Lúc đó đã gần mười hai giờ.

Hoàng tử biết rằng nếu bây giờ tới thăm nhà Epanchin, chàng sẽ chỉ gặp mỗi vị tướng quân, và rất có thể ông ấy sẽ lôi tuột chàng đi Pavlofsk cùng; trong khi có một chuyến ghé thăm mà chàng vô cùng khao khát thực hiện mà không mượn đến sự chần chừ nào.

Thế nên, dẫu có nguy cơ lỡ hẹn hoàn toàn với tướng quân Epanchin và qua đó hoãn chuyến đi Pavlofsk lại ít nhất một ngày, hoàng tử vẫn quyết định đi tìm ngôi nhà mà chàng mong muốn tìm cho bằng được.

Chuyến ghé thăm sắp tới xét về vài phương diện là một chuyến đi mạo hiểm. Chàng cảm thấy lưỡng lự, nhưng biết rằng ngôi nhà nằm trên phố Gorohovaya, cách không xa phố Sadovaya, chàng quyết định đi về hướng đó và cố gắng tự quyết định trong lúc dọc đường.

Đến đoạn phố Gorohovaya cắt ngang phố Sadovaya, chàng ngạc nhiên nhận ra bản thân đang xúc động đến nhường nào. Chàng không hề nghĩ rằng trái tim mình lại có thể đập mạnh đến đau đớn như vậy.

Một ngôi nhà trên phố Gorohovaya bắt đầu thu hút sự chú ý của chàng từ rất lâu trước khi chàng đến gần, và sau này hoàng tử nhớ lại rằng mình từng tự nhủ: "Đó chính là ngôi nhà, mình chắc chắn thế." Chàng tiến lại gần với sự tò mò muốn biết liệu mình đoán có đúng không, đồng thời cảm thấy rằng chàng sẽ có ấn tượng khó chịu nếu phát hiện ra mình đã đoán đúng thật. Ngôi nhà là một cấu trúc lớn có vẻ ngoài ảm đạm, hoàn toàn không có chút nét đẹp kiến trúc nào, mang màu xanh dơ dáy. Vẫn còn vài ngôi nhà cổ như thế, được xây vào khoảng cuối thế kỷ trước, đứng sừng sững ở khu vực đó của St. Petersburg, hầu như không thay đổi mấy so với hình dáng và màu sắc ban đầu. Chúng được xây cất vô cùng kiên cố, nổi bật với những bức tường dày cộm và rất ít cửa sổ, phần lớn trong số đó đều được che bằng chấn song. Ở tầng trệt thường là tiệm đổi tiền, và gia chủ sinh sống ở tầng trên. Cả bên ngoài lẫn bên trong, những ngôi nhà đều mang vẻ inh ỏi và huyền bí — một ấn tượng rất khó giải thích, trừ phi nó liên quan đến phong cách kiến trúc thực tế. Những ngôi nhà này hầu như chỉ có tầng lớp thương gia sinh sống.

Đến trước cổng, hoàng tử ngước nhìn tấm biển đề bên trên, với dòng chữ:

"Nhà của Rogojin, công dân danh dự truyền đời."

Chàng không ngần ngại thêm nữa; mà đẩy cánh cửa kính ở chân cầu thang ngoài rồi đi thẳng lên lầu hai. Nơi chốn trông tối tăm và ảm đạm; những bức tường của cầu thang đá được sơn màu đỏ xỉn. Rogojin cùng mẹ và anh trai chiếm trọn tầng hai. Người đầy tể mở cửa cho Muishkin dẫn chàng đi qua vài căn phòng mà không cần hỏi tên, đi qua nhiều bậc thềm lên xuống cho đến khi họ tới trước một cánh cửa, rồi hắn gõ cửa.

Parfen Rogojin tự mình ra mở cửa.

Vừa trông thấy hoàng tử, hắn liền tái mét đi như chết trôi và dường như dính chặt xuống sàn, đến nỗi trông giống một bức tượng cẩm thạch hơn là con người bằng xương bằng thịt. Hoàng tử đã lường trước sự ngạc nhiên nào đó, nhưng rõ ràng Rogojin coi chuyến ghé thăm của chàng là một sự kiện bất khả thi và thần kỳ. Hắn trợn trừng mắt với vẻ mặt gần như hoảng sợ, và đôi môi méo xệch thành một nụ cười ngẩn ngơ.

"Parfen! Có lẽ tôi đến không đúng lúc. Tôi — tôi có thể đi nếu anh muốn," Muishkin cuối cùng cũng lên tiếng, có phần ngượng ngùng.

"Không, không; không sao đâu, vào đi," Parfen nói, khi đã trấn tĩnh lại.

Rõ ràng họ rất thân quen với nhau. Ở Moscow, họ từng có vô số dịp gặp gỡ; quả thực, một số buổi gặp ấy hằn in quá sâu đậm trong ký ức họ. Tuy nhiên, họ đã ba tháng nay chưa gặp lại.

Nước da tái nhợt như chết và cái co giật nhẹ ở khóe môi vẫn chưa rời khỏi khuôn mặt Rogojin. Dù chào đón khách, hắn vẫn rõ ràng vô cùng bồn chồn. Khi mời hoàng tử ngồi xuống gần chiếc bàn, chàng vô tình quay sang phía hắn và giật mình trước biểu cảm kỳ lạ trên gương mặt ấy. Một ký ức đau đớn thoáng qua trong tâm trí chàng. Chàng đứng lặng một lúc, nhìn thẳng vào Rogojin, người có đôi mắt dường như đang bốc cháy. Cuối cùng Rogojin mỉm cười, dẫu hắn vẫn trông đầy bấn loạn và chấn động.

"Cậu nhìn tôi chằm chằm thế làm gì?" hắn lẩm bẩm. "Ngồi xuống đi."

Hoàng tử kéo ghế ngồi.

"Parfen," chàng nói, "nói thật cho tôi biết đi, anh có biết là tôi đến Petersburg hay không?"

"Ồ, tôi đoán là cậu sắp đến," kẻ kia đáp, cười mỉa mai, "và tôi đoán trúng phóc, cậu thấy đấy; nhưng sao tôi biết được là cậu đến đúng ngày hôm nay?"

Sự khác thường và vẻ thiếu kiên nhẫn trong thái độ của hắn gây ấn tượng rất mạnh cho hoàng tử.

"Và nếu anh đã biết tôi đến hôm nay, sao lại phải cáu kỉnh vì điều đó?" chàng hỏi với vẻ ngạc nhiên điềm tĩnh.

