Cuối cùng, vị hoàng tử cũng hiểu ra vì sao trái tim ông lại run lên hoảng sợ mỗi khi nghĩ đến ba bức thư nằm trong túi áo, và vì sao ông lại trì hoãn việc đọc chúng cho đến tận tối muộn.

Khi chìm vào giấc ngủ mê mệt trên chiếc ghế bớp ngoài hiên mà chẳng đủ can đảm mở lấy dù chỉ một trong ba phong bì ấy, ông lại mơ một giấc mơ đầy cay đắng, và người đàn bà "tội lỗi" đáng thương kia lại hiện ra trước mắt ông. Lại một lần nữa, nàng nhìn ông với những giọt nước mắt lấp lánh trên hàng mi dài, vẫy gọi ông đi theo; rồi ông giật mình tỉnh giấc như trước, với hình bóng khuôn mặt nàng cứ ám ảnh mãi trong tâm trí.

Ông ao ước được đứng dậy và đến bên nàng ngay lập tức — nhưng ông không thể. Cuối cùng, trong nỗi tuyệt vọng gần như tột cùng, ông bóc những bức thư ra và bắt đầu đọc.

Những bức thư này cũng giống như một giấc mơ. Thỉnh thoảng chúng ta vẫn gặp những giấc mơ kỳ lạ, bất khả thi, đi ngược lại mọi quy luật tự nhiên. Khi tỉnh dậy, ta nhớ lại chúng và kinh ngạc trước sự kỳ quái của chúng. Có lẽ bạn nhớ rằng mình hoàn toàn tỉnh táo trong suốt chuỗi hình ảnh hão huyền ấy; thậm chí bạn còn hành động với sự logic và ranh mãnh phi thường khi bị vây quanh bởi những kẻ sát nhân đang che giấu dã tâm, tỏ ra vô cùng thân thiện trong lúc chờ cơ hội cắt cổ bạn. Bạn nhớ mình đã trốn thoát khỏi chúng bằng một mưu mẹo tinh vi thế nào; rồi bạn hoài nghi không biết chúng có thực sự bị lừa hay chỉ đang giả vờ không biết chỗ bạn ẩn nấp; rồi bạn nghĩ ra một kế hoạch khác và qua mặt chúng một lần nữa. Bạn nhớ rõ tất cả những điều đó, nhưng tại sao lý trí của bạn lại bình thản chấp nhận mọi sự vô lý và bất khả thi rành rành cứ ùn ùn kéo vào trong giấc mơ của bạn? Một kẻ sát nhân bỗng nhiên biến thành một người đàn bà ngay trước mắt bạn; rồi người đàn bà ấy lại hóa thành một tên lùn gớm ghiếc, đầy mưu mẹo; và bạn đã tin, đã chấp nhận tất cả gần như đó là chuyện hiển nhiên — trong khi cùng lúc đó, trí tuệ của bạn lại tỏ ra vô cùng nhạy bén, thực hiện những phép màu của sự ranh mãnh, sự khôn ngoan và tính logic! Tại sao khi tỉnh dậy về với thế giới thực tại, hầu như lúc nào bạn cũng cảm thấy, đôi khi rất rõ ràng, rằng giấc mơ vừa tan biến đã mang theo một câu đố nào đó mà bạn chưa thể giải đáp? Bạn mỉm cười trước sự hoang đường của giấc mơ, nhưng đồng thời bạn vẫn cảm thấy mớ hỗn độn vô lý ấy ẩn chứa một ý niệm thực sự nào đó, một điều gì đó thuộc về cuộc đời thực của bạn — một điều gì đó tồn tại, và vẫn luôn tồn tại trong trái tim bạn. Bạn tìm kiếm trong giấc mơ một lời tiên tri mà bạn hằng mong đợi. Nó để lại trong bạn một ấn tượng sâu sắc, dẫu vui sướng hay tàn nhẫn, nhưng ý nghĩa của nó là gì, hay điều gì đã được tiên đoán cho bạn trong đó, thì bạn không tài nào hiểu nổi cũng chẳng thể nhớ ra.

