Ptitsin cuối cùng cũng lên tiếng, vừa gấp bức thư lại vừa trao trả nó cho hoàng tử: “Đó là một việc tốt đẹp. Nhờ di chúc của người cô quá cố, ngài sẽ nhận được một khoản tiền khổng lồ mà chẳng gặp chút phiền phức nào.”

“Không thể nào!” viên tướng kêu lên, giật nảy mình như vừa trúng đạn.

Ptitsin bèn giải thích cho mọi người nghe rằng người cô của hoàng tử đã qua đời cách đây năm tháng. Dù hoàng tử chưa từng gặp mặt bà, nhưng bà chính là chị ruột của mẹ anh, con gái của một thương gia ở Moscow tên là Paparchin — một người đã phá sản và qua đời từ lâu. Thế nhưng, người anh trai cả của Paparchin ấy lại là một thương gia vô cùng giàu có và lừng lẫy. Cách đây một năm, hai người con trai duy nhất của ông lão lại lần lượt qua đời trong cùng một tháng. Bi kịch đau đớn ấy đã quật ngã ông lão, khiến ông cũng tạ thế chẳng bao lâu sau đó. Vốn là một người góa vợ và không còn thân thích nào khác, ngoại trừ người cô nghèo khổ của hoàng tử đang sống nhờ ơn phước người khác và ngấp nghé bên bờ vực cái chết vì bệnh cổ trướng; thế nhưng trước khi nhắm mắt xuôi tay, bà vẫn kịp ủy thác cho Salaskin tìm kiếm người cháu trai của mình và lập di chúc để lại toàn bộ khối gia tài vừa mới thừa kế cho anh.

Hóa ra, cả hoàng tử lẫn vị bác sĩ cùng sinh sống với anh bên Thụy Sĩ đều không chờ đợi thêm tin tức gì; hoàng tử đã lập tức lên đường ngay với lá thư của Salaskin giấu trong túi áo.

Ptitsin quay sang hoàng tử và kết luận: “Có một điều tôi có thể khẳng định với ngài chắc chắn rằng tính xác thực của chuyện này là không phải bàn cãi. Bất cứ điều gì Salaskin viết cho ngài về quyền thừa kế không thể chối cãi này, ngài cứ xem như tiền đã chắc chắn nằm trong túi mình rồi. Tôi xin chúc mừng hoàng tử; ngài có thể nhận được tới một triệu rưỡi rúp, hoặc thậm chí còn hơn thế nữa, tôi không rõ lắm. Chỉ biết chắc chắn một điều rằng Paparchin đích thực là một thương gia vô cùng giàu có.”

“Muôn năm!” Lebedeff reo lên bằng giọng lè nhè của kẻ say. “Muôn năm cho hậu duệ cuối cùng của dòng họ Muishkin!”

“Trời đất quỷ thần ơi! Thế mà sáng nay tôi lại bố thí cho ngài ấy tận hai mươi lăm rúp cứ như thể một kẻ ăn xin vậy,” viên tướng thốt lên, ngỡ ngàng đến độ ngẩn ngơ cả người. “Thôi thì, tôi xin chúc mừng ngài, xin chúc mừng ngài!” Nói đoạn, viên tướng đứng dậy khỏi chỗ ngồi và trang trọng ôm chầm lấy hoàng tử. Mọi người đều bước tới để chúc mừng; ngay cả đám người của Rogojin nãy giờ lùi vào căn phòng bên cạnh giờ đây cũng rón rén bước ra để theo dõi. Khoảnh khắc ấy, thậm chí cả Nastasia Philipovna dường như cũng bị lãng quên.

Nhưng rồi, ý thức dần quay trở lại tâm trí từng người có mặt rằng hoàng tử vừa mới ngỏ lời cầu hôn cô. Tình cảnh vì thế càng trở nên hoang đường gấp ba lần so với lúc trước.

Totski ngồi nhún vai vẻ ngơ ngác. Ông là vị khách duy nhất vẫn còn ngồi lại lúc này; những người khác đã xúm lại quanh chiếc bàn trong khung cảnh hỗn độn và ai nấy đều nhao nhao lên tiếng.

Sau này, khi nhớ lại buổi tối hôm đó, mọi người đều đồng tình rằng từ khoảnh khắc này trở đi, Nastasia Philipovna dường như đã hoàn toàn mất trí. Cô vẫn tiếp tục ngồi yên tại chỗ, ngơ ngác đảo mắt nhìn quanh những vị khách với vẻ mặt lạ lùng, hệt như thể cô đang cố gắng thu gom lại mớ suy nghĩ của mình mà không tài nào làm được. Rồi cô đột nhiên quay sang hoàng tử, trừng trừng nhìn anh với đôi chân mày nhíu lại; nhưng điều đó chỉ kéo dài trong tích tắc. Có lẽ cô chợt nghĩ rằng tất cả những chuyện này chỉ là một trò đùa, thế nhưng gương mặt của hoàng tử dường như đã trấn an cô. Cô ngẫm nghĩ, rồi lại mỉm cười, một nụ cười mơ hồ.

“Hóa ra mình thực sự là một nữ công tước,” cô thì thầm với chính mình đầy mỉa mai, và khi vô tình liếc sang khuôn mặt của Daria Alexeyevna, cô liền phá lên cười.

“Ha, ha, ha!” cô kêu lên, “đây quả là một cái kết bất ngờ sau tất cả. Tôi không ngờ tới điều này. Mọi người còn đứng cả lên làm gì thế, hỡi các quý ông? Ngồi xuống đi chứ; hãy chúc mừng tôi và hoàng tử đi nào! Ferdishenko, anh ra ngoài gọi thêm chút sâm-panh đi chứ? Katia, Pasha,” cô nói thêm một cách đột ngột khi nhìn thấy hai người hầu gái ở cửa, “lại đây mau! Ta sắp sửa kết hôn rồi, các người có nghe thấy không? Cưới hoàng tử đấy. Ngài ấy có tới một triệu rưỡi rúp; ngài ấy là Hoàng tử Muishkin, và đã ngỏ lời lấy tôi làm vợ. Nào hoàng tử, lại đây ngồi cạnh em đi; rượu mang tới kìa. Thế nào hỡi các thưa các vị, lời chúc mừng của mọi người đâu rồi?”