"Sao cậu lại hỏi tôi?"

"Bởi vì khi tôi nhảy xuống khỏi chuyến tàu sáng nay, có hai ánh mắt trừng trừng nhìn tôi y hệt như ánh mắt của anh lúc nãy."

"Hà! Và ánh mắt đó là của ai chứ?" Rogojin hỏi đầy vẻ ngờ vực. Hoàng tử có cảm giác hắn đang run rẩy.

"Tôi không biết; tôi tưởng đó là ảo giác. Dạo này tôi hay bị ảo giác lắm. Tôi có cảm giác y như cách đây năm năm khi những cơn bệnh của tôi sắp bùng phát."

"Chà, có lẽ đó là ảo giác, tôi không biết," Parfen nói.

Hắn cố nặn ra một nụ cười trìu mến dành cho hoàng tử, nhưng người sau có cảm giác trong nụ cười ấy có thứ gì đó đã tan vỡ, và dù cố gắng thế nào hắn cũng chẳng thể hàn gắn lại được.

"Thế anh lại định đi nước ngoài nữa à?" chàng hỏi, rồi bỗng nhiên bồi thêm, "Cậu có nhớ lúc chúng ta cùng ngồi trên tàu từ Pskoff về không? Cậu cùng chiếc áo choàng và đôi xà cạp ấy, hử?"

Và Rogojin phá lên cười, lần này với vẻ ác ý không giấu giếm, như thể hắn mừng rỡ vì tìm được cơ hội trút bỏ nỗi niềm.

"Anh dọn hẳn đến đây ở rồi à?" hoàng tử hỏi.

"Ừ, tôi ở nhà. Còn đi đâu được nữa chứ?"

"Chúng ta đã không gặp nhau một thời gian. Trong lúc đó tôi nghe được những chuyện về anh mà trước giờ tôi không thể ngờ là có thể xảy ra."

"Thì sao nào? Người ta muốn nói gì mà chẳng được," Rogojin đáp cộc lốc.

"Dù sao đi nữa, anh cũng đã giải tán cái đám đàn em của mình — và anh đang sống trong ngôi nhà của chính mình thay vì lang thang lông bông khắp nơi; thế là rất tốt rồi. Ngôi nhà này là của riêng anh, hay tài sản chung?"

"Là của mẹ tôi. Cậu cứ theo lối hành lang kia là đến phòng của cụ."

"Anh trai anh đâu?"

"Ở dãy nhà bên kia."

"Anh ấy có gia đình chưa?"

"Góa vợ. Cậu muốn biết mấy chuyện này làm gì?"

Hoàng tử nhìn hắn nhưng không nói gì. Chàng bỗng chìm vào trầm tư và có lẽ chẳng hề nghe thấy câu hỏi ấy. Rogojin cũng không đòi câu trả lời, và sự im lặng bao trùm trong chốc lát.

"Tôi đoán ra nhà anh từ cự ly cả trăm thước đấy," hoàng tử cuối cùng cũng lên tiếng.

"Sao lại thế?"

"Tôi cũng không rõ lắm. Ngôi nhà của anh mang dáng dấp của chính anh và toàn bộ gia đình anh; nó mang dấu ấn của cuộc đời nhà Rogojin; nhưng bắt tôi giải thích tại sao thì tôi chịu chẳng nói được gì. Toàn chuyện nhảm nhí, tất nhiên rồi. Tôi hay căng thẳng nên mấy thứ kiểu này cứ làm tôi bận tâm mãi. Trước đây tôi chưa từng tưởng tượng ra ngôi nhà anh sẽ sống trông như thế nào, vậy mà vừa đặt mắt nhìn thấy nó là tôi tự nhủ ngay rằng thể nào đây cũng là nhà của anh."

"Thế cơ à!" Rogojin lờ mờ đáp, chẳng hiểu hoàng tử muốn ám chỉ điều gì qua những lời lẽ có phần khó hiểu ấy.

Căn phòng họ đang ngồi khá rộng, cao ráo nhưng tối tăm, được bài trí đầy đủ, chủ yếu là bàn giấy và bàn làm việc chất đầy giấy tờ cùng sách vở. Một chiếc ghế bọc da maroquin màu đỏ chắc chắn dùng làm giường ngủ cho Rogojin. Trên chiếc bàn cạnh chỗ hoàng tử được mời ngồi có vài cuốn sách; một cuốn kẹp mảnh giấy đánh dấu trang dang dở là tập Lịch sử của Solovieff. Vài bức tranh sơn dầu trong khung mạ vàng đã sờn treo trên tường, nhưng không tài nào nhận ra chúng vẽ cảnh gì bởi khói bếp và thời gian đã làm chúng đen kịt lại. Một bức chân dung vẽ người như thật thu hút sự chú ý của hoàng tử. Tranh vẽ một người đàn ông khoảng năm mươi tuổi, mặc chiếc áo bành tô dài cắt theo kiểu Đức. Ngực áo đeo hai chiếc huân chương; râu ngắn, thưa và bạc trắng; khuôn mặt vàng vọt, nhăn nheo với ánh mắt ranh mãnh, đầy nghi kỵ.

"Đó là thân phụ anh phải không?" hoàng tử hỏi.

"Đúng vậy," Rogojin đáp với một nụ cười khó chịu, như thể hắn đã chờ sẵn vị khách hỏi câu này và sau đó sẽ đưa ra một lời nhận xét khó nghe nào đó.

"Cụ là người thuộc phái Cựu tín đồ à?"

"Không, cụ vẫn đi nhà thờ, nhưng nói thật là cụ thực ra thích tôn giáo thời xưa hơn. Đây từng là phòng làm việc của cụ và giờ là của tôi. Sao cậu lại hỏi cụ có phải Cựu tín đồ không?"

"Anh sắp làm đám cưới ở đây à?"

"Ừ-ừ!" Rogojin đáp, giật mình trước câu hỏi bất ngờ.

"Sớm không?"

"Cậu thừa biết là chuyện đó đâu phải do tôi quyết định."

