Theo quy tắc chung, những cơn thịnh nộ của viên tướng già Ivolgin thường chỉ là hữu danh vô thực. Trước đây, ông từng trải qua những cơn giận dữ đột ngột, nhưng không thường xuyên, vì ông thực chất là một người có bản tính ôn hòa và tử tế. Ông đã hàng trăm lần cố gắng vượt qua những thói hư tật xấu mà mình mắc phải trong những năm gần đây. Ông chợt nhớ ra mình là “một người cha”, rồi lại hòa giải với vợ, và rơi những giọt nước mắt chân thành. Tình cảm ông dành cho Nina Alexandrovna gần như là sự sùng bái; bà đã bao dung tha thứ rất nhiều điều trong lặng lẽ, và vẫn yêu thương ông bất chấp tình trạng sa sút mà ông đã rơi vào. Nhưng những cuộc đấu tranh của vị tướng với sự yếu đuối của bản thân không bao giờ kéo dài được lâu. Theo cách của mình, ông là một người bốc đồng, và cuộc sống hối lỗi yên bình trong vòng tay gia đình sớm trở nên không thể chịu đựng nổi đối với ông. Cuối cùng, ông lại nổi loạn, và tuôn ra những cơn giận dữ mà có lẽ ngay cả khi đang trút giận ông cũng đã hối hận, nhưng chúng là những thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của ông. Ông gây gổ với tất cả mọi người, bắt đầu thao thao bất tuyệt một cách hùng hồn, đòi hỏi sự tôn trọng vô điều kiện, và cuối cùng biến mất khỏi nhà, đôi khi đi biền biệt một thời gian dài. Đã hai năm nay ông không còn can thiệp vào công việc gia đình, và chỉ biết về những chuyện đó qua lời đồn đại.
Nhưng lần này có điều gì đó nghiêm trọng hơn thường lệ. Mọi người dường như đều biết điều gì đó, nhưng lại sợ phải nói ra.
Viên tướng đã xuất hiện trong gia đình hai hoặc ba ngày trước, nhưng không phải với nhành ô liu hòa bình trên tay như thường lệ, không phải trong vẻ ngoài hối lỗi — diện mạo mà ông thường khoác lên trong những dịp như vậy — mà ngược lại, ông đang trong tâm trạng cực kỳ tồi tệ. Ông trở về với tâm thế gây hấn, trút giận lên bất cứ ai bắt gặp, và nói về đủ mọi chủ đề theo cách không ai ngờ tới, đến mức chẳng thể nào biết được điều gì thực sự khiến ông khó chịu. Có những lúc ông tỏ ra khá tươi tỉnh và vui vẻ; nhưng theo quy luật, ông thường ngồi ủ rũ và trầm tư. Ông đột ngột bắt đầu giảng giải về gia đình Epanchin, về Lebedeff, hoặc về vị hoàng tử, rồi cũng đột ngột dừng lại và từ chối nói thêm một lời nào, trả lời mọi câu hỏi sau đó bằng một nụ cười ngớ ngẩn, không hề hay biết rằng mình đang cười, hoặc đã từng được hỏi câu hỏi nào đó. Suốt cả đêm hôm trước ông cứ trằn trọc và rên rỉ, còn Nina Alexandrovna tội nghiệp đã bận rộn chuẩn bị thuốc đắp lạnh và gạc ấm các loại, dù không thực sự rõ cách sử dụng chúng. Một lát sau ông đã chìm vào giấc ngủ, nhưng không được bao lâu, rồi tỉnh dậy trong trạng thái u uất dữ dội, kết thúc bằng cuộc cãi vã với Hippolyte, và những lời nguyền rủa long trọng nhắm vào cơ sở kinh doanh của Ptitsin nói chung. Người ta cũng nhận thấy trong hai hoặc ba ngày đó, ông ở trong trạng thái tự tôn bệnh hoạn, và đặc biệt nhạy cảm về mọi vấn đề liên quan đến danh dự. Colia khăng khăng, khi thảo luận vấn đề này với mẹ mình, rằng tất cả những điều này chỉ là kết quả của việc kiêng rượu, hoặc có lẽ là do nỗi nhớ Lebedeff, người mà cho đến lúc này viên tướng vẫn giữ mối quan hệ hữu nghị thân thiết nhất; nhưng không hiểu vì lý do gì, vài ngày trước ông đã cãi nhau với người đó và chia tay trong cơn thịnh nộ. Cũng đã có một cảnh cãi vã với vị hoàng tử. Colia đã hỏi vị hoàng tử để được giải thích, nhưng buộc phải kết luận rằng mình không được kể toàn bộ sự thật.