Việc đọc những bức thư này cũng tạo ra một hiệu ứng tương tự đối với vị hoàng tử. Ngay cả trước khi mở phong bì, ông đã cảm thấy sự tồn tại của chúng tựa như một cơn ác mộng. Làm sao nàng lại có thể quyết định viết thư cho cô ấy cơ chứ? — ông tự hỏi mình. Làm sao nàng có thể viết về chuyện đó được nhỉ? Và làm thế nào mà một ý nghĩ điên rồ như vậy lại có thể xẹt qua đầu nàng? Thế nhưng, điều kỳ lạ nhất là khi đọc những bức thư, chính ông cũng gần như tin vào tính khả thi, thậm chí là tính chính đáng của ý nghĩ mà ông từng cho là vô cùng điên rồ ấy. Dĩ nhiên đó là một giấc mơ điên rồ, một cơn ác mộng, nhưng dẫu vậy, vẫn có một cái gì đó thực tế một cách tàn nhẫn ở trong đó. Suốt mấy tiếng đồng hồ, những gì vừa đọc cứ bám riết lấy tâm trí ông. Có những đoạn cứ lặp đi lặp lại trong đầu, và khi ngẫm nghĩ về chúng, ông cảm thấy như thể mình đã đoán trước và biết rõ tất cả những gì được viết ở đây; thậm chí ông còn có cảm giác rằng mình đã đọc toàn bộ những dòng này vào một lúc nào đó, từ rất lâu, rất lâu rồi; và tất cả những gì từng hành hạ, dằn vặt ông cho đến tận bây giờ đều có thể tìm thấy trong những bức thư cũ kỹ, đã được đọc từ lâu này.

("Khi bạn mở bức thư này" — bức đầu tiên bắt đầu như vậy — "hãy nhìn vào chữ ký trước. Chữ ký sẽ nói cho bạn biết tất cả, để tôi không cần phải giải thích gì thêm, cũng chẳng cần tìm cách biện hộ cho bản thân. Nếu tôi có chút tư cách nào đặt mình ngang hàng với bạn, có lẽ bạn sẽ cảm thấy bị xúc phạm bởi sự táo bạo của tôi; nhưng tôi là ai, và bạn là ai? Chúng ta ở hai thái cực quá xa nhau, và tôi quá xa vời bạn, đến mức tôi có muốn xúc phạm bạn cũng không thể được.")

Xa hơn nữa, ở một chỗ khác, nàng viết: ("Xin đừng coi những lời của tôi là nỗi ngây ngất bệnh hoạn của một tâm trí quẩn quanh, nhưng theo quan điểm của tôi — bạn là sự hoàn hảo! Tôi đã nhìn thấy bạn — tôi nhìn thấy bạn mỗi ngày. Tôi không phán xét bạn; tôi không đặt bạn lên bàn cân của Lý trí rồi kết luận bạn là Sự hoàn hảo — đó đơn giản là một đức tin. Nhưng tôi phải thú nhận một tội lỗi đối với bạn — tôi yêu bạn. Người ta không nên yêu sự hoàn hảo. Người ta chỉ nên ngắm nhìn nó như một biểu tượng của sự hoàn hảo — thế mà tôi lại đem lòng yêu bạn. Dù tình yêu có thể san lấp mọi khoảng cách, xin bạn đừng sợ. Tôi chưa hề hạ thấp bạn xuống ngang hàng với mình, ngay cả trong những suy nghĩ thầm kín nhất. Tôi viết câu 'Xin đừng sợ' cứ như thể bạn có thể sợ hãi vậy. Tôi sẵn sàng hôn những dấu chân bạn nếu có thể; nhưng, ôi! Tôi không hề đặt mình ngang hàng với bạn đâu! — Hãy nhìn vào chữ ký đi — mau lên, hãy nhìn vào chữ ký đi!")

