[NỘI DUNG]: Theo quy lệ chung, những cơn phát cuồng của vị tướng quân già Ivolgin thường kết thúc trong vô vọng. Trước đây, ông cũng từng trải qua những cơn thịnh nộ bất chợt, nhưng không thường xuyên lắm, bởi bản chất ông vốn là một người ôn hòa và có lòng nhân hậu. Ông đã từng hàng trăm lần cố gắng khắc phục những thói quen sa đọa mà mình vướng phải trong những năm gần đây. Thỉnh thoảng, ông chợt nhớ ra mình là "một người cha", thế là ông làm hòa với vợ và rơi những giọt nước mắt thành thực. Tình cảm ông dành cho Nina Alexandrovna gần như tôn sộ; bà đã tha thứ biết bao nhiêu lần trong im lặng và vẫn yêu thương ông bất chấp tình trạng sa ngã mà ông đã lún sâu vào đó. Thế nhưng, những nỗ lực đấu tranh với sự yếu đuối của bản thân vị tướng quân chưa bao giờ kéo dài được lâu. Theo cách riêng của mình, ông là một con người bốc đồng, và một cuộc sống yên bình đầy sự hối lỗi trong vòng tay gia đình chẳng mấy chốc đã trở nên không thể chịu đựng nổi đối với ông. Cuối cùng, ông lại nổi loạn, nổi giận đùng đùng—những cơn giận mà có lẽ ngay khi đang bộc phát ông đã cảm thấy hối hận, nhưng chúng vượt quá tầm kiểm soát của ông. Ông gây sự với tất cả mọi người, bắt đầu lớn tiếng thuyết giảng, đòi hỏi sự tôn trọng vô điều kiện, và rồi cuối cùng biến mất khỏi nhà, đôi khi đi biền biệt suốt một thời gian dài. Đã hai năm nay, ông từ bỏ việc nhúng tay vào chuyện gia đình và chẳng hề hay biết gì về họ ngoại trừ những gì nghe ngóng được qua lời đồn.
Nhưng lần này, sự tình có vẻ nghiêm trọng hơn bình thường. Mọi người dường như đều biết điều gì đó, nhưng lại tỏ ra sợ hãi không dám bàn tán.
Vị tướng quân đã trở về đoàn tụ với gia đình từ hai, ba ngày trước, nhưng không mang theo cành ô-liu hòa bình trên tay như mọi khi, cũng không khoác lên mình tấm áo ăn năn vốn là hình ảnh quen thuộc của ông trong những hoàn cảnh như thế; trái lại, ông lại mang một tâm trạng tồi tệ đến kỳ lạ. Ông về nhà trong một thái độ hách dịch, gây sự với bất cứ ai gặp mặt, và bàn luận đủ mọi loại đề tài theo những cách thức bất ngờ nhất, khiến chẳng tài nào đoán ra được điều gì thực sự đang làm ông phật lòng. Có những lúc trông ông vô cùng tươi tỉnh và hạnh phúc; nhưng thông thường, ông hay ngồi thừ người ra với vẻ ủ rột và đăm chiêu. Ông đột ngột bắt đầu tuôn ra những lời bàn tán về gia đình Epanchin, về Lebedeff, hoặc về vị hoàng tử, rồi cũng đột ngột ngậm miệng lại không nói thêm nửa lời, đáp lại mọi câu hỏi tiếp theo bằng một nụ cười ngây ngốc, hoàn toàn không ý thức được rằng mình đang cười hay mình vừa được hỏi một câu hỏi. Toàn bộ đêm hôm trước, ông trằn trọc lăn lộn và rên rỉ, còn tội nghiệp Nina Alexandrovna phải bận rộn làm khăn chườm lạnh rồi đắp gạc ấm các thứ, dù chẳng mấy rõ ràng về cách sử dụng chúng. Hồi lâu sau ông mới thiếp ngủ được, nhưng cũng chẳng được bao lâu, rồi tỉnh dậy trong một trạng thái trầm cảm dữ dội, kết thúc bằng cuộc cãi vã với Hippolyte và những lời nguyền rủa thậm tệ nhắm vào cơ ngơi của Ptitsin nói chung. Người ta cũng nhận thấy rằng trong suốt hai, ba ngày đó, lòng tự ái bệnh hoạn của ông trỗi dậy mạnh mẽ, và ông trở nên cực kỳ nhạy cảm đối với mọi vấn đề liên quan đến danh dự. Khi bàn luận sự việc với mẹ, Colia khăng khăng cho rằng tất cả những điều này chỉ là hệ quả của việc kiêng rượu, hoặc có lẽ là do nỗi niềm tơ tưởng nhớ nhung Lebedeff—người mà cho đến lúc ấy vẫn giữ mối quan hệ thân thiết vô cùng với tướng quân, nhưng chẳng vì lý do gì lại vừa hầm hè cãi vã với ông cách đây vài hôm và dứt áo ra đi trong cơn thịnh nộ. Ở đây cũng đã xảy ra một cuộc va chạm với vị hoàng tử. Colia đã gặng hỏi vị hoàng tử để làm rõ sự tình, nhưng buộc phải kết luận rằng mình chưa được nghe toàn bộ sự thật.