Nếu Hippolyte và Nina Alexandrovna có, như Gania nghi ngờ, một cuộc trò chuyện đặc biệt nào đó về những hành động của viên tướng, thì thật lạ là chàng thanh niên đầy ác ý đó, người mà Gania đã gọi thẳng mặt là kẻ chuyên đi đặt điều, lại không cho phép mình có được sự thỏa mãn tương tự với Colia.
Thực tế là có lẽ Hippolyte không đen tối như cách Gania mô tả; và khó có khả năng là hắn đã kể cho Nina Alexandrovna nghe về một số sự kiện, mà chúng ta đã biết, chỉ đơn thuần vì thú vui gây đau khổ cho bà. Chúng ta không bao giờ được quên rằng động cơ của con người thường phức tạp hơn nhiều so với những gì chúng ta vẫn nghĩ, và chúng ta rất hiếm khi có thể mô tả chính xác động cơ của người khác. Tốt hơn hết, theo quy tắc, người viết chỉ nên tự hài lòng với việc liệt kê trần trụi các sự kiện; và chúng ta sẽ áp dụng cách này đối với thảm họa đã ghi lại ở trên, và sẽ nêu tóm tắt các sự kiện còn lại liên quan đến rắc rối của viên tướng, vì chúng tôi cảm thấy mình đã dành cho nhân vật phụ này trong câu chuyện nhiều sự chú ý hơn mức dự định ban đầu.
Diễn biến các sự kiện đã theo trình tự như sau. Khi Lebedeff trở về, cùng với viên tướng, sau chuyến đi của họ đến thị trấn vài ngày trước đó vì mục đích điều tra, hắn không mang lại cho vị hoàng tử bất kỳ thông tin nào. Nếu bản thân hoàng tử lúc đó không bận tâm với những suy nghĩ và ấn tượng khác, thì hẳn ngài đã nhận thấy rằng Lebedeff không chỉ rất kín tiếng, mà thậm chí còn tỏ ra muốn tránh mặt ngài.
Khi vị hoàng tử thực sự để tâm một chút đến vấn đề này, ngài nhớ lại rằng trong những ngày đó, ngài luôn thấy Lebedeff ở trong tâm trạng rạng rỡ vui vẻ mỗi khi họ tình cờ gặp nhau; và hơn nữa, viên tướng và Lebedeff luôn ở bên nhau. Hai người bạn dường như không bao giờ rời nhau dù chỉ một giây.
Thỉnh thoảng vị hoàng tử nghe thấy tiếng nói chuyện và cười đùa ồn ào ở tầng trên, và một lần ngài phát hiện ra âm thanh của một bài hát lính vui nhộn vang lên, và nhận ra chất giọng trầm đặc trưng của viên tướng. Nhưng đợt hát hò bất chợt đó không kéo dài; và trong một giờ sau đó, âm thanh sôi nổi của những cuộc trò chuyện dường như là của những kẻ say xỉn vẫn tiếp tục vang lên từ phía trên. Cuối cùng, có bằng chứng rõ ràng nhất về một màn ôm ấp lẫn nhau long trọng, và ai đó bật khóc. Tuy nhiên, ngay sau đó lại là một cuộc cãi vã dữ dội nhưng ngắn ngủi, với tiếng nói chuyện ồn ào từ cả hai phía.
Suốt những ngày này, Colia luôn trong trạng thái bận tâm suy nghĩ lớn. Muishkin thường ra ngoài cả ngày, và chỉ trở về nhà vào đêm muộn. Khi trở về, ngài luôn được thông báo rằng Colia đã tìm mình. Tuy nhiên, khi họ gặp nhau, Colia không bao giờ có điều gì đặc biệt để nói, ngoại trừ việc cậu cực kỳ bất mãn với viên tướng cũng như tình trạng tâm trí và hành vi hiện tại của ông.