“Muôn năm!” rất nhiều giọng đồng thanh reo lên. Đám thuộc hạ của Rogojin nhao nhao lao về phía chai rượu, dù cho ngay cả trong số họ, dường như cũng có người lờ mờ nhận ra rằng tình thế đã xoay vần. Rogojin đứng đó nhìn theo với nụ cười hoài nghi, khóe miệng nhếch lên.

“Hoàng tử, bạn hiền của tôi ơi, hãy nhớ kỹ xem mình đang làm gì đi chứ,” viên tướng vừa nói vừa bước đến gần Muishkin, kéo tay áo khoác của anh.

Nastasia Philipovna nghe trọn câu nói ấy và bật cười phá lên.

“Không, không đâu, thưa ngài tướng quân!” cô kêu lên. “Tốt hơn hết là ngài nên cẩn thận đấy! Biết đâu tôi bây giờ lại là nữ công tước rồi đấy nhé. Hoàng tử sẽ không để ngài dám lăng mạ tôi đâu. Afanasy Ivanovitch, sao ông không chúc mừng tôi? Từ nay tôi đã có thể ngồi ngang hàng cùng bàn với người vợ mới của ông rồi đấy nhé. A ha! Ông thấy đấy, việc lấy một ông hoàng mang lại cho tôi biết bao lợi lộc chưa! Một triệu rưỡi, lại thêm danh hiệu hoàng tử, và người ta bảo kèm theo cả một kẻ ngốc nữa chứ. Còn điều gì đáng mong ước hơn thế nữa cơ chứ? Cuộc đời tôi thực sự sắp sửa bắt đầu từ đây. Rogojin, anh đã đến muộn một bước rồi. Dẹp cái bọc giấy của anh đi! Tôi chuẩn bị kết hôn với hoàng tử rồi; bây giờ tôi còn giàu hơn cả anh đấy.”

Nhưng rồi Rogojin cuối cùng cũng hiểu ra cơ sự. Một biểu cảm đau đớn khôn tả hiện lên trên khuôn mặt anh ta. Anh ta bưng mặt bóp chặt hai tay; một tiếng rên rỉ nghẹn ngào bật thốt lên từ tận đáy tâm hồn.

“Làm ơn hãy nhường cô ấy cho tôi!” anh ta van nài hoàng tử.

Xung quanh đồng loạt bật cười.

“Cái gì? Nhường cô ấy cho anh á?” Daria Alexeyevna lớn tiếng. “Nhường cho một kẻ đến đây ngã giá mua vợ chẳng khác nào một tên nông phu lỗ mãng! Hoàng tử muốn cưới cô ấy, còn anh thì—”

“Tôi cũng muốn, tôi cũng muốn chứ! Ngay phút này đây, nếu có thể! Tôi sẵn sàng dâng hiến từng xu cắc ké mình đang có để làm điều đó.”

“Đồ nhà quê say xỉn,” Daria Alexeyevna lại tiếp lời. “Anh đáng bị đá cổ ra khỏi nơi này mới phải.”

Tiếng cười cợt càng lúc càng vang dội hơn.

“Ngài có nghe thấy không, thưa hoàng tử?” Nastasia Philipovna cất lời. “Ngài có nghe thấy cái tên nông phu này đang ngã giá đòi mua cô dâu của ngài như thế nào không?”

Hoàng tử điềm đạm đáp: “Anh ấy say rồi, và anh ấy rất yêu cô.”

“Chẳng lẽ sau này anh không cảm thấy hổ thẹn khi nghĩ lại chuyện người vợ tương lai của mình suýt chút nữa đã bỏ trốn cùng Rogojin sao?”

“Ồ, khi ấy em đang mê sảng, đang phát sốt; cho đến giờ em vẫn còn hơi mệt.”

“Và anh sẽ không cảm thấy xấu hổ khi sau này người ta nhắc cho anh nghe chuyện vợ mình từng sống bằng tiền của Totski suốt từng ấy năm trời hay sao?”

“Không; tôi sẽ không vì thế mà hổ thẹn đâu. Đó vốn dĩ đâu phải là ý nguyện của em.”

“Và anh sẽ không bao giờ chì chiết em vì chuyện đó chứ?”

“Không bao giờ.”

“Hãy cẩn thận đấy, đừng vội vã hứa hẹn cả đời người.”