"Parfen, tôi không phải kẻ thù của anh, và tôi không có ý định cản trở dự định của anh dưới bất kỳ hình thức nào. Tôi nhắc lại điều này bây giờ y như tôi từng nói với anh một lần trong hoàn cảnh tương tự. Khi anh chuẩn bị cho đám cưới dự tính ở Moscow, tôi đã không nhúng tay vào — anh biết là tôi không làm thế mà. Lần đầu tiên cô ấy bỏ trốn khỏi anh để đến chỗ tôi, suýt chút nữa là ngay từ chân bệ thờ, và cầu xin tôi 'cứu cô ấy khỏi tay anh.' Sau đó cô ấy lại trốn khỏi tôi một lần nữa, rồi anh tìm thấy cô ấy và sắp xếp đám cưới với cô ấy thêm lần nữa; và giờ, tôi nghe nói, cô ấy lại trốn anh mà đến Petersburg. Có thật thế không? Lebedeff viết thư cho tôi về chuyện này, và đó là lý do tôi đến đây. Rằng anh lại sắp xếp ổn thỏa mọi chuyện với Nastasia Philipovna thì tối qua tôi mới biết trên tàu từ một người bạn của anh, Zaleshoff — nếu anh muốn biết."

"Tôi thú nhận là tôi đến đây có mục đích. Tôi muốn thuyết phục Nastasia sang nước ngoài chữa bệnh; cô ấy rất cần điều đó. Cả thể xác lẫn tinh thần đều cần thay đổi môi trường trầm trọng. Tôi không có ý định tự mình đưa cô ấy đi. Tôi định sắp xếp để cô ấy đi một mình. Giờ tôi nói thật với anh, Parfen, nếu đúng là mọi chuyện giữa hai người đã yên bề gia thất, tôi sẽ chẳng thèm liếc nhìn cô ấy lấy một cái, và tôi cũng sẽ không bao giờ đến thăm anh nữa."

"Anh thừa biết là tôi nói thật, bởi vì tôi luôn thẳng thắn với anh. Tôi chưa bao giờ giấu giếm ý kiến của mình trước anh. Tôi luôn nói với anh rằng tôi cho rằng cuộc hôn nhân giữa anh và cô ấy sẽ là sự hủy hoại đối với cô ấy. Anh cũng sẽ bị tàn phá, và có lẽ còn thảm hại hơn không lối thoát. Nếu cuộc hôn nhân này lại một lần nữa đổ vỡ, tôi thừa nhận là tôi sẽ vô cùng vui mừng; nhưng đồng thời tôi hoàn toàn không có ý định tìm cách chia rẽ hai người. Anh có thể hoàn toàn yên tâm, không cần phải nghi kỵ tôi. Chính anh cũng biết liệu tôi có bao giờ thực sự là đối thủ của anh hay không, ngay cả khi cô ấy bỏ trốn và đến chỗ tôi."

"Nào, anh đang cười tôi đấy — tôi biết tại sao anh cười. Đúng là chúng tôi đã sống xa nhau suốt khoảng thời gian đó, ở những thành phố khác nhau. Tôi đã nói với anh từ trước rồi, tôi yêu cô ấy không phải vì tình yêu, mà vì lòng trắc ẩn! Lúc đó anh bảo rằng anh hiểu tôi; rốt cuộc là anh có thực sự hiểu tôi hay không? Ánh mắt anh tràn ngập lòng hận thù làm sao vào khoảnh khắc này! Tôi đến để giải tỏa tâm tư cho anh, bởi vì anh cũng là người quan trọng đối với tôi. Tôi thương anh lắm, Parfen ạ; và giờ tôi sẽ đi và không bao giờ quay lại nữa. Tạm biệt."

Hoàng tử đứng lên.

"Ngồi lại một lát đi," Parfen nói, vẫn ngồi nguyên trên ghế và chống đầu lên bàn tay phải. "Tôi đã lâu không gặp cậu."

Hoàng tử lại ngồi xuống. Cả hai im lặng trong chốc lát.

"Những lúc không có cậu bên cạnh, tôi căm thù cậu lắm, Lef Nicolaievitch. Tôi căm ghét cậu mỗi ngày trong suốt ba tháng nay kể từ lần cuối chúng ta gặp nhau. Thề có Chúa là tôi thật sự thế!" Rogojin nói. "Tôi suýt chút nữa đã bỏ độc sát hại cậu bất cứ phút nào. Thế mà giờ đây, cậu ở bên tôi mới có một vốc thời gian ngắn ngủi mà mọi sự hằn học trong tôi dường như đã tan biến hết, và cậu vẫn thân thiết với tôi như xưa. Ở lại đây thêm lát nữa đi."

"Lúc ở cạnh anh thì anh tin tưởng tôi; nhưng vừa quay lưng đi là anh lại đâm ra ngờ vực," hoàng tử nói, mỉm cười và cố giấu đi xúc động.

"Tôi tin giọng nói của cậu, mỗi khi nghe cậu cất lời. Tất nhiên tôi thừa hiểu rằng tôi và cậu không thể đặt lên cùng một bàn cân được."

"Sao anh lại thêm câu đó vào làm gì? — Nào! Giờ anh lại cáu rồi," hoàng tử ngạc nhiên nói.

"Thì chúng ta có được ai hỏi ý kiến đâu. Chúng ta sinh ra đã khác nhau, với gu thẩm mỹ và cảm xúc khác nhau, chẳng hề được ai tham khảo. Cậu nói cậu yêu cô ấy bằng lòng trắc ẩn. Tôi chẳng có lòng trắc ẩn nào dành cho cô ấy cả. Cô ấy căm ghét tôi — sự thật phũ phàng là thế đấy. Đêm nào tôi cũng mơ thấy cô ấy, và lúc nào cũng là cảnh cô ấy đang cười nhạo tôi đi cùng một gã đàn ông khác. Và quả thực cô ấy đang cười nhạo tôi đấy thôi. Cô ấy coi việc cưới xin với tôi chẳng khác nào thay một chiếc giày. Cậu có tin nổi không, tôi đã năm ngày nay không được gặp mặt cô ấy, và tôi chẳng dám bén mảng đến gần. Cô ấy hỏi tôi đến đây làm gì, cứ làm như bản thân chưa đủ thối nát khi hạ nhục tôi vậy —"

"Hạ nhục anh! Sao lại thế?"

"Cứ làm như cậu không biết ấy! Thì cô ấy bỏ trốn khỏi tôi, và chạy đến chỗ cậu chứ sao. Chính mồm cậu vừa thừa nhận kia mà."

"Nhưng chắc chắn là anh không tin cô ấy..."

"Rằng cô ấy không hạ nhục tôi ở Moscow với tay sĩ quan Zemtuznikoff đó á? Tôi biết chắc chắn là cô ấy có, ngay sau khi chính cô ấy là người ấn định ngày cưới của chúng ta!"