("Tuy nhiên, hãy chú ý điều này" — nàng viết trong một bức thư khác — "rằng mặc dù tôi ghép đôi bạn với anh ta, nhưng tôi chưa một lần hỏi xem bạn có yêu anh ta hay không. Anh ta đã đem lòng yêu bạn, dù chỉ gặp bạn có một lần. Anh ta nhắc đến bạn như 'ánh sáng'. Đó là nguyên văn lời anh ta — tôi đã nghe thấy. Nhưng tôi hiểu mà không cần anh ta phải nói rằng đối với anh ta, bạn chính là tất cả những gì thuộc về ánh sáng. Tôi đã sống cạnh anh ta suốt một tháng trời, và lúc đó tôi hiểu rằng bạn cũng phải yêu anh ta. Tôi luôn nghĩ về bạn và anh ta là một.")

("Chuyện gì xảy ra ngày hôm qua vậy?" — nàng viết trên một tờ giấy khác. — "Tôi đi ngang qua bạn, và có cảm giác như bạn đỏ mặt. Có lẽ đó chỉ là trí tưởng tượng của tôi mà thôi. Cho dù tôi có đưa bạn đến cái hang ổ gớm ghiếc nhất, và phơi bày trước mắt bạn sự đồi bại trần trụi — bạn cũng không được phép đỏ mặt. Bạn không bao giờ có thể cảm nhận được nỗi nhục mạ cá nhân. Bạn có thể căm ghét tất cả những kẻ ti tiện, đê hèn, hoặc đồi bại — nhưng không phải vì bản thân bạn — mà chỉ vì những kẻ mà chúng gây tổn thương. Không ai có thể làm tổn thương bạn cả. Bạn có biết không, tôi nghĩ bạn nên yêu tôi — bởi vì trong mắt tôi, bạn cũng giống như trong mắt anh ta vậy — bạn chính là ánh sáng. Một thiên thần có lẽ không biết căm ghét, và có lẽ cũng chẳng biết yêu. Tôi thường tự hỏi — liệu có thể yêu tất cả mọi người được không? Quả thực là không thể; điều đó đi ngược lại tự nhiên. Tình yêu nhân loại trừu tượng hầu như luôn là tình yêu bản thân. Nhưng bạn thì khác. Bạn không thể không yêu mọi người, vì bạn chẳng thể so sánh với ai và đứng cao hơn mọi sự xúc phạm hay giận hờn cá nhân. Ôi! Sẽ cay đắng biết bao cho tôi nếu biết rằng bạn cảm thấy giận dữ hay hổ thẹn vì tôi, bởi đó sẽ là sự sụp đổ của bạn — bạn sẽ lập tức trở nên tầm thường giống như những kẻ như tôi.)

("Ngày hôm qua, sau khi nhìn thấy bạn, tôi đã về nhà và phác thảo ra một bức tranh.

"Các họa sĩ luôn vẽ Chúa Cứu Thế như một nhân vật trong một câu chuyện Phúc Âm. Tôi sẽ làm khác đi. Tôi sẽ vẽ một mình Chúa — thỉnh thoảng các môn đệ cũng có lúc rời xa Ngài. Tôi sẽ vẽ một đứa trẻ nhỏ ở lại bên Ngài. Đứa trẻ này vừa chơi đùa quanh Ngài, và có lẽ vừa kể cho Chúa nghe điều gì đó bằng giọng ngọng nghịu đáng yêu của trẻ thơ. Chúa đã lắng nghe, nhưng giờ đây Ngài đang trầm ngâm — một bàn tay đặt lên mái tóc sáng màu của đứa trẻ. Đôi mắt Ngài mang một vẻ xa xăm. Tư tưởng, vĩ đại như Vũ trụ, hiện lên trong đó — khuôn mặt Ngài đượm buồn. Đứa trẻ tì khuỷu tay lên đầu gối Chúa, má áp lên bàn tay, ngước nhìn lên Ngài, trầm tư suy ngẫm như trẻ con đôi khi vẫn thế. Mặt trời đang lặn. Đó chính là bức tranh của tôi.

"Bạn thật trong trắng — và trong sự trong trắng ấy chứa đựng toàn bộ sự hoàn hảo của bạn — ôi, hãy nhớ lấy điều đó! Niềm đam mê của tôi có ý nghĩa gì với bạn chứ? — giờ đây bạn thuộc về tôi; tôi sẽ ở bên bạn suốt phần đời còn lại — tôi sẽ sống chẳng được bao lâu đâu!")

