảng Châu mang những tên giao dịch trong Kinh Thánh như Jéhovah Business & Co. Nhưng tất cả những chuyện này tôi đều biết cả, chắc chắn thế rồi. Cho nên tôi nhấn mạnh đến các trào lưu tư tưởng mà người ta gọi là “Cách mạng”, và đặc biệt là đến một người chào thứ hàng rởm “89 và nhân quyền” mà nghe đâu tên là “Tôn Dật Tiên [1]”.
Về ý đồ của nhân vật này, René Leys tỏ ra đặc biệt khinh thường. Tôi đồng ý với chàng. Chàng sẽ không bao giờ diễn tả hết được mọi tai họa chính trị, đạo đức, thẩm mỹ và xã hội mà nhân vật chuyên đi vận động bầu cử này, và bản thân ông ta gần như không đủ tư cách ứng cử, có thể gây ra. Nhưng tôi có một câu hỏi khác cho chàng, mà tôi đã đặt ra cho thầy Vương trước đó.
— Và Viên Thế Khải! Anh nghĩ gì về ông ấy?
Chàng mỉm cười. Tôi chờ. Cuối cùng chàng hạ cố trả lời tôi:
— Viên Thế Khải… một thứ tay sai của người châu Âu!
Ồ! Cái này thì hơi cực đoan quá! Tôi bảo chàng Viên không thể là bù nhìn. Chính điều này mới khiến tôi quan tâm đến ông ấy… Viên là một quan lại Cựu Chế… từng là Khâm sai của triều đình… Viên trước hết là học trò của Lý Hồng Chương [2]… một bậc thầy…
— Leys thân mến này, anh còn trẻ quá để biết Lý Hồng Chương… Sau này, Viên rời khỏi thầy mình, một mình đến Hán Thành (Seoul) nước Triều Tiên phụng mạng làm Khâm sứ Đế chế… Đừng quên chuyện ông ta là người đầu tiên cho nã đại bác vào bọn nhật… Trách nhiệm nặng nề lắm đấy! Viên phải bảo vệ Triều Tiên lúc ấy…
— Đó là một sai lầm. Chúng tôi đã bị đánh bại.
— Chúng tôi… Ủa, anh bạn Leys ơi, anh là người Trung Hoa sao? Rồi, vào năm 1900, khi đang làm Tổng đốc [3] Sơn Đông, ông ấy đứng về phía người châu Âu…
Chàng không trả lời gì cả. Có phải đó là một sai lầm khác nữa không?
Tôi biết rõ là vào năm 1898, ông ấy cũng đứng về phía Hoàng đế Quang Tự chống lại lão Thái hậu, và tôi còn biết là khi Hoàng đế và Thái hậu băng hà, ông suýt nữa… hay đúng hơn, ông thực sự bị kết án tử hình… và bản án này được giảm thành, một cách chính xác, cuộc dưỡng bệnh… rồi ông về quê ở ẩn từ dạo ấy. Nhưng anh có biết ông làm gì ở đó không? Làm sao mà một người tài năng như thế, lại khỏe mạnh, mới năm mươi tuổi – làm sao một người như ông lại có thể chấp nhận… René Leys lại nhìn tôi một cách khá là trịch thượng lần nữa.
— Viên là thứ được người châu Âu nặn ra. Ở Bắc Kinh đây có những người đáng sợ hơn rất nhiều. Họ đâu có về vườn! Không may là họ đâu có sống ở tỉnh… cũng không ở trong Khu thành Trung Hoa… khu thành Mãn Châu cũng không, trong Hoàng Thành cũng không… Họ ở ngay trong Đại nội đấy.
— Ồ, thật sao! Nhưng anh biết rõ là trong Hoàng Cung chỉ có đàn bà và thái giám, và Hoàng đế mới lên năm hay sáu tuổi… một đứa bé… và bốn ngàn năm lịch sử ở sau lưng!
Hình như Hoàng đế, các thái giám, các đàn bà trong Cung không hiềm thù gì nhiếp Chính Vương, mà là… “một người nào đó”.
— Tôi nghĩ rằng nhiếp Chính Vương có sẵn đầy đủ quyền giám sát và cấm đoán… đối với mọi nhân vật, bất kể Trung Hoa hay Mãn Châu… nhưng liên quan đến tộc nào đây?
— Mãn Châu, René Leys trả lời như lẽ tất nhiên, bởi vì “bà ta” ở trong Hoàng Cung.
— “Bà ta” ở… Vậy, nhân vật này là một người đàn bà phải không?
— Dĩ nhiên rồi. Người nam độc nhất trong Cung là Hoàng đế mà.
— Này, Leys thân mến, nhiếp Chính Vương nắm trong tay mình một phương tiện an ninh chính trị kín đáo và lâu đời. Trong Hoàng Cung chắc có giếng chứ?
— Làm sao ông biết cái đó? Chàng vừa hỏi, vừa rùng mình.