"Không thể nào!" hoàng tử kêu lên.

"Tôi biết rành rành ra đấy," Rogojin đáp với giọng đầy quả quyết.

"Nghe không giống tính cô ấy nhỉ, anh nói vậy phải không? Bạn tôi ơi, vô lý lắm. Có lẽ hành động đó sẽ làm cô ấy kinh hoàng, nếu cô ấy ở bên cạnh anh, nhưng lại hoàn toàn khác khi liên quan đến tôi. Cô ấy coi tôi chẳng khác gì loài sâu bọ rác rưởi. Màn qua lại của cô ấy với Keller chẳng qua chỉ để biến tôi thành trò hề mà thôi. Cậu không biết cô ấy đã biến tôi thành một thằng ngốc ở Moscow như thế nào đâu; và số tiền tôi đã nướng vào cô ấy ấy chứ! Tiền bạc đấy! Tiền bạc đấy!"

"Thế mà bây giờ anh vẫn có thể cưới cô ấy sao, Parfen! Rồi mọi chuyện sẽ đi đến đâu đây?" hoàng tử nói với giọng đầy sợ hãi.

Rogojin trừng mắt nhìn lại với vẻ mặt ảm đạm và đầy nét dữ tợn, nhưng không nói gì.

"Tôi đã năm ngày không đến gặp cô ấy rồi," hắn lặp lại sau một khoảng lặng ngắn. "Tôi sợ bị đuổi cổ lắm. Cô ấy bảo cô ấy vẫn là chủ nhân của chính mình, và hoàn toàn có thể đá văng tôi đi để sang nước ngoài. Chính cô ấy nói với tôi thế đấy," hắn nói, liếc nhìn Muishkin một cái kỳ lạ. "Tôi nghĩ cô ấy hay làm thế chẳng qua chỉ để dọa tôi thôi. Lúc nào cô ấy cũng cười nhạo tôi, vì lý do quái nào đó; nhưng có những lúc cô ấy nổi giận, chẳng thèm mở miệng lấy nửa lời, và đó mới là điều làm tôi sợ hãi. Có lần tôi mang cho cô ấy một chiếc khăn choàng, loại mà có lẽ cô ấy chưa từng thấy bao giờ dù sống trong cảnh nhung lụa, thế mà cô ấy đem tặngừ cho con hầu Katia. Đôi khi không chịu nổi việc phải xa cách nữa, tôi lại lén lút lượn lờ qua ngôi nhà ấy, và có lần tôi đã canh gác ngoài cổng cho đến tận bình minh — tôi tưởng có chuyện gì mờ ám đang diễn ra — và cô ấy đã nhìn thấy tôi từ cửa sổ. Cô ấy hỏi tôi sẽ làm gì nếu phát hiện ra cô ấy đã lừa dối mình. Tôi bảo, 'Cô thừa biết rồi còn gì.'"

"Cô ấy biết cái gì?" hoàng tử kêu lên.

"Biết đường nào mà lần!" Rogojin đáp với một tiếng cười tức tối. "Tôi đã làm đủ mọi cách để bắt thóp cô ấy ở Moscow, nhưng không thành công. Tuy nhiên, có một hôm tôi tóm lấy cô ấy và nói: 'Cô sắp bước chân vào một gia đình gia giáo đấy, và cô có biết mình là loại đàn bà nào không? Cô chính là loại đàn bà thế này này,' tôi bảo thế."

"Anh nói với cô ấy thế thật à?"

"Ừ."

"Rồi sao nữa."

"Cô ấy bảo: 'Bây giờ cho tiền tôi cũng chẳng thèm thuê anh làm đầy tớ nữa là đòi làm chồng.' 'Tôi sẽ không rời khỏi cái nhà này đâu,' tôi nói, 'nên thế nào cũng mặc kệ.' 'Thế thì tôi sẽ gọi người tống cổ anh ra ngoài,' cô ấy thét lên. Thế là tôi lao vào tẩn cho cô ấy một trận bầm dập khắp người."

"Không thể nào!" hoàng tử kêu lên, bàng hoàng.

"Tôi bảo thật đấy," Rogojin điềm tĩnh nói, nhưng đôi mắt bừng cháy ngọn lửa đam mê.

"Thế rồi suốt một ngày rưỡi trời tôi chẳng hề chợp mắt, cũng chẳng ăn uống gì, nhất quyết không rời khỏi cô ấy. Tôi quỳ sụp dưới chân cô ấy: 'Tôi sẽ chết ở đây,' tôi nói, 'nếu cô không tha thứ cho tôi; và nếu cô đuổi cổ tôi, tôi sẽ ra sông tự tử; bởi vì giờ đây nếu không có cô thì tôi còn lại cái thá gì nữa?' Cả ngày hôm đó cô ấy hệt như một kẻ mất trí; lúc thì khóc lóc; lúc lại dùng dao dọa nát tôi; lúc thì chửi rủa tôi. Cô ấy gọi Zaleshoff với Keller đến, chỉ mặt tôi cho họ xem, bêu rếu tôi trước mặt bọn họ. 'Chúng ta đi xem kịch hết đi,' cô ấy bảo, 'và cứ để hắn ở lại đây nếu hắn không chịu đi — chẳng phải việc của tôi. Họ sẽ pha trà cho anh đấy, Parfen Semeonovitch, chắc đói meo rồi chứ gì.' Cô ấy đi xem kịch về một mình. 'Mấy gã nhát gan đó chẳng thèm đi,' cô ấy nói. 'Bọn chúng sợ anh lắm, và cũng tính dọa tôi nữa cơ. "Hắn đến thế nào thì ở lại thế đấy chứ đời nào chịu đi," bọn chúng bảo, "hắn sẽ rạch cổ cô cho mà xem — cứ đợi đấy mà coi." Giờ thì tôi sẽ vào phòng ngủ, và tôi thậm chí còn chẳng thèm khóa cửa, cốt để cho anh thấy tôi sợ anh đến mức nào. Anh phải được chứng kiến điều đó cho dứt khoát một lần. Anh đã uống trà chưa?' 'Chưa,' tôi đáp, 'và tôi cũng chẳng thèm.' 'Hà hà! Lại đem cái tôi ra đối chọi với cái dạ dày cơ à! Kiểu anh hùng rơm đó chẳng hợp với anh tẹo nào đâu,' cô ấy nói."