Cuối cùng, trong bức thư cuối cùng, ông tìm thấy những dòng này:

("Vì ơn Chúa, xin đừng hiểu lầm tôi! Đừng nghĩ rằng tôi đang tự hạ thấp mình khi viết những dòng này cho bạn, hay tôi thuộc về cái hạng người tìm thấy sự thỏa mãn trong việc tự hạ nhục bản thân — vì lòng kiêu hãnh. Tôi có niềm an ủi của riêng mình, dẫu rằng rất khó để giải thích — nhưng tôi không hề tự hạ thấp mình.

"Tại sao tôi lại muốn hợp nhất hai người lại với nhau? Vì lợi ích của các bạn hay của chính tôi? Dĩ nhiên là vì chính tôi rồi. Mọi vấn đề trong cuộc đời tôi nhờ đó sẽ được giải quyết; tôi đã nghĩ thế từ lâu rồi. Tôi biết có lần khi chị của bạn là Adelaida nhìn thấy chân dung tôi, chị ấy đã nói rằng vẻ đẹp như thế có thể làm lật đổ cả thế giới này. Nhưng tôi đã từ bỏ thế gian rồi. Bạn cho là kỳ lạ khi tôi nói thế, vì bạn từng thấy tôi chưng diện ren và kim cương, sống giữa những kẻ say xỉn và tụi ăn chơi trác táng. Đừng để tâm đến điều đó; tôi biết mình đã gần như ngừng tồn tại rồi. Chúa mới biết thứ gì đang ngự trị trong con người tôi lúc này — đó không phải là tôi. Tôi có thể nhìn thấy nó mỗi ngày trong hai con mắt đáng sợ cứ đắm đuối nhìn tôi, ngay cả khi không có mặt. Đôi mắt ấy giờ đây đang im lặng, chúng chẳng nói gì cả; nhưng tôi biết bí mật của chúng. Ngôi nhà của hắn u ám, và có một bí mật giấu kín trong đó. Tôi chắc chắn rằng ở một chiếc rạp nào đó, hắn cất giấu một lưỡi dao cạo được quấn quanh bằng dải lụa, y hệt như lưỡi dao mà tên sát nhân ở Moscow từng có. Tên đó cũng sống với mẹ và giấu một lưỡi dao cạo được quấn bằng lụa trắng, và hắn định dùng lưỡi dao đó để cắt cổ người ta.

"Suốt thời gian ở trong ngôi nhà của họ, tôi cứ đinh ninh rằng đâu đó bên dưới sàn nhà có giấu một cỗ thi thể khủng khiếp nào đó được bọc trong vải dầu, biết đâu lại do chính cha hắn chôn cất ở đó thì sao? Giống hệt như vụ án ở Moscow vậy. Tôi hoàn toàn có thể chỉ cho bạn đúng cái chỗ đó!

"Hắn luôn im lặng, nhưng tôi thừa biết hắn yêu tôi sâu sắc đến mức chắc chắn hắn căm ghét tôi. Lễ cưới của tôi và lễ cưới của bạn sẽ diễn ra cùng một ngày; tôi đã sắp xếp với hắn như vậy rồi. Tôi không giấu hắn chuyện gì cả. Tôi muốn giết hắn vì quá khiếp sợ, nhưng hắn sẽ ra tay sát hại tôi trước. Hắn vừa bật cười lác óc và bảo rằng tôi đang lú lẫn. Hắn biết tôi đang viết thư cho bạn đấy.")

Còn rất nhiều những lời cuồng loạn, sảng tưởng như thế này trong các bức thư — có bức dài vô cùng.