Hoàng tử điềm tĩnh đáp với niềm xúc động sâu sắc: “Nastasia Philipovna. Tôi từng nói trước đây và xin nhắc lại rằng, tôi coi sự ưng thuận làm vợ của em là một vinh dự lớn lao dành cho chính mình, và tôi sẽ nghĩ rằng chính em mới là người ban vinh dự cho tôi, chứ không phải tôi ban vinh dự cho em qua cuộc hôn nhân này. Em đã cười nhạo những lời đó, và những người xung quanh chúng ta cũng cười theo; tôi đều nghe thấy cả. Rất có thể cách diễn đạt của tôi có phần buồn cười, và trông bộ dạng của tôi khi ấy cũng ngớ ngẩn, nhưng dẫu vậy, tôi tin mình hiểu rõ danh dự nằm ở đâu, và những gì tôi nói hoàn toàn là sự thật trăm phần trăm. Vừa rồi em suýt tự đẩy mình vào bước đường cùng không thể cứu vãn; sau này em sẽ chẳng bao giờ tha thứ cho bản thân vì hành động đó đâu, trong khi thực chất em hoàn toàn vô tội. Thật không thể chấp nhận được việc cuộc đời em lại bị tàn lụi ở lứa tuổi này. Xá gì việc Rogojin đến đây ngã giá hay việc Gavrila Ardalionovitch toan lừa gạt em nếu hắn có cơ hội? Tại sao em cứ phải nhắc đi nhắc lại những chuyện đó làm gì? Tôi xin đảm bảo với em một lần nữa rằng rất ít ai có đủ can đảm hành xử được như em ngày hôm nay. Còn về ý định muốn bỏ đi theo Rogojin của em, đó chẳng qua chỉ là suy nghĩ của một bộ óc đang đau đớn và mê sảng mà thôi. Cho đến giờ em vẫn còn đang sốt; lẽ ra em phải được nghỉ ngơi trên giường bệnh chứ không phải ở đây. Em thừa biết rằng nếu thực sự theo Rogojin, thì ngay ngày hôm sau em thà đi làm thợ giặt còn hơn là ở lại với hắn ta. Em vốn kiêu hãnh, Nastasia Philipovna, và có lẽ em đã phải chịu đựng quá nhiều đau khổ đến mức tự coi mình là một kẻ tội đồ không còn đường cứu vãn. Em cần được nâng niu và chăm sóc rất nhiều, Nastasia Philipovna, và anh sẽ làm điều đó. Sáng nay khi nhìn thấy bức chân dung của em, anh đã cảm thấy gương mặt ấy vô cùng quen thuộc; anh cứ có cảm giác như khuôn mặt trong tranh đang cất tiếng kêu cứu với anh vậy. Anh... anh sẽ tôn trọng em suốt cuộc đời này, Nastasia Philipovna,” hoàng tử kết lời như thể chợt sực tỉnh, và đỏ mặt khi nghĩ đến đám đông xung quanh mà trước mặt họ anh đã thốt lên ngần ấy lời tâm sự.

Ptitsin cúi gằm mặt nhìn xuống đất, bị ngợp bởi những cảm xúc lẫn lộn. Totski lầm bầm tự nhủ: “Hắn ta có thể là một kẻ ngốc, nhưng lại thừa hiểu rằng nịnh bợ chính là con đường ngắn nhất dẫn đến thành công ở chốn này.”

Hoàng tử để ý thấy ánh mắt Gania đang lóe lên tia giận dữ, hệt như thể chỉ muốn thiêu rụi anh ngay tại chỗ.

Daria Alexeyevna, với cơn giận đang nhanh chóng nguôi ngoai, lên tiếng: “Nếu muốn tìm một người tốt bụng, thì chính là ngài ấy đây.”

Viên tướng lẩm bẩm: “Một con người tinh tế, nhưng... đã lầm đường lạc lối.”

Totski cầm lấy mũ rồi đứng dậy cáo lui. Ông và viên tướng trao đổi ánh mắt với nhau, qua đó ngầm thỏa thuận sẽ cùng rời khỏi nhà.

Nastasia Philipovna cất lời: “Cảm ơn hoàng tử; chưa từng có ai nói với tôi những lời nhường ấy trước đây. Từ trước đến nay đàn ông chỉ đến để ngã giá mua bán tôi; và chưa từng có lấy một người đàn ông tử tế nào ngỏ lời muốn cưới tôi cả. Ông có nghe thấy không, Afanasy Ivanovitch? Ông nghĩ sao về những điều hoàng tử vừa nói? Nghe gần như thiếu kín đáo đúng không nào? Này anh Rogojin, hãy chờ một lát, đừng đi vội nhé! Tôi thấy anh có định nhúc nhích đi đâu đâu cơ chứ. Biết đâu chừng tôi vẫn sẽ đi theo anh đấy chứ. Anh định đưa tôi đi đâu thế?”

“Đến Ekaterinhof,” Lebedeff đáp. Rogojin chỉ đứng ngây ra nhìn với đôi môi run rẩy, không dám tin vào tai mình nữa. Anh ta choáng váng hệt như vừa bị ai nấy giáng một đòn trời giáng vào đầu.

Daria Alexeyevna hoảng hốt thốt lên: “Cháu đang nghĩ cái gì thế, Nastasia thân mến? Cháu đang nói cái gì vậy chứ? Cháu không định phát điên đấy chứ?”

Nastasia Philipovna bật cười phá lên và chồm dậy khỏi chiếc ghế sô-pha.

“Các người tưởng tôi sẽ nhận lời mời của đứa trẻ ngoan ngoãn này để tàn phá cuộc đời cậu ta chắc?” cô hét lên. “Đó là kiểu của Totski, chứ không phải của tôi. Cậu ta vốn thích trẻ con cơ mà. Lại đây nào Rogojin, chuẩn bị tiền sẵn sàng đi thôi! Tạm thời chúng ta chưa vội bàn chuyện cưới xin làm gì, nhưng trước mắt cứ phải trông thấy tiền cái đã. Đi nào! Biết đâu tôi cũng chẳng thèm cưới anh nữa ấy chứ. Tôi chịu đấy. Chắc anh tưởng nếu cưới tôi thì anh sẽ được giữ luôn số tiền đó chứ gì! Ha, ha, ha! Thật nhảm nhí! Tôi chẳng còn chút liêm sỉ nào sót lại đâu. Tôi đã bảo là tôi từng làm vợ lẽ của Totski cơ mà. Hoàng tử ạ, ngài phải cưới Aglaya Ivanovna chứ không phải Nastasia Philipovna, bằng không cái tên Ferdishenko kia sẽ cứ mãi chỉ trỏ khinh miệt ngài cho mà xem. Tôi biết ngài không sợ; nhưng tôi thì lúc nào cũng sẽ nơm nớp lo sợ rằng chính mình đã hủy hoại cuộc đời ngài, và rồi ngài sẽ oán trách tôi vì điều đó. Còn về chuyện ngài bảo cưới tôi là mang lại vinh dự cho ngài ấy à... ừ thì, Totski thừa sức kể cho ngài nghe đầu đuôi câu chuyện đó ra sao đấy. Gania này, anh vốn tăm tia Aglaya cơ mà, chính tay anh thừa nhận đấy nhé; và anh đã có thể cưới được cô ấy nếu anh không giở trò ngã giá. Tất cả các người đều một giuộc như nhau cả thôi. Tốt nhất là các người nên dứt khoát rạch ròi giữa hạng phụ nữ đĩ thoã và những người đàn bà tử tế đi, bằng không thể nào các người cũng vướng vào rắc rối cho xem. Nhìn viên tướng kìa, ông ta đang trừng mắt nhìn tôi kìa!”