"Nói xong cô ấy làm y như lời; lên giường đi ngủ và không hề khóa cửa. Sáng hôm ra cô ấy bước ra. 'Anh điên thật rồi chắc?' cô ấy hỏi, giọng sắc lẹm. 'Cứ thế này thì có mà chết đói à.' 'Tha thứ cho tôi đi,' tôi nói. 'Không, tôi không tha, và tôi cũng chẳng thèm lấy anh đâu. Tôi nói thế đấy. Chẳng lẽ anh cứ ngồi ì trên chiếc ghế này suốt cả đêm mà không ngủ tí nào à?' 'Tôi không ngủ,' tôi đáp. 'Hừm! Khôn hồn đấy phết nhỉ. Thế hôm nay định nhịn cả bữa sáng lẫn bữa trưa luôn à?' 'Tôi đã bảo là tôi không ăn rồi. Tha thứ cho tôi đi!' 'Anh chẳng biết kiểu làm trò này nó lố bịch với anh đến mức nào đâu,' cô ấy nói, 'trông khác gì đeo yên ngựa cho con bò. Anh tưởng anh đang dọa được tôi đấy phục à? Ôi chao, chuyện động trời làm sao khi mà anh cứ ngồi lì ở đây mà nhịn đói! Tôi sợ chết khiếp đi mất thôi!' Cô ấy chẳng giận lâu, và cũng chẳng thèm nhớ nhở gì đến lỗi lầm của tôi nữa. Tôi ngạc nhiên lắm, vì cô ấy vốn là người thù dai nhớ lâu — nhưng rồi tôi nghĩ có lẽ cô ấy quá khinh miệt tôi nên chẳng thèm chấp nhặt nữa. Và sự thật đúng là thế."

"Cô ấy tiến lại gần tôi rồi bảo: 'Anh có biết Giáo hoàng ở thành Rome là ai không?' 'Tôi có nghe tiếng rồi,' tôi đáp. 'Chắc anh cũng đọc cuốn Lịch sử Phổ thông rồi chứ, Parfen Semeonovitch?' cô ấy hỏi. 'Tôi có được học hành gì đâu,' tôi đáp. 'Thế thì tôi cho anh mượn về đọc. Anh phải biết là ngày xửa ngày xưa có một vị Giáo hoàng, ngài rất tức giận một vị Hoàng đế nọ; thế là vị Hoàng đế liền đến quỳ lậu trước cung điện của Giáo hoàng, nhịn ăn nhịn uống cho đến khi được tha thứ thì thôi. Và anh đoán xem vị Hoàng đế đó đã thề thốt những gì suốt mấy ngày quỳ gối đó? Khoan đã, tôi đọc cho anh nghe!' Thế là cô ấy đọc cho tôi nghe một đống vần vệu, trong đó kể rằng vị Hoàng đế dành toàn bộ thời gian để thề non hẹn biển trả thù Giáo hoàng. 'Chẳng lẽ anh không tán thành bài thơ này à, Parfen Semeonovitch,' cô ấy hỏi. 'Tất cả những gì cô vừa đọc đều đúng sự thật cả,' tôi đáp. 'A ha!' cô ấy bảo, 'anh thừa nhận là đúng rồi chứ gì? Và anh đang tự thề ngầm trong bụng rằng nếu tôi lấy anh, anh sẽ lôi tất cả những chuyện này ra để đay nghiến và trả đũa tôi chứ gì.' 'Tôi không biết,' tôi trả lời, 'có lẽ tôi nghĩ thế thật, mà cũng có lẽ không. Lúc này tôi chẳng nghĩ ngợi gì sất.' 'Thế anh đang nghĩ gì nào?' 'Tôi đang nghĩ rằng khi cô đứng dậy khỏi ghế và đi lướt qua tôi, tôi dõi theo từng bước chân, ánh mắt không rời; váy áo cô chỉ cần sạt nhẹ một tiếng là tim tôi đã thắt lại; cô vừa rời khỏi phòng là tôi ghi nhớ từng lời từng cử chỉ nhỏ nhặt nhất, cả âm giọng lẫn những gì cô nói. Suốt đêm qua tôi chẳng nghĩ ngợi gì sất, chỉ ngồi đây lắng nghe tiếng thở lúc ngủ của cô, và nghe tiếng cô cựa mình khe khẽ hai lần.' 'Còn về chuyện anh thượng cẳng chân hạ cẳng tay với tôi,' cô ấy nói, 'chắc anh chưa từng mảy may nghĩ đến một lần nào chứ gì?' 'Có lẽ tôi có nghĩ, mà cũng có lẽ không,' tôi đáp. 'Thế nhỡ tôi không thèm tha thứ cũng chẳng thèm lấy anh thì sao?' 'Tôi bảo rồi, tôi sẽ ra sông tự tử.' 'Hừm!' cô ấy nói, rồi im bặt. Sau đó cô ấy nổi giận và bỏ ra ngoài. 'Chắc anh cũng tiện tay siết cổ tôi trước khi nhảy xuống sông tự tử ấy chứ nhỉ!' cô ấy hét lên khi bước ra khỏi phòng."

"Một tiếng sau, cô ấy quay lại chỗ tôi, vẻ mặt ủ dột. 'Tôi sẽ cưới anh, Parfen Semeonovitch,' cô ấy bảo, không phải vì tôi sợ anh, mà vì đời tôi coi như tiêu đời rồi, ra sao thì ra. Mà còn cách nào tự hủy hoại bản thân tốt hơn nữa chứ? Ngồi xuống đi; người ta mang cơm tối lên ngay đây. Và nếu tôi đã lấy anh, tôi sẽ là một người vợ chung thủy — anh không phải nghi ngờ điều đó đâu.' Rồi cô ấy ngẫm nghĩ một lát, đoạn nói tiếp: 'Dù sao đi nữa, anh cũng chẳng phải loại đầy tớ hèn mọn; lúc đầu tôi cứ ngỡ anh chẳng khá hơn tụi gia nhân là mấy.' Và cô ấy sắp xếp đám cưới, ấn định ngày giờ ngay tại chỗ."

"Thế rồi, chỉ một tuần sau, cô ấy lại bỏ trốn, và đến chỗ Lebedeff ở đây; và khi tôi tìm thấy cô ấy ở đây, cô ấy bảo với tôi rằng: 'Tôi không đời nào từ bỏ anh hoàn toàn, nhưng tôi muốn hoãn đám cưới lại thêm một thời gian nữa — bao lâu tùy thích — bởi vì tôi vẫn là chủ nhân của chính mình; nên anh cứ đợi đấy, nếu muốn.' Mọi chuyện giữa chúng tôi hiện giờ là thế đấy. Cậu nghĩ sao về tất cả những chuyện này, Lef Nicolaievitch?"