Nếu quả thực Hippolyte và Nina Alexandrovna đã có một cuộc trò chuyện riêng tư nào đó về hành tung của vị tướng quân như Gania nghi ngờ, thì thật kỳ lạ khi tên thanh niên cay độc mà Gania từng gọi thẳng vào mặt là kẻ chuyên bới móc đời tư lại không cho phép bản thân có được sự thỏa mãn tương tự với Colia.
Thực tế là có lẽ Hippolyte không hề đen tối như cách Gania tô vẽ; và cũng khó có chuyện hắn lại thông báo cho Nina Alexandrovna biết về một số sự kiện mà chúng ta đã rõ chỉ vì muốn đem lại đau khổ cho bà. Chúng ta đừng bao giờ quên rằng động cơ của con người thường phức tạp hơn nhiều so với những gì ta hay phỏng đoán, và việc mô tả chính xác động cơ của kẻ khác là điều cực kỳ hiếm hoi. Đối với một người cầm bút, tốt hơn hết là nên tự bằng lòng với việc thuật lại trần trụi các sự kiện; và chúng ta cũng sẽ tuân theo phương hướng này đối với thảm kịch đã được ghi lại ở trên, đồng thời sẽ tóm tắt ngắn gọn các sự kiện còn lại liên quan đến rắc rối của vị tướng quân, bởi chúng ta cảm thấy mình đã dành cho nhân vật phụ này nhiều sự chú ý hơn dự định ban đầu.
Diễn biến sự việc đã nối tiếp nhau theo trình tự sau đây. Khi Lebedeff cùng vị tướng quân trở về sau chuyến đi lên thành phố cách đây mấy ngày nhằm mục đích điều tra, hắn chẳng mang về cho vị hoàng tử bất kỳ thông tin nào. Nếu bản thân vị hoàng tử lúc ấy không bận tâm đến những suy nghĩ và ấn tượng khác, hẳn ngài đã nhận ra rằng Lebedeff không chỉ rất kiệm lời mà thậm chí còn tỏ ra sốt sắng muốn tránh mặt ngài.
Khi vị hoàng tử thực sự để tâm đôi chút đến vấn đề này, ngài sực nhớ lại rằng trong những ngày đó, hễ có dịp chạm mặt là ngài lại thấy Lebedeff với nét mặt rạng rỡ niềm vui, và hơn nữa, tướng quân với Lebedeff lúc nào cũng dính lấy nhau. Hai người bạn ấy dường như chẳng chịu rời nhau lấy nửa bước.
Thỉnh thoảng, vị hoàng tử nghe thấy tiếng trò chuyện và cười nói lớn tiếng ở tầng trên, và có lần ngài còn nhận ra âm thanh của một bài hát lính vui nhộn vang lên từ phía trên, kèm theo cái giọng trầm ồm không lẫn vào đâu được của vị tướng quân. Nhưng tràng hát hò bỗng nhiên dứt bặt; và suốt một tiếng đồng hồ sau đó, người ta vẫn nghe thấy từ trên lầu những âm thanh sôi nổi của một cuộc trò chuyện thoạt nghe có vẻ như đang say xỉn. Cuối cùng là những dấu hiệu rõ mồn một của một màn ôm hôn thắm thiết dành cho nhau, rồi có ai đó bật khóc nức nở. Tuy nhiên, ngay sau đó lại xảy ra một trận cãi vã dữ dội nhưng ngắn ngủi, với những tiếng la hét vang dội từ cả hai phía.
Suốt những ngày này, tâm trí Colia vô cùng bận rộn và căng thẳng. Muishkin thường ra ngoài cả ngày và chỉ về nhà vào lúc tối muộn. Vừa về đến nơi, ngài luôn được thông báo rằng Colia đã tìm mình. Thế nhưng, khi gặp nhau, Colia chẳng bao giờ có chuyện gì đặc biệt để kể, ngoại trừ việc cậu tỏ ra vô cùng bất mãn với vị tướng quân, cũng như với tâm trạng và cung cách cư xử hiện tại của ông.
“Họ lôi kéo nhau đi khắp nơi,” cậu nói, “rồi cùng nhau nốc say khướt ở cái quán ngay gần đây, cãi nhau chí chóe ngoài đường trên đường về nhà, để rồi sau đó lại ôm lấy nhau, và có vẻ như chẳng rời nhau nửa bước.”
Khi vị hoàng tử chỉ ra rằng điều đó chẳng có gì là mới mẻ, bởi từ trước tới nay họ vẫn luôn cư xử với nhau như vậy, Colia liền cứng họng chẳng biết nói sao; thực chất cậu cũng không thể giải thích nổi điều gì ở người cha lại khiến mình lo lắng đặc biệt đến thế vào lúc này.
Vào buổi sáng tiếp theo sau những khúc ca trác táng và những trận cãi vã đã được nhắc tới ở trên, khi vị hoàng tử bước ra khỏi nhà vào khoảng mười một giờ, vị tướng quân đột nhiên xuất hiện trước mặt ngài với vẻ vô cùng kích động.
“Tôi đã hằng mong mỏi vinh dự và cơ hội được gặp ngài—thưa Lef Nicolaievitch đáng kính,” ông thì thầm, siết chặt tay vị hoàng tử đến mức đau điếng; “mong mỏi—rất mong mỏi.”