Viên tướng bật dậy, thốt lên: “Thế này thì quá thể lắm rồi.” Lúc này tất cả mọi người đều đã đứng dậy cả rồi. Nastasia hoàn toàn không còn làm chủ được bản thân nữa.

Cô tiếp tục nói: “Dù tôi ra sao đi nữa thì tôi vẫn rất kiêu hãnh. Hoàng tử vừa gọi tôi là ‘sự hoàn hảo’ cơ mà. Thật là một thứ hoàn hảo tuyệt vời khi ném bỏ một ông hoàng cùng một triệu rưỡi rúp chỉ để sau này có cái mà ba hoa khoác lác chứ hả! Sau ngần ấy lời tôi đã thốt ra, tôi sẽ trở thành một người vợ thế nào cho ngài đây? Afanasy Ivanovitch, ông có thấy là tôi đã thực sự vứt bỏ một triệu rưỡi rúp chưa? Và ông từng tưởng rằng tôi sẽ coi bảy mươi lăm nghìn khốn khổ của ông, kèm theo gã Gania làm chồng, là chốn thiên đường hạnh phúc chắc! Hãy cầm lại bảy mươi lăm nghìn của ông đi, thưa ngài; ngài còn chưa gom nổi tới một trăm nghìn cơ mà. Rogojin chơi bạo tay hơn ông nhiều. Tôi sẽ tự mình an ủi Gania; tôi có sẵn dự tính về chuyện đó rồi. Nhưng giờ thì tôi phải biến đây! Tôi đã bị giam cầm suốt mười năm trời cơ đấy. Cuối cùng tôi cũng được tự do rồi! Nào Rogojin, anh còn đứng đợi gì nữa? Chuẩn bị lên đường thôi.”

Rogojin hân hoan đến mức phát cuồng, hét lớn: “Đi thôi! Này! Tất cả mọi người đâu! Rượu! Mang ra đây! Rót đầy các ly vào!”

Thấy Daria Alexeyevna tiến lại để can thiệp vào hành vi của Nastasia, anh ta hoảng hốt quát lên: “Tránh ra! Tránh ra hết mau, cô ấy là của tôi, mọi thứ là của tôi hết! Cô ấy là nữ hoàng, tránh ra!”

Anh ta thở hồng hộc vì quá đỗi phấn khích. Anh ta cứ đi vòng quanh Nastasia Philipovna hết vòng này đến vòng khác và ra lệnh cho tất cả mọi người phải “giữ khoảng cách”.

Toàn bộ đám đông thân tín của Rogojin giờ đây đã tề tựu đông đủ trong phòng khách; kẻ thì đang uống rượu, người thì cười nói rôm rả: ai nấy đều chìm đắm trong trạng thái phấn khích cao độ và ngông cuồng nhất. Ferdishenko đang cố hết sức để bám bén theo họ; viên tướng và Totski lại tìm cách chuồn đi một lần nữa. Gania cũng đứng tay cầm mũ sẵn sàng rời đi; nhưng dường như đôi mắt anh ta không tài nào dứt ra khỏi cảnh tượng trước mặt.

Rogojin quát lớn: “Cút ra chỗ khác, giữ khoảng cách mau!”