“Họ lôi kéo nhau đi khắp nơi,” cậu nói, “và say sưa cùng nhau ở quán rượu gần đây, rồi cãi nhau trên phố trên đường về nhà, và sau đó lại ôm chầm lấy nhau, dường như không tách rời nhau lấy một khoảnh khắc.”
Khi vị hoàng tử chỉ ra rằng điều đó chẳng có gì mới, vì từ trước đến nay họ vẫn luôn cư xử như vậy với nhau, Colia không biết phải nói gì; thực tế là cậu không thể giải thích được điều gì đang làm mình lo lắng đặc biệt về cha mình vào lúc này.
Vào buổi sáng sau những bài hát và những cuộc cãi vã chè chén say sưa được ghi lại ở trên, khi vị hoàng tử bước ra khỏi nhà vào khoảng mười một giờ, viên tướng đột ngột xuất hiện trước mặt ngài, vô cùng kích động.
“Tôi đã tìm kiếm cơ hội được gặp ngài từ lâu — thưa Lef Nicolaievitch đáng kính,” ông lẩm bẩm, siết chặt tay vị hoàng tử, gần như đau đớn; “từ lâu — rất lâu rồi.”
Vị hoàng tử mời ông vào nhà và ngồi xuống.
“Không — tôi sẽ không ngồi — tôi thấy mình đang làm phiền ngài — để lúc khác vậy! — Tôi nghĩ tôi có thể được phép chúc mừng ngài về việc hiện thực hóa những ước nguyện tốt đẹp nhất của trái tim mình, có phải vậy không?”
“Những ước nguyện tốt đẹp nhất nào?”
Vị hoàng tử đỏ mặt. Ngài nghĩ, như rất nhiều người ở vị trí của mình vẫn thường nghĩ, rằng không ai nhìn thấy, nghe thấy, để ý, hay hiểu được bất cứ điều gì.
“Ồ — cứ tự nhiên đi, thưa ngài, cứ tự nhiên! Tôi sẽ không làm tổn thương những cảm xúc nhạy cảm nhất của ngài đâu. Chính tôi cũng đã trải qua tất cả và tôi biết rõ việc một người ngoài chõ mũi vào nơi không được hoan nghênh là khó chịu đến thế nào. Sáng nào tôi cũng trải qua điều này. Tuy nhiên, tôi đến để nói với ngài về một vấn đề khác, một vấn đề quan trọng. Một vấn đề rất quan trọng, thưa hoàng tử.”
Vị hoàng tử lại mời ông ngồi xuống một lần nữa, và chính ngài cũng ngồi xuống.
“Chà — chỉ một giây thôi. Thực ra là, tôi đến để xin lời khuyên. Tất nhiên bây giờ tôi sống mà không có mục đích thực tế nào trong cuộc sống; nhưng, với đầy lòng tự trọng — phẩm chất mà người Nga bình thường thường thiếu hụt — và với sự năng nổ, tóm lại là, thưa hoàng tử, tôi mong muốn đặt bản thân, vợ và các con tôi vào một vị thế... thực tế là, tôi cần lời khuyên.”
Vị hoàng tử nồng nhiệt tán dương những khát vọng của ông.
“Đúng vậy — đúng vậy! Nhưng tất cả chỉ là chuyện nhảm nhí. Tôi đến đây để nói về một điều hoàn toàn khác, một điều rất quan trọng, thưa hoàng tử. Và tôi đã quyết định đến với ngài như một người mà tôi có thể tin tưởng vào sự chân thành và phẩm chất cao thượng trong cảm xúc của họ như... như... ngài ngạc nhiên vì lời nói của tôi sao, thưa hoàng tử?”
Vị hoàng tử đang quan sát vị khách của mình, nếu không phải với sự ngạc nhiên lớn, thì ít nhất cũng với sự chú ý và tò mò cao độ.
Ông già rất nhợt nhạt; chốc chốc môi ông lại run rẩy, và đôi tay dường như không thể yên vị, mà liên tục di chuyển từ chỗ này sang chỗ khác. Ông đã hai lần đứng bật dậy khỏi ghế rồi lại ngồi xuống mà không hề hay biết. Ông cầm một cuốn sách trên bàn lên và mở nó ra — trong khi vẫn không ngừng nói — nhìn vào tiêu đề một chương, đóng lại rồi đặt xuống, ngay lập tức lại chộp lấy cuốn khác, nhưng cầm trên tay mà không mở ra, và vung vẩy trong không khí khi ông nói.