Vị hoàng tử liền mời ông bước vào nhà và ngồi xuống.
“Không—tôi sẽ không ngồi đâu,—tôi đang làm phiền ngài thì phải,—để dịp khác nhé!—Tôi nghĩ mình được phép chúc mừng ngài vì những mong ước đẹp đẽ nhất của trái tim ngài đã trở thành hiện thực, phải vậy không?”
“Những mong ước đẹp đẽ nào cơ?”
Vị hoàng tử đỏ bừng mặt. Ngài cứ đinh ninh, giống như bao người khác ở hoàn cảnh của ngài, rằng chẳng ai có thể nhìn thấy, nghe thấy, để ý hay hiểu được bất cứ điều gì.
“Ồ—cứ tự nhiên đi ngài, cứ tự nhiên! Tôi sẽ không làm tổn thương những tình cảm thầm kín nhất của ngài đâu. Bản thân tôi cũng từng trải qua chuyện đó rồi, và tôi thừa hiểu việc một kẻ ngoài chõ mũi vào nơi không thuộc về mình khó chịu đến thế nào. Sáng nào tôi cũng trải qua cảm giác đó. Dù vậy, tôi đến đây để nói về một chuyện khác, một chuyện quan trọng. Một vấn đề cực kỳ quan trọng, thưa hoàng tử.”
Vị hoàng tử lại mời ông một lần nữa ngồi xuống, và chính ngài cũng ngồi vào ghế.
“Thôi được—chỉ một giây thôi vậy. Sự tình là thế này, tôi đến đây để xin lời khuyên. Tất nhiên là hiện tại tôi đang sống mà chẳng có mục đích thiết thực nào lớn lao trong đời; nhưng vì là một kẻ đầy lòng tự trọng—phẩm chất mà người Nga bình thường chúng ta thường thiếu hụt trầm trọng—lại là người năng nổ, nên tóm lại là thưa hoàng tử, tôi muốn đặt bản thân cùng vợ con tôi vào một vị thế... nói chung là tôi cần lời khuyên.”
Vị hoàng tử nồng nhiệt biểu dương những hoài bão của ông.
“Phải rồi—hoàn toàn đúng vậy! Nhưng đây chỉ là chuyện nhảm nhí. Tôi đến đây để bàn về một điều hoàn toàn khác, một điều vô cùng quan trọng, thưa hoàng tử. Và tôi đã quyết định tìm đến ngài như một con người mà sự chân thành và cao thượng trong tâm hồn tôi có thể đặt trọn niềm tin cậy tựa như... tựa như... ngài ngạc nhiên trước lời nói của tôi lắm phải không, thưa hoàng tử?”
Vị hoàng tử đang quan sát vị khách của mình, nếu không muốn nói là với nhiều sự ngạc nhiên, thì chí ít cũng bằng tất cả sự chú ý và tò mò lớn lao.
Lão ông vô cùng nhợt nhạt; chốc chốc đôi môi ông lại run lên, và hai bàn tay dường như chẳng thể đặt yên một chỗ, cứ liên tục di chuyển từ nơi này sang nơi khác. Mới nãy thôi mà ông đã đứng phắt dậy khỏi ghế rồi lại ngồi xuống đến hai lần mà chẳng hề hay biết gì. Ông cầm một cuốn sách trên bàn lên và mở ra—vừa nói luyên thuyên suốt miệng—nhìn vào nhan đề của một chương, gấp lại rồi đặt chỗ cũ, ngay lập tức chộp lấy cuốn khác nhưng cứ để nguyên không mở trong tay, vừa nói vừa khua khoang nó giữa không khí.
“Nhưng thế là đủ rồi!” ông đột ngột kêu lên. “Tôi thấy mình đang làm phiền ngài bằng mấy chuyện—”
“Đâu có chuyện đó—không hề có chuyện đó đâu, tôi xin đảm bảo với ngài. Ngược lại, tôi đang lắng nghe hết sức chăm chú và rất nóng lòng muốn đoán xem—”
“Thưa hoàng tử, tôi muốn tự đặt mình vào một vị thế đáng kính—tôi muốn được tôn trọng chính mình—và để—”
“Thưa ngài, một người mang những hoài bão cao đẹp nhường ấy hoàn toàn xứng đáng nhận được mọi sự kính trọng chỉ dựa vào chính những hoài bão đó mà thôi.”
Vị hoàng tử thốt ra cái “câu nói trong sách tập viết” ấy với niềm tin chắc chắn rằng nó sẽ đem lại hiệu ứng tốt. Ngài cảm nhận theo bản năng rằng một lời lẽ sáo rỗng nhưng êm tai như vậy, được thốt ra đúng thời điểm, sẽ xoa dịu tâm trạng của ông cụ và sẽ đặc biệt được đón nhận bởi một người ở vị trí như thế. Dù bằng giá nào đi nữa, vị khách cũng phải được tiễn ra về với cõi lòng nhẹ nhõm và tinh thần khuây khỏa; đó chính là vấn đề đặt ra cho vị hoàng tử lúc này.