— Có những cái giếng… giống như mọi nơi trong vùng đồng bằng bao quanh đây… Cùng một thứ đất đai, và nước từ các hồ thì có lẽ không đủ… này, tại sao nhân vật gây khó chịu đó, hay ngay cả nguy hiểm, đã không bị cho đi nghỉ mát, dưới đáy một cái giếng đẹp và trong mát? Tôi đã thấy vài cái đáng chú ý ở Thiên Đàn: một bờ giếng kếch xù tạc từ đá cẩm thạch nguyên khối, trông giống như cái trống bằng ngọc bích; hay như chiếc nhẫn lớn mà những cung thủ thường đeo ở ngón tay trái, và ta có thể đặt nó nằm ngang dễ dàng, với hàng trăm cái khía do dây tạo ra… dây của gàu đó – anh biết đấy, dây được thả vào lòng đất, cho tới khi gặp mặt nước phẳng lặng mà ở đó ta thấy một mảnh trời… Và khi ta ngẩng đầu lên, mắt ta cũng thấy xuyên qua cái lỗ trên mái nhà của Vọng lâu, nó cũng có cùng đường kính như cái nhẫn nói trên, và ta biết là ta sẽ thấy, do sự phản chiếu đảo ngược, thân giếng đâm thẳng lên tới một nơi mà mặt nước giếng được phản chiếu lên bầu trời…
Tôi ngừng nói. René Leys tái mặt, đôi mắt mở lớn như hai cái giếng đầy bóng tối, nhìn tôi, hay nhìn cái gì tôi không biết. Chàng sắp lịm đi vì sợ hãi… Tôi không thể tin là do những gì tôi nói ra: chàng chắc là đã nghĩ đến tất cả mấy chuyện đó. Có lẽ nỗi sợ thời thơ ấu lại đột ngột hiện về… Không lẽ tôi la rầy chàng sao? Hay hắt nước vào mặt chàng? Rồi chàng tỏ ra thư giãn và tiếp tục câu chuyện một cách máy móc, không phải từ chỗ tôi vừa nói nhưng từ chỗ tôi ngừng trước khi đưa ra cái từ không phải lúc đó…
— Nhiếp Chính Vương nắm phương tiện an ninh… nhưng nhiếp Chính Vương chưa biết gì cả.
— Thế thì Cục mật vụ của ông ta làm gì?
— Các phương tiện hành động của ông ngừng ở đó.
— Đó là đâu vậy kìa?
— Là chỗ con người này có mặt.
— Rốt cuộc, là ở trong Hoàng Cung, đúng hay không nào?
— Đúng.
Điều này được nói ra với một giọng dứt khoát, như chàng đôi khi biết dùng đến để chấm dứt mọi hoài nghi. Thế nhưng, nếu Cục mật vụ không làm gì được, nếu nhiếp Chính Vương không biết gì cả, và nếu bom cứ tiếp tục nổ như điên thì tôi không thấy lối thoát đâu cả.
— Tôi đã tìm ra một giải pháp, René Leys nói tiếp. Chàng đã đứng lên, lấy lại phong thái gãy gọn và kiên quyết… Ông có muốn đi xem hát với tôi tối mai không? Từ tám ngày nay, họ diễn một vở tuồng xưa nổi tiếng. Ông sẽ thấy màn cuối tuyệt hay. Nhưng trước màn cuối này thì có một màn với cách biểu diễn rất hiện đại… nó sẽ làm ông hiểu ra…
— Được rồi. Ngày mai gặp lại. Hay là tối nay?
— Tôi không biết có ngủ ở đây tối nay không.
Vậy thì chàng sẽ ngủ ở đâu?
❀ ❀ ❀
[1] Hay Tôn Trung Sơn, Tôn Văn (1866-1925), nhà tranh đấu cho độc lập và thống nhất Trung Quốc. Sáng lập ra “Hưng Trung Hội”, rồi “Quốc Dân Đảng”, và chủ nghĩa Tam Dân (dân tộc, dân chủ và dân sinh). Sau cuộc cách mạng Tân Hợi (1911) ông được bầu làm Tổng thống đầu tiên của Trung Hoa Dân Quốc, nhưng sau đó phải nhượng quyền lại cho Viên Thế Khải...
[2] Lý Hồng Chương (Li Hongzhang, 1823-1901): đại thần của Thanh triều, từng thương lượng với Nhật Bản (1895), và với tám cường quốc (1901), sau những lần Trung Quốc bại trận.
[3] Nguyên văn: “Vice-Roi”, trang 119. Theo sử gia danh tiếng về lịch sử Trung Quốc, J.K.Fairbank (Đại học Harvard) thì từ “vice-roi” (hay tiếng Anh “viceroy”) là do người châu Âu dùng để gọi chức Tổng đốc, chứ ở Trung Quốc không có chức “Phó vương”.(Xem “East Asia, Tradition and Transformation”do J.K. Fairbank, E.O Reischauer và A.M. Craig biên soạn, 1978, trang 226)