Nastasia lớn tiếng quát: “Anh đang lải nhải cái quái gì thế! Tôi đã là của anh đâu nào. Biết đâu tôi còn đá cổ anh ra ấy chứ, anh có biết gì đâu. Tôi đã thèm cầm tiền của anh đâu nào; tiền vẫn nằm nguyên trên bàn kia kìa. Nào, đưa cái bọc đó đây cho tôi! Trong cái bọc đó có đúng một trăm nghìn rúp không thế? Phù! Trông mới gớm ghiếc làm sao chứ! Ồ thôi nào, Daria Alexeyevna; chắc chắn là chị không ngờ tôi lại nỡ tàn phá đời cậu ta chứ gì?” (cô chỉ tay về phía hoàng tử). “Thử tưởng tượng cảnh cậu ta chăm sóc tôi xem nào! Bản thân cậu ta còn đang cần người chăm sóc kìa! Nhìn viên tướng kìa, lát nữa ông ta sẽ làm y tá cho cậu ta cho mà xem, rồi chị cứ chờ mà xem nhé. Nào hoàng tử, nhìn đây này! Cô dâu của ngài đang nhận tiền kìa. Đúng là một mụ đàn bà đốn mạt làm sao chứ! Thế mà ngài lại định cưới cô ta cơ đấy! Ngài đang khóc vì điều gì thế? Có cay đắng lắm không? Không sao đâu, rồi ngài sẽ còn phải cười nữa cơ. Cứ để thời gian trả lời.” (Bất chấp những lời đó, hai giọt nước mắt lớn vẫn đang lăn dài trên má Nastasia.) “Thà nghĩ lại cho kỹ từ bây giờ còn hơn là để đến lúc sự đã rồi mới hối tiếc! Ồ, ngài đừng khóc như thế chứ! Kìa Katia cũng đang khóc kìa. Có chuyện gì thế Katia cưng? Chị sẽ để lại cho em và Pasha rất nhiều đồ đạc đấy, chị đã sắp xếp sẵn cho hai đứa rồi; nhưng giờ thì tạm biệt nhé. Lại đi bắt một cô gái lương thiện như em phải hầu hạ một kẻ đẻn mạt như tôi cơ chứ. Như thế này vẫn tốt hơn đấy hoàng tử ạ, thực sự là vậy đấy. Rồi ngài sẽ bắt đầu khinh miệt tôi cho mà xem — chúng ta chẳng bao giờ hạnh phúc nổi đâu. Ồ, ngài có thề thốt thì tôi cũng chẳng đời nào tin đâu, ngài biết đấy. Làm thế thì ngốc nghếch biết bao cơ chứ! Không, không; tốt hơn là chúng ta nên chào nhau rồi đường ai nấy đi thôi. Bản thân tôi cũng là một kẻ hay mộng mơ, và thuở trước tôi từng có những giấc mơ về ngài đấy. Rất nhiều lần trong suốt năm năm trời sống ở trang trại của hắn, tôi cứ hay mơ mộng và suy ngẫm, và tôi luôn tưởng tượng ra đúng một người tốt bụng, lương thiện và ngốc nghếch hệt như ngài, một người sẽ bước đến và nói với tôi rằng: ‘Cô là một phụ nữ trong trắng, Nastasia Philipovna ạ, và tôi sùng bái cô.’ Tôi đã mơ về ngài rất nhiều lần. Tôi từng suy nghĩ nhiều đến mức suýt phát điên ở dưới đó; rồi thì tên khốn này lại mò xuống. Hắn ta chỉ ở lại chừng đôi tháng trong tổng số mười hai tháng, để rồi lăng mạ, sỉ nhục và làm vấy bẩn cuộc đời tôi, sau đó lại phủi tay bỏ đi; khiến tôi đã khao khát muốn trầm mình xuống ao hàng ngàn lần, thế nhưng tôi lại chẳng dám làm thế. Tôi không đủ can đảm, và giờ thì... sao nào, anh đã sẵn sàng chưa Rogojin?”

“Sẵn sàng rồi — tất cả đứng dịch ra xa mau!”

Vài người bạn của hắn nhao nhao lên: “Tất cả sẵn sàng rồi. Xe tam mã [Xe trượt tuyết được kéo bởi ba con ngựa chạy song song ngang hàng.] đang chờ sẵn ngoài cửa, lục lạc kêu râm ran cả lên rồi kìa.”

Nastasia Philipovna chộp lấy xấp tiền ngân phiếu.

“Gania, tôi có một ý này. Tôi muốn đền bù cho anh — sao lại để anh trắng tay ra về chứ? Này Rogojin, liệu hắn có chịu bò bằng đầu gối suốt quãng đường ba rúp đến Vassiliostrof không nhỉ?”

“Ồ, có chứ sao không!”

“Thế thì nghe đây, Gania. Tôi muốn nhìn thấu tâm can anh một lần nữa, lần cuối cùng thôi. Anh đã hành hạ tôi suốt ba tháng nay — giờ đến lượt tôi rồi đấy. Anh có thấy xấp tiền này không? Nó chứa đúng một trăm nghìn rúp đấy. Giờ thì, tôi sẽ ném nó vào đống lửa này — ngay trước mặt tất cả những nhân chứng ở đây. Ngay khi ngọn lửa bén vào nó, anh hãy thọc tay vào đống lửa mà vớt nó ra — tất nhiên là không được đeo găng tay đâu nhé. Anh phải dùng tay trần, và phải xắn tay áo lên nữa. Lôi nó ra mau, tôi bảo thế đấy, và toàn bộ số tiền đó sẽ là của anh. Đương nhiên là ng tay anh sẽ bị bỏng một chút; nhưng bù lại đó là một trăm nghìn rúp cơ mà — anh sẽ chẳng mất mấy thời gian để túm lấy và giật nó ra đâu. Tôi sẽ ngưỡng mộ anh biết bao nếu anh dám thọc tay vào biển lửa vì tiền của tôi đấy. Tất cả những người có mặt ở đây sẽ làm chứng rằng toàn bộ xấp tiền này sẽ thuộc về anh nếu anh lấy được nó ra. Còn nếu anh không lấy ra được, nó sẽ cháy thành tro bụi. Tôi sẽ không cho phép ai khác nhúng tay vào đâu — tránh ra, tất cả tránh ra hết — đây là tiền của tôi! Rogojin đã dùng nó để mua đứt tôi rồi. Có phải tiền của tôi không hỡi Rogojin?”

“Đúng vậy, nữ hoàng của anh; đó chính là tiền của em, niềm vui của đời anh.”

“Vậy thì tránh xa ra hết mau. Tôi muốn làm gì với tài sản của mình thì làm — đừng có mà chõ mõm vào! Ferdishenko, khơi đống lửa lớn lên mau, nhanh chân lên!”

Ferdishenko sửng sốt và đứng chôn chân trong sự bất lực, lắp bắp: “Nastasia Philipovna, tôi không thể; tay chân tôi cứng đờ cả rồi không nghe lời nữa.”

“Thật vớ vẩn,” Nastasia Philipovna quát lên, tiện tay vớ lấy cái kẹp lò cời hai khúc củi lại gần nhau hơn. Ngay khi một lưỡi lửa vừa bùng lên, cô liền ném thẳng xấp tiền ngân phiếu vào đó.

Mọi người đều há hốc miệng kinh hoàng; vài người thậm chí còn vội vã làm dấu thánh.

Tiếng kêu hoảng loạn vang lên: “Cô ấy điên mất rồi — cô ấy điên thật rồi!”