Câu nói ấy nịnh bợ làm sao, làm vị tướng quân vô cùng cảm động và thích thú. Ông lập tức đổi giọng, bắt đầu tuôn ra một bài trần tình dài dòng và trang trọng. Nhưng dẫu có lắng nghe cách mấy đi nữa, vị hoàng tử vẫn chẳng thể tài nào hiểu nổi đầu đuôi ra sao.
Vị tướng quân nói một cách hăng hái và dồn dập trong suốt mười phút; ông nói cứ như thể lời nói không tài nào bắt kịp những dòng suy nghĩ đang chen chúc trong đầu. Nước mắt đầm đìa khóe mi, thế nhưng bài phát biểu của ông chẳng qua chỉ là một tập hợp những câu cú rời rạc, đầu đuôi chẳng suôn sẻ—một chuỗi những từ ngữ bất ngờ và những tình cảm bất ngờ—va đập vào nhau, chen lấn nhau khi chúng trào ra khỏi bờ môi ông.
“Thôi đủ rồi!” cuối cùng ông kết luận, “ngài hiểu tôi, và đó mới là điều to lớn nhất. Một trái tim như của ngài thì không thể không thấu hiểu nỗi thống khổ của người khác. Thưa hoàng tử, ngài là hiện thân của sự hào hiệp; những kẻ khác là cái thá gì khi đứng cạnh ngài chứ! Nhưng ngài còn trẻ tuổi—hãy nhận lấy lời chúc phúc của tôi! Mục đích chính của tôi là nài xin ngài ấn định một giờ giấc cho một cuộc trò chuyện hết sức quan trọng—đó chính là niềm hy vọng lớn lao của tôi, thưa hoàng tử. Trái tim tôi chỉ cần một chút tình bạn và sự cảm thông, vậy mà tôi chẳng phải lúc nào cũng tìm được phương cách để thỏa mãn nó.”
“Nhưng sao lại không phải lúc này? Tôi đã sẵn sàng lắng nghe, và—”
“Không, không—thưa hoàng tử, không phải bây giờ! Bây giờ là một giấc mơ! Hơn nữa nó quá đỗi, quá đỗi quan trọng! Đó sẽ là khoảnh khắc định mệnh đối với tôi—khoảnh khắc của riêng tôi. Cuộc gặp gỡ của chúng ta không thể bị ngắt quãng bởi bất kỳ kẻ qua đường ngẫu nhiên nào, bất kỳ vị khách vô duyên nào—và có vô số những gã ngốc nghếch, vô duyên như thế”—(ông cúi người thì thầm một cách đầy bí ẩn, với vẻ mặt buồn cười và hoảng sợ)—“những kẻ không đáng để xách giày cho ngài nữa là, thưa hoàng tử. Ý tôi không phải nói mình đâu nhé—ngài sẽ hiểu ý tôi mà, thưa hoàng tử. Chỉ có ngài mới hiểu được tôi thôi, thưa hoàng tử—không một ai khác. Hắn ta không hiểu tôi, hắn hoàn toàn—hoàn toàn không có khả năng cảm thông. Tiêu chí đầu tiên để thấu hiểu người khác chính là Trái Tim.”
Vị hoàng tử ít nhiều cảm thấy hoang mang trước ngần ấy thứ, và đành phải kết thúc bằng cách ấn định đúng giờ đó vào ngày hôm sau cho cuộc gặp gỡ mà ông mong muốn. Vị tướng quân từ giã ngài trong tâm trạng vô cùng khuây khỏa và bớt kích động hơn nhiều so với lúc vừa mới đến.
Vào lúc bảy giờ tối, vị hoàng tử cho người sang mời Lebedeff đến gặp mình. Lebedeff lập tức có mặt ngay, và “lấy làm vinh hạnh lắm”, như hắn bày tỏ ngay khi vừa bước chân vào phòng. Hắn cư xử cứ như thể chưa từng tồn tại dù chỉ là một mảy may nghi ngờ về việc hắn đã chủ ý tránh mặt vị hoàng tử suốt ba ngày qua.
Hắn ngồi xuống mép ghế, mỉm cười nhăn nhở, xoa xoa hai bàn tay, với vẻ mặt hệt như đang hân hoan chờ đợi được nghe một thông báo quan trọng nào đó vốn từ lâu đã bị mọi người đoán biết.
Vị hoàng tử lập tức thấy bối rối tột cùng; bởi có vẻ như ai nấy đều trông đợi điều gì đó ở ngài—rằng ai cũng nhìn ngài với ánh mắt như muốn chúc mừng, và chào đón ngài bằng những lời bóng gió, nụ cười cùng những cái nhìn đầy ý nhị.
Lấy Keller làm ví dụ, dạo gần đây hắn đã chạy vào nhà ba lần liền, “chỉ trong chốc lát”, và lần nào cũng mang cái điệu bộ muốn cất lời chúc mừng. Cả Colia nữa, dẫu đang mang tâm trạng u sầu, cũng có lần cất lời với những câu cú mang màu sắc gợi ý hoặc ám chỉ tương tự.
Tuy nhiên, vị hoàng tử lập tức bắt đầu, với chút ít vẻ khó chịu, gặng hỏi Lebedeff một cách rành mạch về tình trạng hiện tại của vị tướng quân cũng như ý kiến của hắn về chuyện đó. Ngài kể lại cuộc gặp gỡ buổi sáng chỉ trong vài lời ngắn ngủi.