Cuối cùng, vị hoàng tử cũng bước ra khỏi khu công viên tối tăm, u ám — nơi ông đã lang thang suốt mấy tiếng đồng hồ y như ngày hôm qua. Đêm sáng rực rỡ khiến ông cảm thấy sáng hơn bao giờ hết. "Chắc là còn sớm lắm," ông nghĩ bụng. (Ông đã quên mất chiếc đồng hồ của mình). Đâu đó có tiếng âm thanh của âm nhạc vọng lại từ xa. "À," ông thầm nghĩ, "khu giải trí Vauxhall! Chắc chắn hôm nay họ không có ở đó đâu!" Ngay lúc này, ông nhận ra mình đang ở rất gần ngôi nhà của họ; từ lâu ông đã cảm nhận được rằng thế nào rồi mình cũng bị hút về phía này, và với trái tim đang đập thình thịch, ông bước lên bậc thềm hiên nhà.

Không một ai ra đón ông; hiên nhà trống hoác và tối như mực. Ông mở cửa bước vào phòng, nhưng nơi đây cũng tối tăm và vắng lặng. Ông đứng trơ trọi giữa căn phòng với vẻ ngơ ngác. Bỗng cánh cửa bật mở, và Alexandra bước vào, trên tay cầm một ngọn nến. Nhìn thấy vị hoàng tử, cô khựng lại đầy ngạc nhiên trước mặt ông, đưa mắt nhìn ông dò hỏi.

Rõ ràng là cô chỉ tình cờ đi ngang qua phòng từ cửa này sang cửa khác, và hoàn toàn không hề mảy may nghĩ rằng mình sẽ gặp bất kỳ ai ở đây.

"Anh đến đây bằng cách nào thế?" — cuối cùng cô cất tiếng hỏi.

"Tôi — tôi — bước vào —"

"Mẹ không được khỏe lắm, và Aglaya cũng vậy. Adelaida đã đi ngủ rồi, và tôi cũng chuẩn bị đi ngủ đây. Cả buổi tối chúng tôi ở nhà một mình. Bố và hoàng tử S. đã vào thành phố rồi."

"Tôi đến tìm cô — lúc này — để —"

"Anh có biết bây giờ là mấy giờ rồi không?"

"K — không!"

"Mười hai giờ rưỡi rồi. Tụi tôi lúc nào cũng lên giường trước một giờ."

"Tôi — tôi cứ tưởng mới chín giờ rưỡi chứ!"

"Không sao đâu!" — cô mỉm cười — "nhưng sao anh không đến sớm hơn? Biết đâu có người đang mong chờ anh đấy chứ!"

"Tôi tưởng —" — ông lắp bắp, quay người hướng về phía cửa.

"Tạm biệt nhé! Ngày mai em sẽ dùng câu chuyện này để mua vui cho mọi người cho mà xem!"

Ông bước đi dọc con đường hướng về nhà mình. Trái tim ông đang đập loạn nhịp, tâm trí rối bời, vạn vật xung quanh dường như đều là một phần của giấc mơ.

Và đột nhiên, y như hai lần trước từng bừng tỉnh khỏi giấc ngủ cùng một ảo ảnh ấy, bóng hình chính người đàn bà nọ giờ đây lại hiện lên trước mặt ông. Người đàn bà ấy dường như bước ra từ khu công viên, đứng chắn ngay lối đi phía trước, tựa như đang đợi sẵn ông ở đó vậy.

Ông rùng mình khựng lại; nàng chộp lấy tay ông và siết chặt lấy một cách cuồng loạn.

Không, đây không phải là ảo ảnh!

Cuối cùng thì nàng cũng đứng đó, đối mặt với ông, lần đầu tiên kể từ sau cuộc chia ly.

Nàng nói gì đó, nhưng ông chỉ im lặng nhìn lại nàng. Trái tim ông quặn thắt vì đau đớn. Ôi! Chẳng bao giờ ông có thể xóa nhòa ký ức về cuộc gặp gỡ này với nàng, và mỗi khi nhớ lại, trong lòng ông chỉ toàn nỗi đau đớn và dằn vặt khôn nguôi.

Nàng quỳ sụp xuống trước mặt ông — ngay giữa lối đi — như một kẻ mất trí. Ông lùi lại một bước, nhưng nàng chộp lấy tay ông và hôn lấy hôn để, và y như trong giấc mơ, những giọt nước mắt lại lấp lánh trên hàng mi dài, đẹp đẽ của nàng.