Viên tướng thì thầm hỏi Ptitsin: “Chúng ta... chúng ta có nên trói cô ta lại không nhỉ? Hay là đi báo nhà chức trách đây? Ơ kìa, cô ấy phát điên thật rồi còn gì — đúng không, phải thế không hả?”

Ptitsin, mặt cắt không còn giọt máu và run lẩy bẩy như lá mùa thu, thì thầm đáp lại: “T-tôi e là cô ấy chưa hẳn đã điên thật đâu.” Anh ta không tài nào rời mắt khỏi xấp tiền đang âm ỉ cháy.

Viên tướng lại quay sang cầu cứu Totski: “Chắc chắn là cô ta điên rồi còn gì?”

Totski, người cũng tái mét mặt mày chẳng kém gì ai, đáp: “Tôi đã bảo với anh từ trước rồi, cô ta không phải là một người phụ nữ bình thường đâu.”

“Ồ, nhưng mà ngài nghĩ xem thực tế thì... một trăm nghìn rúp cơ mà!”

Từ khắp bốn bề căn phòng vang lên những tiếng thảng thốt: “Chúa mới biết! Ôi trời đất quỷ thần ơi!”

Lúc này tất cả mọi người đều xúm lại quanh lò sưởi, chen chúc để xem chuyện gì đang xảy ra; ai nấy đều than van và bày tỏ sự kinh hoàng cùng tiếc nuối. Vài kẻ còn trèo lên cả ghế để có góc nhìn rõ hơn. Daria Alexeyevna hoảng hốt chạy vào phòng bên cạnh, thì thầm đầy kích động với Katia và Pasha. Cô gái người Đức xinh đẹp thì đã biến mất từ lúc nào.

Lebedeff quỳ sụp xuống trước mặt Nastasia Philipovna, hai tay với về phía ngọn lửa, thống thiết kêu van: “Thưa quý cô! Thưa nữ hoàng của tôi! Đó là một trăm nghìn rúp cơ mà, đúng thế đấy, chính tay tôi đã gói nó lại, tôi tận mắt nhìn thấy số tiền đó mà! Nữ hoàng của tôi ơi, xin hãy cho phép tôi lao vào đống lửa để vớt nó ra — xin ngài cứ ra lệnh đi — tôi sẵn sàng cắm cả cái đầu bạc phơ này vào lửa vì nó đấy! Tôi còn có người vợ tật nguyền và mười ba đứa con thơ. Cha tôi vừa mới chết đói hồi tuần trước. Nastasia Philipovna, thưa Nastasia Philipovna!” Gã đàn ông tội nghiệp khóc lóc, rên rỉ và lê lết bò về phía ngọn lửa.

Nastasia quát lớn: “Tránh ra, dạt ra chỗ khác! Tránh đường hết ra nào! Gania, anh còn đứng đực ra đó làm gì? Đừng có mà làm khách nữa. Thọc tay vào đi chứ! Toàn bộ hạnh phúc đời anh đang cháy thành tro kìa, nhìn cho rõ vào! Nhanh lên!”

Nhưng ngần ấy biến cố trong ngày, đặc biệt là buổi tối hôm nay, đã vượt quá sức chịu đựng của Gania, và anh ta hoàn toàn không chuẩn bị tinh thần để đối mặt với thử thách bất ngờ cuối cùng này.

Đám đông rẽ sang hai bên, để mặc anh đứng trơ trọi đối mặt trực diện với Nastasia Philipovna, cách cô đúng ba bước chân. Cô đứng cạnh đống lửa, kiên nhẫn chờ đợi với ánh mắt đăm đăm hướng thẳng vào anh.

Gania đứng trước mặt cô trong bộ đồ dự tiệc, tay cầm chiếc mũ và đôi găng tay trắng, chết lặng không nói nên lời, hai tay khoanh trước ngực và ánh mắt dán chặt vào ngọn lửa.

Một nụ cười ngớ ngẩn, vô hồn thoáng hiện trên đôi môi nhợt nhạt trắng bệch như người chết của anh ta. Anh không thể rời mắt khỏi xấp tiền đang bốc khói; nhưng dường như có một điều gì đó hoàn toàn mới mẻ vừa nảy sinh trong tâm hồn anh — hệt như thể anh đang tự thề với lòng mình rằng sẽ chịu đựng cho bằng hết thử thách này. Anh chôn chân đứng im tại chỗ. Chỉ vài giây sau, ai nấy đều nhận rõ một cách rành mạch rằng anh hoàn toàn không có ý định cứu vớt số tiền ấy.

Nastasia Philipovna cất giọng giục giã: “Này! Nhìn cho kỹ đi, chỉ một hai phút nữa là nó cháy rụi thành tro đấy! Nếu để nó cháy hết, thể nào sau này anh cũng sẽ thắt cổ tự tử cho mà xem! Tôi không đùa đâu đấy.”

Ngọn lửa, vốn bị kẹp chặt giữa hai khúc củi đang âm ỉ, ban đầu có vẻ hơi lịm đi khi xấp tiền vừa được ném vào. Thế nhưng một lưỡi lửa nhỏ bé giờ đây bắt đầu liếm láp lớp giấy từ bên dưới, rồi chẳng mấy chốc, như được tiếp thêm dũng khí, nó liếm láp ngược lên các cạnh của bọc giấy và bò lan ra xung quanh. Chỉ trong tích tắc tiếp theo, toàn bộ xấp tiền bùng cháy dữ dội, và những tiếng kêu than tiếc nuối cùng kinh hoàng lại càng vang lên gấp bội.

Lebedeff lại cất tiếng khóc than, nhoài người về phía lò sưởi: “Nastasia Philipovna!” nhưng Rogojin đã xốc nách kéo gã lại, đoạn đẩy gã ngã nhào ra phía sau đám đông.