“Ai mà chẳng có những nỗi lo riêng, thưa hoàng tử, đặc biệt là trong thời buổi kỳ lạ và đầy rắc rối này của chúng ta,” Lebedeff đáp lại một cách khô khan, với thái độ của một kẻ vừa bị hụt mất những kỳ vọng hợp lý của mình.
“Chà, ngài đúng là một nhà hiền triết!” vị hoàng tử bật cười.
“Triết học là điều cần thiết, thưa ngài—rất cần thiết—trong thời đại chúng ta. Nó đang bị phớt lờ quá mức đấy ạ. Còn về phần tôi, thưa vị hoàng tử đáng kính, tôi nhận thức được rằng mình đã từng có vinh dự nhận được sự tin cậy của ngài trong một vấn đề nào đó cho đến một giới hạn nhất định, nhưng chưa bao giờ vượt qua giới hạn đó. Tôi không hề phàn nàn dù chỉ một phút...”
“Lebedeff, có vẻ như ngài đang giận hờn vì điều gì đó thì phải!” vị hoàng tử lên tiếng.
“Không có một tí tẹo nào đâu, thưa vị hoàng tử đáng kính và tôn kính! Không có một tí tẹo nào đâu!” Lebedeff kêu lên một cách đầy trang trọng, tay đặt lên ngực. “Ngược lại, tôi vô cùng thấm thía một cách đau đớn rằng dù xét theo địa vị xã hội của tôi, hay năng lực trí tuệ và tình cảm của tôi, hay sự giàu có của tôi, hay bất kỳ hành xử nào trước đây của tôi, tôi tuyệt đối chẳng có điểm nào xứng đáng nhận được sự tin tưởng của ngài—sự tin tưởng vốn còn vượt xa cả những nguyện vọng và hy vọng lớn lao nhất của tôi. Ồ không, thưa hoàng tử; tôi có thể phục vụ ngài, nhưng chỉ với tư cách là một tên nô lệ hèn m micró của ngài mà thôi! Tôi không giận đâu, ồ không! Không giận; có chăng là đau lòng thôi, chứ chẳng có gì hơn.”
“Này Lebedeff thân mến, tôi—”
“Ồ, không có gì hơn, không có gì hơn thế nữa! Lúc nãy tôi vừa tự nhủ với lòng mình rằng... ‘mình hoàn toàn không xứng đáng có được quan hệ thân hữu với ngài,’ tôi tự nhủ vậy; ‘nhưng có lẽ với tư cách là chủ nhân của căn nhà này, vào một ngày mai nào đó khi ngài thấy thuận tiện, tôi sẽ nhận được thông tin về một số thay đổi sắp sửa diễn ra và vô cùng ao ước—’”
Nói đoạn, Lebedeff đăm đăm nhìn vị hoàng tử bằng đôi mắt nhỏ sắc lẹm, vẫn nuôi hy vọng thỏa mãn được sự tò mò của mình.
Vị hoàng tử trân trân nhìn lại hắn đầy kinh ngạc.
“Tôi chẳng hiểu ngài đang ám chỉ điều gì nữa!” ngài kêu lên, gần như nổi giận, “và, và... ngài đúng là một kẻ mưu mô đích thực, Lebedeff!” ngài nói thêm, bật cười thành tiếng một cách chân thực.
Lebedeff liền cười hùa theo ngay lập tức, và qua gương mặt rạng rỡ của hắn, có thể thấy rõ rằng hắn cho là triển vọng thỏa mãn tò mò của mình đã tăng lên đáng kể.
“Và ngài có biết không,” vị hoàng tử tiếp lời, “tôi thực sự kinh ngạc trước sự ngây ngô của ngài đấy, Lebedeff! Đừng giận tôi nhé—không chỉ mỗi mình ngài đâu, mà tất cả mọi người cũng vậy! Ngài đang ngóng chờ để nghe ngóng điều gì đó từ tôi ngay lúc này với một vẻ đơn thuần đến mức tôi thú thật là mình cảm thấy vô cùng hổ thẹn vì hoàn toàn chẳng có gì để kể cho ngài nghe cả. Tôi thề với ngài một cách trang trọng rằng chẳng có chuyện gì để nói hết. Nào! Ngài có nuốt trôi được điều đó không?” Vị hoàng tử lại bật cười.
Lebedeff ra điều ta đây ta đây ra vẻ đường hoàng. Đúng là đôi khi hắn ngây ngô đến mức khó tin trong chuyện tò mò; nhưng hắn đồng thời cũng là một tay tinh ranh cực kỳ, và vị hoàng tử đang suýt biến hắn thành kẻ thù chỉ vì những lời cự tuyệt lặp đi lặp lại của mình. Dù vậy, vị hoàng tử không hề gạt phăng sự tò mò của Lebedeff vì khinh miệt hắn; mà đơn giản chỉ vì vấn đề ấy quá đỗi tế nhị không thể đem ra bàn tán. Chỉ cách đây vài hôm, ngài còn xem những giấc mơ của chính mình gần như là những tội ác. Thế nhưng Lebedeff lại coi sự từ chối đó là do sự ghét bỏ cá nhân dành cho hắn, và vì thế mà tỏ ra tổn thương. Quả thực, ngay vào lúc này đang có một mẩu tin tức vô cùng thú vị đối với vị hoàng tử mà Lebedeff đã biết và thậm chí từng muốn kể cho ngài nghe, nhưng giờ đây lại đang khăng khăng giấu tiệt đi.