"Đứng lên đi!" — ông thì thầm trong nỗi hoảng sợ, kéo nàng đứng dậy. — "Đứng lên ngay đi!"

"Anh có hạnh phúc không — anh có hạnh phúc không?" — nàng hỏi. — "Hãy nói một tiếng này thôi. Bây giờ anh có hạnh phúc không? Hôm nay, khoảnh khắc này đây? Anh vừa ở bên cô ta phải không? Cô ta đã nói gì thế?"

Nàng không chịu đứng dậy; nàng chẳng màng nghe ông nói; nàng dồn dập tuôn ra những câu hỏi cứ như thể đang bị ai đuổi bắt vậy.

"Ngày mai em sẽ đi, đúng như anh đã bảo — em sẽ không viết thư nữa — thế nên đây là lần cuối cùng em được gặp anh, lần cuối cùng đấy! Đây thực sự là lần cuối cùng rồi!"

"Ôi, bình tĩnh lại đi — bình tĩnh lại nào! Đứng lên đi!" — ông khẩn khoản trong tuyệt vọng.

Nàng đắm đuối nhìn ông và bấu chặt lấy đôi bàn tay ông.

"Tạm biệt anh!" — cuối cùng nàng nói, rồi đứng vụt dậy và bỏ đi rất nhanh.

Vị hoàng tử nhận ra Rogojin đã xuất hiện bên cạnh nàng từ lúc nào, ôm lấy tay nàng và kéo đi.

"Chờ một phút nhé, hoàng tử," — gã ngoái lại hét vọng lên. — "Tôi sẽ quay lại sau năm phút."

Gã quay lại đúng sau năm phút như đã hứa. Vị hoàng tử vẫn đang đứng đợi gã.

"Tôi đã đưa cô ấy lên xe ngựa rồi," — gã nói — "xe đậu ở góc đường đằng kia từ lúc mười giờ cơ. Cô ấy cứ đinh ninh rằng anh sẽ ở bên họ suốt buổi tối chứ. Tôi đã thuật lại chính xác những gì anh viết cho tôi rồi. Cô ấy hứa sẽ không viết thư cho cô gái kia nữa; và ngày mai cô ấy sẽ cuốn xéo đi như ý anh muốn. Cô ấy nằng nặc đòi gặp anh lần cuối, dù anh từ chối, nên tụi tôi cứ ngồi đợi ở chiếc ghế dài đó cho đến lúc anh đi ngang qua để về nhà."

"Cô ấy tự nguyện dẫn anh đi cùng à?"

"Đương nhiên là tự nguyện rồi!" — Rogojin nhe răng cười — "và tận mắt tôi đã chứng kiến những gì tôi vốn đã biết từ trước. Chắc anh đã đọc những bức thư của cô ấy rồi chứ?"

"Anh cũng đọc chúng à?" — vị hoàng tử hỏi, giật mình sực nhớ ra.

"Tất nhiên — chính cô ấy đưa cho tôi xem mà. Anh đang nghĩ đến con dao cạo chứ gì, hử? Ha, ha, ha!"

"Ôi, cô ấy điên mất rồi!" — vị hoàng tử kêu lên, hai tay vò lại với nhau.

"Ai mà biết được? Biết đâu cô ấy lại chẳng đến nỗi điên như thế," — Rogojin nói nhỏ, giọng cứ như đang lẩm bẩm một mình.

Vị hoàng tử không đáp.

"Thôi, chào nhé," — Rogojin nói. — "Ngày mai tôi cũng đi đây, anh biết đấy. Nhớ giữ ấn tượng tốt về tôi nhé! Mà nhân tiện," — gã quay phắt người lại bổ sung — "vừa nãy anh đã trả lời câu hỏi của cô ấy chưa? Rằng anh có hạnh phúc hay không ấy?"

"Không, không, không!" — vị hoàng tử thốt lên với nỗi buồn khôn tả.

"Ha, ha! Tôi đời nào nghĩ là anh sẽ đáp 'có'," — Rogojin cười nhạt.

Rồi gã biến mất, chẳng thèm ngoảnh đầu nhìn lại lần nào nữa.