"'Còn anh thì tự nghĩ thế nào?' hoàng tử đáp, nhìn Rogojin với ánh mắt đượm buồn."

"Làm sao mà tôi nghĩ nổi cái quái gì nữa! Tôi —" Hắn toan nói thêm nhưng khựng lại trong tuyệt vọng.

Hoàng tử lại đứng dậy, như thể sắp sửa ra về.

"Dù thế nào đi nữa, tôi cũng sẽ không can thiệp vào chuyện của anh đâu!" chàng lẩm bẩm, như thể đang đáp lời một ý nghĩ thầm kín của chính mình.

"Tôi bảo cậu nghe cái này!" Rogojin hét lên, đôi mắt lóe lên tia lửa giận. "Tôi không tài nào hiểu nổi sao cậu lại nhường cô ấy cho tôi như thế; tôi chịu không tài nào hiểu được. Cậu hết yêu cô ấy thật rồi à? Hồi đầu cậu đã phải chịu đựng khổ sở biết bao — tôi biết chứ — tôi thấy hết. Hơn nữa, sao cậu lại phải hớt hải bám theo chúng tôi làm gì? Vì lòng thương hại à? Hì, hì, hì!" Khóe miệng hắn giật giật nụ cười giễu cợt.

"Anh nghĩ tôi đang lừa anh chắc?" hoàng tử hỏi.

"Không! Tôi tin cậu — nhưng tôi không thể hiểu nổi. Có vẻ như lòng thương hại của cậu còn lớn hơn cả tình yêu của tôi vậy." Một nỗi khao khát cháy bỏng muốn bộc bạch tâm can dường như bùng lên trong đôi mắt người đàn ông, hòa lẫn với cơn thịnh nộ cuồng nộ.

"Tình yêu của anh gắn liền với lòng căm thù, và thế nên, khi tình yêu ấy phai nhạt, đau khổ để lại sẽ càng lớn hơn," hoàng tử nói. "Tôi nói điều này với anh, Parfen —"

"Cái gì! Ý cậu là tôi sẽ rạch cổ cô ấy chứ gì?"

Hoàng tử rùng mình.

"Sau này anh sẽ căm ghét cô ấy vì tất cả tình yêu hiện tại, và vì tất cả nỗi dằn vặt mà anh đang phải chịu đựng vì cô ấy bây giờ. Điều làm tôi thấy khó hiểu nhất là sao cô ấy lại có thể đồng ý lấy anh một lần nữa, sau bao nhiêu chuyện đã xảy ra giữa hai người. Lúc nghe tin đó hôm qua, tôi suýt chẳng thể tin nổi vào tai mình. Sao cơ chứ, cô ấy đã hai lần trốn chạy khỏi anh rồi đấy, suýt chút nữa là ngay từ thềm bệ thờ. Chắc hẳn cô ấy phải có linh cảm điềm gở gì chứ. Giờ cô ấy còn muốn gì ở anh nữa? Tiền bạc của anh á? Thảm họa! Hơn nữa, tôi nghĩ chắc anh cũng đã khoét một lỗ khá lớn trong khối tài sản của mình rồi chứ giỡn. Chẳng lẽ lý do là vì cô ấy thèm khát có một người chồng đến thế cơ à? Cô ấy tìm đâu chẳng được khối người ngoài anh. Ai cũng tốt hơn anh hết, bởi vì anh sẽ sát hại cô ấy, và tôi chắc chắn là đến giờ cô ấy hiểu rõ điều đó hơn ai hết. Là vì anh yêu cô ấy tha thiết chăng? Quả thực, có lẽ là vậy. Tôi từng nghe nói có những người phụ nữ thèm khát chính xác kiểu tình yêu đó... nhưng mà..." Hoàng tử ngập ngừng, trầm ngâm.

"Sao cậu lại cứ nhe răng cười vào bức chân dung cha tôi thế?" Rogojin bất chợt hỏi. Hắn đang chăm chú quan sát từng biến đổi trên biểu cảm khuôn mặt hoàng tử.

"Tôi cười vì trong đầu bỗng lóe lên ý nghĩ rằng nếu không có cái nỗi đam mê khốn khổ này thì có lẽ anh đã, và chắc chắn sẽ, trở thành một người đàn ông hệt như cha anh, mà còn nhanh là khác. Anh sẽ yên bề gia thất trong ngôi nhà này với một người vợ im hơi lặng tiếng và vâng lời răm rắp. Anh sẽ kiệm lời, chẳng tin tưởng ai, chẳng thèm đếm xỉa đến ai, và trong đầu chẳng tơ tưởng gì ngoài việc kiếm tiền."

"Cứ cười đi! Hệt như thế, chính cô ấy cũng nói y hệt vậy, gần như từng chữ một khi nhìn thấy bức chân dung cha tôi. Thật kỳ lạ là dạo này cậu và cô ấy lại tâm ý tương thông đến thế."

"Sao cơ, cô ấy từng đến đây á?" hoàng tử tò mò hỏi.

"Ừ! Cô ấy ngắm bức chân dung lâu lắm và gặng hỏi đủ thứ về cha tôi. 'Anh mà sau này cũng y chang thế này cho coi,' cuối cùng cô ấy bảo thế rồi cười. 'Parfen ạ, anh mang trong mình những cảm xúc mãnh liệt đến mức,' cô ấy nói, 'nếu không nhờ có chút khôn ngoan lót dạ thì có mà bị đày sang Siberia từ tám đời nào rồi. Vì anh cũng khá thông minh đấy chứ.' (Cô ấy nói thế đấy — tin hay không tùy cậu. Lần đầu tiên tôi được nghe một câu khen ngợi kiểu đó thốt ra từ miệng cô ấy đấy.) 'Chẳng mấy chốc mà anh vứt xó cái thói côn đồ lưu manh đang ngấm vào máu này cho coi, rồi anh sẽ dọn về ở ẩn để chăm chỉ cày cuốc kiếm tiền, vì học thức anh có hạn mà lại; và anh sẽ cứ bám trụ ở đây y hệt như ông bố quá cố của anh thôi. Và anh sẽ yêu tiền đến mức vơ vét không phải hai triệu như cụ, mà là mười triệu; rồi kết cục là anh sẽ chết đói trên đống bao tải đựng tiền của chính mình, vì cái gì anh cũng chơi tới bến.' Đấy, cô ấy nói với tôi y chang từng chữ một như thế đấy. Trước giờ cô ấy có bao giờ nói chuyện với tôi kiểu đó đâu. Toàn nói nhảm nhí rồi cười cợt mỗi khi ở cạnh tôi thôi. Chúng tôi đã đi dạo khắp cái ngôi nhà cổ này với nhau đấy. 'Tôi sẽ sửa sang lại hết chỗ này,' tôi bảo, 'hoặc không thì tôi mua nhà mới để làm đám cưới.' 'Không, không!' cô ấy bảo, 'đừng đụng chạm gì sất; cứ để nguyên xi thế này; tôi sẽ về ở chung với mẹ anh sau khi cưới.'"