Toàn bộ tâm trí Rogojin lúc này chỉ dồn tụ lại trong một ánh nhìn sùng bái đầy ngây ngất. Anh ta không tài nào rời nổi mắt khỏi Nastasia. Hệt như thể anh ta đang đứng uống trọn từng cử chỉ của cô vào lòng. Anh ta đang chìm đắm trong tầng mây hạnh phúc thứ bảy.

Cứ cách vài phút, anh ta lại thốt lên với bất cứ ai muốn nghe: “Ồ, cô ấy đúng là một nữ hoàng đích thực! Mẫu phụ nữ như thế này mới xứng đáng là của ta chứ lỵ! Lũ khốn kiếp tụi mày, có đứa nào dám làm được một chuyện ra trò thế này không hả?” anh ta gào lên. Anh ta hoàn toàn phát cuồng vì phấn khích đến độ chẳng còn biết trời đất là gì nữa.

Hoàng tử lặng lẽ đứng theo dõi toàn bộ cảnh tượng với nỗi buồn rầu trĩu nặng.

Ferdishenko lên tiếng: “Chỉ cần cho tôi một nghìn, tôi sẵn sàng dùng răng để ngoạm nó ra cho xem.”

Một kẻ khác từ phía sau chen vào: “Tôi cũng thế, xin sẵn lòng luôn ấy chứ. Mặc kệ cái quái gì đời!” gã tuyệt vọng gào lên trong cơn cuồng nộ, “chỉ một phút nữa là cháy sạch bách rồi — Cháy rồi, cháy mất thôi!”

Tất cả nhao nhao hò hét trong sự kích động tột độ: “Cháy rồi, cháy rồi kìa!” đồng thời xích lại gần đống lửa hơn bao giờ hết.

“Gania, đừng có dại dột nữa! Tôi cảnh cáo anh lần cuối cùng đấy nhé.”

Ferdishenko hét toáng lên, lao bổ vào Gania và cố lôi xềnh xệch anh về phía đống lửa bằng tay áo khoác: “Lấy nó đi chứ, đồ ngốc này, nó sắp cháy rụi đến nơi rồi kìa! Ồ — chết tiệt thật chứ!”

Gania hất mạnh văng Ferdishenko ra; rồi anh quay ngoắt người lại sải bước hướng về phía cửa. Nhưng anh chưa kịp bước nổi hai bước chân thì cơ thể đã lảo đảo ngã gục xuống sàn nhà.

Tiếng la hoảng hốt vang lên: “Cậu ta ngất xỉu rồi!”

Lebedeff mếu máo: “Thế mà tiền vẫn đang tiếp tục cháy kìa.”

Những kẻ khác hùa theo: “Cháy uổng công vô ích thế này.”

Nastasia Philipovna cất giọng ra lệnh: “Katia-Pasha! Lấy ít nước mang lại đây mau!” Đoạn cô vớ lấy cái kẹp gắp xấp tiền ra khỏi đống lửa.

Gần như toàn bộ lớp giấy bọc bên ngoài đã bị thiêu rụi hoàn toàn, nhưng chẳng mấy chốc ai nấy đều nhận ra phần nội dung bên trong hầu như vẫn còn nguyên vẹn. Xấp ngân phiếu đã được bọc ba lớp báo lót chồng lên nhau, nhờ thế mà những tờ tiền vẫn an toàn vô sự. Tất cả đồng loạt trút được gánh nặng thở phào nhẹ nhõm.

Lebedeff mừng rỡ khôn tả, nhận xét: “Có lẽ chỉ bịém chút xíu ở đâu đó mất chừng một vài nghìn lẻ thôi, nhưng xét cho cùng thì thiệt hại chẳng đáng là bao.”

Nastasia Philipovna vừa đặt xấp tiền xuống bên cạnh Gania, vừa cất cao giọng cho tất cả mọi người cùng nghe: “Tất cả số này là của anh ấy — toàn bộ xấp tiền này là dành cho anh ấy, mọi người nghe rõ chưa? Anh ấy đã kìm chế bản thân và không lao vào biển lửa; nhờ thế lòng tự trọng của anh ấy còn lớn hơn cả sự tham lam tiền bạc. Không sao đâu — cậu ta sẽ tỉnh lại ngay thôi — cậu ta buộc phải giữ xấp tiền này bên mình, bằng không lát nữa thể nào cậu ta cũng tự cắt cổ tự tử cho mà xem. Kìa! Cậu ấy đang tỉnh lại rồi đấy. Thưa ngài tướng quân, Totski, và tất cả mọi người ở đây, các vị có nghe rõ lời tôi nói không? Toàn bộ số tiền này thuộc về Gania. Tôi trao nó cho anh ấy trong sự hoàn toàn tỉnh táo của mình, như một phần thưởng đền bù cho... chà, cho bất cứ điều gì anh ấy thấy là hợp lý nhất. Hãy nhắn lại với anh ấy như vậy nhé. Cứ để nó nằm ngay bên cạnh anh ấy thế kia. Đi thôi Rogojin! Tạm biệt hoàng tử nhé. Cuối cùng tôi cũng được diện kiến một con người thực thụ lần đầu tiên trong đời. Tạm biệt Afanasy Ivanovitch — và xin cảm ơn ông!”

Bọn tay chân của Rogojin lũ lượt kéo theo gã thủ lĩnh và Nastasia Philipovna ra ngoài sảnh lớn, vừa đi vừa cười nói hò hét và huýt sáo inh õm.

Ngoài sảnh, đám người hầu đang đứng đợi sẵn và khoác chiếc áo choàng lông thú lên người cô. Martha, người đầu bếp, hớt hải chạy từ trong bếp ra. Nastasia ôm hôn tạm biệt tất cả bọn họ.

Bốn cô gái ôm chầm lấy cô khóc nức nở và hôn lên đôi tay cô: “Bà chủ ơi, ngài thực sự nỡ bỏ chúng cháu đi thế này sao? Ngài định đi đâu cơ chứ? Lại đúng vào ngày sinh nhật của mình nữa chứ!”