“Thế ngài cần tôi giúp gì nào, thưa vị hoàng tử đáng kính? Vì tôi nghe bảo ngài vừa cho người gọi tôi đến mà,” hắn cất lời sau vài phút im lặng.
“Ồ, chuyện về vị tướng quân ấy mà,” vị hoàng tử bắt đầu, sực tỉnh khỏi cơn trầm tư mà chính ngài cũng đang đắm chìm trong đó, “và... và cả vụ trộm mà ngài đã kể cho tôi nghe nữa.”
“Đó là... à... vụ trộm nào cơ ạ?”
“Thôi đi nào! Cứ làm như là ngài không hiểu gì ấy, Lukian Timofeyovitch! Ngài đang giở trò gì thế hả? Tôi chịu ngài luôn đấy! Tiền, tiền chứ còn gì nữa ngài! Bốn trăm rúp mà ngài đã đánh mất hôm đó. Chính ngài đã đến kể cho tôi nghe về chuyện đó vào một buổi sáng, rồi sau đó đi St. Petersburg cơ mà. Nào, bây giờ thì ngài hiểu chưa hả?”
“Ồ... h... h! Ý ngài là bốn trăm rúp chứ gì!” Lebedeff nói, kéo dài giọng ra như thể mãi tận bây giờ hắn mới ngớ người ra hiểu được vị hoàng tử đang nói về chuyện gì. “Cảm ơn ngài nhiều lắm, thưa hoàng tử, vì đã dành sự quan tâm tốt bụng—ngài quá ư là chiếu cố tôi rồi. Tôi tìm lại được số tiền đó từ lâu lắm rồi cơ!”
“Ngài tìm lại được rồi á? Tạ ơn Chúa vì điều đó!”
“Lời cảm thán của ngài đã chứng tỏ sự đồng cảm hào hiệp trong bản tính của ngài, thưa hoàng tử; bởi vì bốn trăm rúp—đối với một kẻ chật vật lo toan cho gia đình như tôi đây—không phải là một con số nhỏ đâu ạ!”
“Ý tôi không phải thế; ít ra thì, đương nhiên là tôi cũng mừng cho ngài rồi,” vị hoàng tử vừa nói vừa tự đính chính lại, “nhưng... ngài tìm lại nó bằng cách nào thế?”
“Đơn giản vô cùng luôn! Tôi tìm thấy nó dưới chiếc ghế mà chiếc áo khoác của tôi đã vắt lên đó; thế nên rõ ràng là cái ví tiền chỉ đơn giản tuột ra khỏi túi rồi rơi xuống sàn nhà thôi!”
“Dưới cái ghế á? Không thể nào! Sao cơ, chính ngài đã bảo với tôi là ngài đã sục sạo tìm kiếm mọi ngóc ngách trong phòng cơ mà? Sao ngài lại có thể không nhìn vào cái nơi dễ thấy nhất cơ chứ?”
“Đương nhiên là tôi có tìm ở đó chứ—tất nhiên là có rồi! Tìm kỹ lắm chứ lị! Tôi đã tìm kiếm, bò toài ra sục sạo, dò dẫm khắp nơi, và cứ đinh ninh là nó không nằm ở đó, rồi lại lùng sục hết lần này đến lần khác. Mấy vụ mất mát cứ hay thế đấy ạ. Người ta cứ khao khát và mong ngóng tìm cho được món đồ thất lạc; người ta thấy nó không có ở đó, chỗ ấy trống trơn trống hoác; thế mà người ta vẫn cứ quay lại tìm đi tìm lại hết lần này đến lần khác, phải mười lăm hai mươi lần là ít!”
“À vâng, hoàn toàn phải thế rồi. Nhưng sao trong trường hợp của ngài lại thế nhỉ?—Tôi không hiểu lắm,” vị hoàng tử ngơ ngác lên tiếng. “Ngài bảo lúc đầu nó không có ở đó, và ngài đã lục soát căn phòng rất kỹ lưỡng, thế mà rốt cuộc nó lại xuất hiện đúng ngay cái chỗ đó!”
“Vâng, thưa ngài—đúng ngay cái chỗ đó.” Vị hoàng tử đăm đăm nhìn Lebedeff đầy kỳ lạ. “Còn vị tướng quân thì sao?” ngài hỏi dồn.
“Vị... vị tướng quân á? Ý ngài là sao về vị tướng quân cơ?” Lebedeff hỏi lại vẻ ngờ vực, hệt như thể hắn chưa bắt được tần số câu nói của vị hoàng tử.
“Trời ạ! Ý tôi muốn hỏi là, vị tướng quân đã nói gì khi cái ví tiền xuất hiện dưới chiếc ghế đó? Cả ngài và ông ấy đã cùng nhau tìm kiếm nó ở đó cơ mà, phải không nào?”
“Chính xác là thế—cùng nhau tìm! Nhưng đến lần thứ hai thì tôi nghĩ tốt hơn hết là không nên nói gì về chuyện tìm thấy nó nữa. Tôi tự tìm thấy một mình.”