"Tôi dẫn cô ấy đi diện kiến mẹ tôi, và cô ấy tỏ ra lễ phép, ân cần hệt như con ruột vậy. Mẹ tôi thì lú lẫn gần như mất trí kể từ ngày cha mất — cụ già lắm rồi. Cụ cứ ngồi trên ghế rồi gật đầu chào bất cứ ai cụ trông thấy. Cậu mà bỏ mặc cụ không cho ăn suốt ba ngày trời, chắc cụ cũng chẳng thèm nhận ra ấy chứ. Thế là tôi nắm tay cô ấy rồi bảo, 'Mẹ chúc phúc cho người phụ nữ này đi mẹ, cô ấy sắp là vợ con đấy.' Thế là Nastasia cúi xuống hôn tay mẹ tôi đầy xúc động. 'Chắc cụ đã phải chịu đựng khổ sở lắm phải không ạ?' cô ấy hỏi. Cô ấy nhìn thấy cuốn sách này đang để trước mặt tôi đây. 'Sao cơ! Anh bắt đầu đọc lịch sử nước Nga rồi à?' cô ấy hỏi. Cậu biết đấy, hồi ở Moscow cô ấy từng khuyên tôi nên kiếm cuốn Lịch sử nước Nga của Solovieff về đọc đi, vì tôi dốt đặc cán mai. 'Thế thì tốt,' cô ấy bảo, 'cứ tiếp tục đọc sách như thế đi. Tự tay tôi sẽ lên danh sách những cuốn anh cần đọc trước — chịu không?' Trước giờ cô ấy chưa từng nói năng với tôi kiểu đó; đó là lần đầu tiên tôi cảm thấy mình được hít thở như một con người sống thực sự trước mặt cô ấy."

"Tôi rất, rất vui khi nghe điều này, Parfen ạ," hoàng tử nói với cảm xúc chân thành. "Ai mà biết được? Biết đâu Chúa trời vẫn sẽ đưa hai người xích lại gần nhau."

"Không bao giờ, không bao giờ đâu!" Rogojin kích động thét lên.

"Nghe này Parfen; nếu anh yêu cô ấy nhiều đến thế, chắc chắn anh phải khao khát chiếm được sự tôn trọng của cô ấy chứ? Và nếu anh thực sự mong muốn điều đó, chắc chắn anh có quyền hy vọng chứ? Lúc nãy tôi nói rằng tôi thấy lạ lùng khi cô ấy vẫn sẵn sàng kết hôn với anh. Vả lại, dẫu tôi chưa thể hiểu thấu đáo, tôi vẫn tin chắc cô ấy phải có lý do chính đáng nào đó, bằng không thì cô ấy đã chẳng làm thế. Cô ấy chắc chắn về tình yêu của anh; nhưng ngoài ra, cô ấy hẳn phải nhìn nhận ở anh một phẩm chất tốt đẹp nào đó, nếu không thì sự việc đã chẳng diễn ra như vậy. Những gì anh vừa kể đã củng cố thêm lời tôi nói. Chính anh cũng bảo rằng cô ấy đã có thể trò chuyện với anh hoàn toàn khác với điệu bộ thường ngày. Mà anh thì vốn hay đa nghi, lại ghen tuông nữa, thế nên mỗi khi gặp chuyện bực bội là anh lại thổi phồng ý nghĩa của nó lên. Tất nhiên, tất nhiên rồi, cô ấy đâu có nghĩ về anh tệ hại như anh nói. Sao cơ chứ, nếu cô ấy nghĩ thế thật, thì khi lấy anh chẳng khác nào cô ấy đang tự bước vào cõi chết bằng cách nhảy xuống sông hay tự đâm cổ, với đôi mắt mở trừng trừng. Bất khả thi! Chẳng có ai lại đi tự sát một cách có ý thức như thế cả!"

Rogojin lắng nghe những lời đầy kích động của hoàng tử với một nụ cười cay đắng. Niềm tin của hắn dường như là thứ không gì lay chuyển nổi.

"Sao ánh mắt anh nhìn tôi đáng sợ thế, Parfen!" hoàng tử nói với một nỗi sợ hãi chực chờ.

"Nước hay lưỡi dao?" kẻ kia cuối cùng cũng cất lời. "Hà, hà — chính xác đó là lý do vì sao cô ấy sắp lấy tôi, bởi vì cô ấy biết chắc chắn rằng lưỡi dao đang chờ đón mình. Hoàng tử, chẳng lẽ cậu vẫn chưa nhìn thấu bản chất sâu xa của toàn bộ cơ sự này hay sao?"

"Tôi không hiểu anh đang nói gì."

"Có lẽ cậu ta không hiểu tôi thật đấy! Người ta đồn cậu là một kẻ — cậu thừa biết mà! Cô ấy yêu một người khác — đấy, chừng đó thì cậu hiểu được chứ! Hệt như cách tôi yêu cô ấy, y chang vậy cô ấy yêu một gã đàn ông khác. Và gã đàn ông đó là ai — cậu có biết không? Chính là cậu đấy. Nào — đến cái này mà cậu cũng không biết à, hử?"

"Tôi á?"

"Cậu, chính cậu! Cô ấy đã yêu cậu từ cái ngày hôm đó, ngày sinh nhật cô ấy! Chỉ là cô ấy nghĩ mình không thể lấy cậu, bởi vì làm thế sẽ hủy hoại cuộc đời cậu. 'Mọi người đều biết tôi là loại đàn bà nào rồi,' cô ấy nói. Chính mồm cô ấy nói với tôi những điều này đấy! Cô ấy sợ làm nhục và hủy hoại cậu, cô ấy bảo thế, nhưng với cô ấy thì ra sao cũng mặc. Cô ấy cưới tôi thì vô tư đi! Cậu coi xem cô ấy chiếu cố tôi đến mức nào kìa!"