“Chị chuẩn bị bước ra ngoài rộng lớn kia rồi các em ạ; biết đâu chừng chị sẽ đi làm thợ giặt ấy chứ. Chị cũng chẳng rõ nữa. Dù sao thì cũng sẽ chấm dứt cảnh liên quan đến Afanasy Ivanovitch từ đây. Hãy gửi lời chào thay chị đến ổng nhé. Các em đừng nghĩ quẩn về chị nhé, mấy đứa ngoan.”

Hoàng tử hớt hải chạy vội ra cổng trước, nơi đám đông đang lục đục leo lên xe tam mã, trong khi tiếng lục lạc reo vang rộn rã suốt dọc đường. Viên tướng bắt kịp anh ngay ở bậc thang:

Vừa tóm lấy tay áo hoàng tử, ông vừa hoảng hốt kêu lên: “Hoàng tử, hoàng tử! Cậu hãy tỉnh táo lại đi chứ! Từ bỏ cô ta đi, hoàng tử ạ! Cậu thấy cô ta là loại đàn bà gì rồi đấy chứ. Tôi đang khuyên can cậu bằng tư cách của một người cha đấy.”

Hoàng tử liếc nhìn ông nhưng chẳng nói nửa lời. Anh giật mạnh tay vùng ra, rồi cắm cổ chạy xồng xộc xuống cầu thang.

Viên tướng vừa vặn kịp lúc chứng kiến cảnh hoàng tử leo lên chiếc xe trượt tuyết đầu tiên bắt gặp trên đường, ra lệnh nhắm hướng Ekaterinhof, rồi phóng đi đuổi theo đoàn xe tam mã. Sau đó, con tuấn mã màu xám tuyệt đẹp của viên tướng lững thững kéo vị chủ nhân đáng kính trở về nhà, trong đầu ngập tràn những suy tính, hy vọng và toan tính hoàn toàn mới mẻ, kèm theo túi áo dắt sẵn chuỗi hạt ngọc trai — bởi vì ngài tướng quân vốn là một thương nhân lão luyện nên tất nhiên chẳng thể nào quên mang theo nó bên mình. Thoáng chốc giữa những mớ suy nghĩ và ý định mới ấy lại hiện lên hình ảnh của Nastasia Philipovna. Viên tướng khẽ thở dài.

Ông lẩm bẩm: “Thật là đáng tiếc, thực sự rất đáng tiếc. Cô ta là một hồng nhan bạc mệnh. Điên mất rồi! Điên thật rồi! Dù sao đi nữa, hoàng tử giờ đây cũng chẳng còn là của Nastasia Philipovna nữa đâu — xét cho cùng có khi thế lại hay.”

Hai vị khách khác của Nastasia, khi cùng nhau tản bộ một đoạn đường ngắn, cũng chìm đắm trong những triết lý đạo đức cao cả tương tự.

Ptitsin cất lời: “Anh có biết không Totski, chuyện này nghe hệt như những tích xưa người ta hay đồn đại về người Nhật Bản vậy đấy? Kẻ bị xúc phạm ở trển, nghe đâu sẽ hùng hổ kéo đến trước mặt kẻ lăng mạ mình và tuyên bố rằng: ‘Ngươi đã sỉ nhục ta, vì thế ta đến đây để tự mổ bụng ngay trước mặt ngươi;’ và dứt lời, hắn ta thực sự tự moi ruột gan mình ra trước kẻ thù, và chắc hẳn đinh ninh rằng như thế là đã đạt được trọn vẹn sự thỏa mãn cũng như sự trả thù cần thiết. Trên đời này quả thực có lắm kiểu người kỳ quặc thật đấy, ngài ạ!”

“Hừm! Và anh cho rằng ở đây cũng có chút hơi hướng giống vậy sao? Chúa ơi — quả là một sự so sánh vô cùng độc đáo đấy chứ! Nhưng chắc hẳn anh phải nhận ra rằng, bản thân tôi đã làm tất cả mọi thứ trong khả năng có thể rồi, thưa anh Ptitsin. Tôi chẳng thể làm gì hơn ngoài những gì đã làm đâu. Và anh phải thừa nhận rằng người phụ nữ này sở hữu những phẩm chất vô cùng hiếm có. Lúc ở trong cái chốn hỗn độn như cái trại tâm thần đó, tôi đã có cảm giác mình chẳng thể thốt nên lời, bằng không thể nào tôi cũng sẽ phát khóc lên được khi cô ấy chì chiết tôi rằng chính bản thân cô ấy mới là sự biện hộ hoàn hảo nhất cho tôi. Một người phụ nữ như thế có thể khiến bất cứ ai đánh mất mọi lý trí — mọi thứ trên đời! Ngay cả tên nhà quê Rogojin mà anh vừa thấy đấy, còn mang cả một trăm nghìn rúp đến dâng hiến cho cô ta cơ mà! Dĩ nhiên, tất cả những chuyện diễn ra tối nay đều chỉ là thứ phù du, hoang đường, lố bịch — thế nhưng nó lại chẳng hề thiếu đi sắc màu hay nét độc đáo riêng. Chúa ơi! Nếu một nhân cách như thế kết hợp cùng nhan sắc ấy thì không biết sẽ tạo ra được cơ ngơi gì chứ! Thế nhưng bất chấp mọi nỗ lực — bất chấp cả sự giáo dục bài bản — ngần ấy món quà trân quý cuối cùng lại đều bị hoài phí! Cô ấy chẳng khác nào một viên kim cương chưa được mài giũa.... Tôi vẫn luôn miệng nói thế mà.”

Và Afanasy Ivanovitch cất tiếng thở dài sườn sượt từ tận đáy lòng.