“Nhưng... tại sao cơ chứ—còn số tiền thì sao? Có đủ nguyên vẹn không?”
“Tôi đã mở ví ra và tự tay đếm lại; khớp đúng từng rúp một.”
“Tôi nghĩ lẽ ra ngài nên đến nói cho tôi biết chứ,” vị hoàng tử đăm chiêu lên tiếng.
“Ồ... tôi không dám làm phiền ngài, thưa hoàng tử, giữa lúc ngài đang bận rộn với những suy ngẫm cá nhân riêng tư và chắc chắn là vô cùng thú vị. Hơn nữa, tự bản thân tôi cũng muốn ra chiều như thể chẳng tìm thấy gì hết. Tôi cầm cái ví lên, mở ra, đếm tiền xong xuôi lại đóng lại rồi vứt trả nó xuống dưới cái ghế.”
“Để làm cái quái gì cơ chứ?”
“Ồ, chỉ vì tò mò thôi ạ,” Lebedeff vừa nói vừa xoa tay cười khúc khích.
“Cái gì, thế ra nó vẫn nằm ở đó cho đến tận bây giờ á? Tự hôm kia đến giờ luôn ư?”
“Ồ không! Số là tôi thầm nuôi chút hy vọng rằng vị tướng quân có thể sẽ tìm thấy nó. Bởi vì nếu tôi đã tìm ra được, thì cớ gì ông ấy lại không thể để ý đến một vật đang nằm lù lù ngay trước mắt mình cơ chứ? Tôi đã dịch chuyển chiếc ghế mấy lần để làm sao cho cái ví lộ hẳng ra, thế nhưng vị tướng quân chẳng thèm nhìn thấy nó lấy một lần. Dạo này rõ ràng là ông ấy cứ hay thẫn thờ lơ đễnh thế nào ấy. Ông ấy cứ nói cười rồi kể chuyện lí la lí lô, để rồi đột ngột nổi giận đùng đùng với tôi, Chúa mới biết vì lý do gì.”
“Thế nhưng mà... bây giờ ngài đã lấy cái ví đi chưa đấy?”
“Chưa ạ! Đêm qua nó biến mất khỏi dưới gầm ghế rồi.”
“Thế bây giờ nó đang ở đâu nào?”
“Ở đây,” cuối cùng Lebedeff bật cười, đứng thẳng người dậy và nhìn vị hoàng tử đầy vui vẻ, “ở đây này, nằm ngay trong lớp lót áo khoác của tôi đây. Ngài nhìn xem, nếu thích ngài cứ tự tay sờ thử mà xem!”
Quả thực có cái gì đó đang nhô ra ở vạt trước chiếc áo khoác—một vật gì đó khá lớn. Sờ vào đúng là có cảm giác giống như một chiếc ví tiền bị rơi qua lỗ thủng ở túi áo rồi tụt vào trong lớp lót.
“Tôi lôi nó ra xem rồi; mọi thứ vẫn ổn cả. Giờ thì tôi lại để cho nó trượt tọt trở lại vào lớp lót như ngài thấy đấy, và thế là tôi cứ mang nó đi lại suốt từ sáng hôm qua cho đến giờ; đi bước nào là nó cứ đập bụp bụp vào chân bước nấy.”
“Hừm! Và ngài cứ mặc thây nó chẳng thèm đếm xỉa gì đến á?”
“Chính thế đấy, tôi mặc xác nó chẳng thèm để ý gì sất. Ha ha! Thử nghĩ mà xem, thưa hoàng tử, túi áo của tôi lúc nào cũng chắc chắn nguyên vẹn thế mà chỉ trong một đêm lại lòi ra một cái lỗ to tướng. Tôi biết hiện tượng này chẳng đáng để ngài bận tâm đâu; nhưng sự tình đúng là thế đấy. Tôi đã kiểm tra cái lỗ rách đó, và xin thề là trông nó thực sự y như thể vừa bị rạch bằng một con dao dọc giấy, một chuyện vô lý hết sức có thể xảy ra.”
“Và... và... còn vị tướng quân thì sao?”
“À, ông ấy cáu kỉnh suốt cả ngày, thưa ngài; suốt cả ngày hôm qua lẫn hôm nay. Hết biểu lộ những khuynh hướng trác táng ra mặt vào lúc này, rồi lúc khác lại đâm ra mau nước mắt và nhạy cảm, nhưng hễ lúc nào ông ấy cũng có thể bùng phát những cơn giận dữ đến mức tôi xin đảm bảo với ngài, thưa hoàng tử, là tôi thấy thực sự hoảng sợ. Tôi có phải là dân quân ngũ gì đâu cơ chứ. Hôm qua chúng tôi đang ngồi cùng nhau ở quán rượu, và lớp lót áo khoác của tôi lại... hoàn toàn vô tình thôi nhé... cứ chường lù lù ngay ra phía trước. Vị tướng quân liếc trộm thấy nó, thế là nổi khùng lên. Bây giờ hễ cứ tỉnh táo là ông ấy chẳng bao giờ dám nhìn thẳng vào mặt tôi nữa, trừ khi say mèm hoặc sướt mướt; nhưng ngày hôm qua ông ấy nhìn tôi bằng cái ánh mắt khiến tôi lạnh sống lưng. Định bụng ngày mai tôi sẽ tìm ra cái ví; nhưng trước mắt tôi sẽ lại đi "quẩy" thêm một đêm nữa với ông ta đã.”