"Nhưng sao cô ấy lại bỏ trốn đến chỗ tôi, rồi từ chỗ tôi lại trốn sang —"

"Từ cậu sang tôi á? Hà, hà! Chuyện nhỏ! Mà sao dạo này cô ấy cứ làm như thể mình đang phát cuồng lên thế không biết! Hoặc là cô ấy bảo, 'Đến đây, tôi lấy anh! Làm đám cưới nhanh lên nào!' rồi ấn định ngày giờ, tỏ ra vô cùng né gấp, thế mà đến lúc sát nút thì lại đâm ra sợ hãi; hoặc không thì cái ý quái đản nào lại xọ vào đầu — trời đất quỷ thần ơi! Cậu tận mắt thấy cô ấy rồi đấy — cậu biết cô ấy trở nên thế nào rồi — cười cợt rồi gào khóc điên cuồng! Chẳng có gì lạ hoắc khi cô ấy bỏ trốn khỏi cậu cả! Cô ấy trốn đi vì phát hiện ra mình yêu cậu tha thiết nhường nào. Cô ấy không tài nào chịu nổi cảnh ở gần cậu. Lúc nãy cậu bảo tôi đã tìm thấy cô ấy ở Moscow khi cô ấy trốn khỏi cậu. Tôi làm quái gì có chuyện đó; tự cô ấy tìm đến chỗ tôi, đi thẳng từ chỗ cậu đến. 'Chọn ngày đi — tôi sẵn sàng!' cô ấy bảo. 'Khui champagne ra, rồi cùng đi nghe dân Digan hát thôi!' Tôi bảo đảm với cậu là đời nào cô ấy chịu tự tử bằng cách nhảy xuống nước từ lâu rồi nếu không vướng bận gì tôi! Cô ấy không làm thế bởi vì có lẽ tôi còn làm cô ấy khiếp hãi hơn cả dòng nước ấy chứ! Cô ấy lấy tôi vì tức khí đấy; nếu cô ấy chịu lấy tôi, tôi nói cho cậu hay, đích thị là vì tức khí!"

"Nhưng sao anh lại, làm sao anh có thể —" hoàng tử bắt đầu nói, trân trân nhìn Rogojin với nỗi kinh hoàng và sợ hãi.

"Sao cậu không nói nốt câu đi? Có cần tôi nói cho nghe lúc nãy cậu đang tơ tưởng cái gì trong đầu không? Cậu đang nghĩ, 'Sao cô ấy lại có thể lấy hắn sau từng ấy chuyện? Làm sao chuyện đó có thể xảy ra được chứ?' Ồ, tôi thừa biết nãy giờ cậu đang tơ tưởng cái gì rồi!"

"Tôi đến đây không phải vì mục đích đó, Parfen. Chuyện đó không hề có trong đầu tôi —"

"Có thể lắm chứ! Có lẽ lúc đầu cậu không mang ý định đó, nhưng giờ thì cái ý nghĩ đó chình ình ra đấy rồi còn gì! Hà, hà! Thôi đủ rồi! Cậu làm cái quái gì mà hoảng hốt lên thế? Chẳng lẽ trước nay cậu không hề biết chút gì sao? Cậu làm tôi ngạc nhiên đấy!"

"Tất cả những chuyện này chỉ là cơn ghen tuông nhảm nhí — đó là căn bệnh của anh rồi, Parfen! Anh đang trầm trọng hóa mọi thứ lên đấy," hoàng tử cực kỳ kích động nói. "Anh đang làm cái quái gì thế?"

"Bỏ ra!" Parfen quát lên, giật phăng khỏi tay hoàng tử một con dao mà lúc đó chàng vừa tiện tay cầm lấy từ trên bàn, nơi nó nằm cạnh cuốn lịch sử. Parfen ném trả nó về chỗ cũ.

"Tôi hồ như biết điều đó — tôi linh cảm thấy, lúc đang trên đường quay lại Petersburg," hoàng tử tiếp lời, "tôi đã không muốn đến, tôi muốn quênn quẻng hết chuyện này đi, nhổ tận gốc nó ra khỏi ký ức! Thôi, tạm biệt — có chuyện gì thế?"

Chàng vô thức cầm lấy con dao lần thứ hai, và một lần nữa Rogojin giật phăng nó khỏi tay chàng, ném phịch xuống bàn. Đó chỉ là một con dao trông rất bình thường, cán bằng xương, lưỡi dài khoảng tám inch và bản rộng tương ứng, không có chốt gập.

Thấy hoàng tử có vẻ vô cùng ấn tượng trước việc hắn đã hai lần giật phăng con dao này khỏi tay mình, Rogojin bực dọc chộp lấy nó, kẹp vào giữa cuốn sách rồi quăng tút sang một chiếc bàn khác.

"Anh dùng nó để rọc giấy hay làm gì thế?" Muishkin hỏi, vẫn có phần lơ đễnh, như thể không tài nào rũ bỏ nổi sự trầm tư sâu sắc mà câu chuyện vừa rồi đã đẩy chàng vào.

"Ừ."

"Dao cắt cành cây phải không anh?"

"Ừ. Chẳng lẽ dao cắt cành thì không rọc được giấy chắc?"

"Trông còn mới tinh."

"Thì sao nào? Tôi thích mua dao mới thì không được à?" Rogojin nổi khùng quát lên, sự bực bội mỗi lúc một dâng cao qua từng câu chữ.

Hoàng tử rùng mình, trân trân nhìn Parfen. Bỗng nhiên chàng phá lên cười.

"Chà, nghĩ lại thấy buồn cười thật!" chàng nói. "Tôi đâu có ý định hỏi anh mấy câu ngớ ngẩn này; tôi đang mải nghĩ vẩn vơ chuyện khác cơ! Nhưng đầu óc tôi nặng nề quá, dạo này cứ lơ đễnh thế nào ấy! Thôi, tạm biệt — tôi chẳng nhớ nổi mình định nói gì nữa — tạm biệt!"

"Không phải lối đó," Rogojin nói.

"Đấy, tôi lại quên bén mất cả đường đi!"

"Lối này — đi theo tôi — tôi chỉ đường cho."