“Tự tra tấn ông ấy như thế thì được cái tích sự gì chứ?” vị hoàng tử thốt lên.
“Tôi có tra tấn ông ấy đâu, thưa hoàng tử, thật đấy không hề!” Lebedeff nóng nảy cãi lại. “Tôi yêu quý ông ấy, thưa ngài; tôi kính trọng ông ấy; và ngài tin hay không tùy ý, tôi càng yêu quý ông ấy hơn qua vụ việc này, vâng... và càng trân trọng ông ấy hơn.”
Lebedeff nói câu đó nghiêm túc đến mức vị hoàng tử thực sự nổi giận với hắn.
“Vớ vẩn! Yêu quý gì mà lại đi tra tấn người ta thế! Rõ ràng là bằng chính hành động đặt cái ví ở nơi dễ thấy trước mặt ngài, thoạt đầu là dưới ghế rồi sau đó là nhét vào lớp lót áo, ông ấy đang cho thấy rằng mình không hề muốn lừa gạt ngài, mà đang tha thiết muốn cầu xin sự tha thứ của ngài theo cái cách ngây ngô đó. Ngài có nghe thấy không? Ông ấy đang xin lỗi ngài đấy. Ông ấy đặt niềm tin vào sự tế nhị trong tâm hồn ngài, và vào tình bạn của ngài dành cho ông ta. Thế mà ngài lại nhẫn tâm lăng mạ một con người hoàn toàn lương thiện đến nhường ấy cơ chứ!”
“Hoàn toàn lương thiện, chính xác là thế, thưa hoàng tử, hoàn toàn lương thiện!” Lebedeff nói, mắt lóe lên. “Và chỉ có ngài, thưa hoàng tử, mới có thể tìm ra một cách diễn đạt thích hợp đến thế. Tôi tôn vinh ngài vì điều đó, thưa hoàng tử. Thôi được rồi, chuyện đó chốt lại thế nhé; tôi sẽ tìm ra cái ví ngay bây giờ chứ không đợi đến ngày mai nữa. Nào đây, tôi tìm thấy nó và lôi ra ngay trước mặt ngài đây! Và tiền vẫn nguyên vẹn cả nhé. Ngài cầm lấy đi, thưa hoàng tử, và giữ hộ tôi cho đến ngày mai nhé? Ngày mai hoặc ngày kia tôi sẽ đến lấy lại. Tôi nghĩ, thưa hoàng tử, là cái đêm nó biến mất, nó đã bị đem chôn dưới một lùm cây trong vườn rồi. Tôi tin là thế—ngài nghĩ sao về chuyện đó nào?”
“Được rồi, cẩn thận kẻo lại lỡ miệng nói huỵch tẹt ra trước mặt ông ấy là ngài đã tìm thấy cái ví nhé. Cứ để ông ấy tự nhìn thấy rằng nó không còn nằm trong lớp lót áo của ngài nữa, rồi để ông ấy tự rút ra kết luận của riêng mình.”
“Ngài nghĩ thế thật sao? Hay là tốt hơn hết tôi cứ nói thẳng với ông ấy là tôi đã tìm thấy rồi, và giả vờ như chưa từng đoán ra nó nằm ở đâu nhỉ?”
“Không, tôi không nghĩ vậy đâu,” vị hoàng tử đăm chiêu đáp; “quá muộn để làm thế rồi—làm vậy bây giờ sẽ nguy hiểm đấy. Không, không! Tốt nhất là đừng đả động gì đến nó nữa. Cứ đối xử tử tế với ông ấy, hiểu ý tôi chứ, nhưng đừng để lộ cho ông ấy thấy... ồ, ngài thừa hiểu phải làm thế nào mà...”
“Tôi hiểu chứ, thưa hoàng tử, đương nhiên là tôi hiểu, nhưng ngài ơi tôi sợ mình không thực hiện nổi đâu; vì để làm được điều đó thì cần phải có một trái tim như chính trái tim của ngài cơ. Dạo này ông ấy hay cáu gắt và kiêu ngạo lắm. Lúc thì ông ấy ôm chầm lấy tôi, lúc lại xù lông lên mỉa mai châm chọc tôi, và thế là tôi lại cố tình chìa cái lớp lót áo ra. Thôi chào ngài nhé, thưa hoàng tử, tôi biết mình đang làm phiền ngài, lại còn quấy rầy và cản trở những suy ngẫm cá nhân đầy thú vị của ngài nữa.”
“Này, nhớ cẩn thận đấy nhé! Vẫn phải giữ bí mật như trước nghe chưa!”
“Ồ, giữ kín như bưng ấy chứ! Khẽ khàng thôi, thật nhẹ nhàng thôi!”
Thế nhưng bất chấp cái kết cục có phần xuôi chèo mát mái ấy của sự việc, vị hoàng tử vẫn hoang mang khôn nguôi, nếu không muốn nói là còn ngơ ngác hơn trước. Ngài vô cùng nóng lòng mong chờ cuộc gặp gỡ với vị tướng quân vào sáng hôm sau.