“Nhưng thôi đủ rồi!” ông đột ngột kêu lên. “Tôi thấy mình đã làm phiền ngài với những…”
“Không hề — không hề, tôi cam đoan với ngài. Ngược lại, tôi đang lắng nghe rất chăm chú, và rất nóng lòng muốn đoán…”
“Thưa hoàng tử, tôi muốn đặt mình vào một vị thế đáng kính — tôi muốn tự tôn trọng chính mình — và để…”
“Thưa ngài, một người có những khát vọng cao cả như vậy xứng đáng nhận được mọi sự kính trọng chỉ riêng vì những khát vọng ấy.”
Vị hoàng tử thốt ra “câu nói mẫu mực” của mình với niềm tin vững chắc rằng nó sẽ tạo ra hiệu quả tốt. Ngài cảm nhận theo bản năng rằng một thứ sáo rỗng nghe có vẻ hay ho như vậy, được thốt ra đúng lúc, sẽ xoa dịu cảm xúc của ông già, và sẽ đặc biệt được chấp nhận bởi một người như ông trong tình huống như vậy. Dù thế nào đi nữa, vị khách của ngài phải được tiễn đi với trái tim nhẹ nhõm và tinh thần an ủi; đó là bài toán trước mắt vị hoàng tử lúc này.
Câu nói đã tâng bốc viên tướng, làm ông cảm động và hài lòng vô cùng. Ông lập tức thay đổi giọng điệu, và bắt đầu một lời giải thích dài dòng và trang trọng. Nhưng dù có lắng nghe thế nào đi nữa, vị hoàng tử cũng không thể hiểu đầu đuôi câu chuyện ra sao.
Viên tướng nói hăng say và nhanh chóng trong mười phút; ông nói như thể lời nói của ông không thể theo kịp những suy nghĩ đang ùa về. Nước mắt đọng trong mắt ông, nhưng lời nói của ông chẳng qua chỉ là một tập hợp những câu rời rạc, không đầu không cuối — một chuỗi những từ ngữ bất ngờ và những tình cảm bất ngờ — va chạm vào nhau, chen lấn nhau khi chúng tuôn trào từ môi ông.
“Đủ rồi!” cuối cùng ông kết luận, “ngài hiểu tôi, và đó là điều quan trọng nhất. Một trái tim như của ngài không thể không thấu hiểu nỗi đau khổ của người khác. Thưa hoàng tử, ngài là hình mẫu của sự hào hiệp; những người khác thì là gì so với ngài? Nhưng ngài còn trẻ — hãy nhận lời chúc phúc của tôi! Mục đích chính của tôi là cầu xin ngài ấn định một giờ cho một cuộc trò chuyện quan trọng nhất — đó là hy vọng lớn lao của tôi, thưa hoàng tử. Trái tim tôi chỉ cần một chút tình bạn và sự đồng cảm, nhưng tôi không phải lúc nào cũng tìm được cách để thỏa mãn nó.”
“Nhưng tại sao không phải là bây giờ? Tôi sẵn sàng lắng nghe, và…”
“Không, không — thưa hoàng tử, không phải bây giờ! Bây giờ là một giấc mơ! Và chuyện này quá, quá quan trọng! Nó sẽ là giờ khắc định mệnh đối với tôi — giờ khắc của riêng tôi. Cuộc gặp gỡ của chúng ta không được phép bị gián đoạn bởi bất kỳ kẻ nào tình cờ đi ngang qua, bất kỳ vị khách xấc xược nào — và có rất nhiều những kẻ ngu ngốc, xấc xược như vậy” — (ông cúi người và thì thầm một cách đầy bí ẩn, với vẻ mặt hài hước, sợ hãi) — “những kẻ không xứng đáng xách giày cho ngài, thưa hoàng tử. Tôi không nói đến tôi đâu, nhớ nhé — ngài sẽ hiểu tôi, thưa hoàng tử. Chỉ có ngài hiểu tôi, thưa hoàng tử — không ai khác. Hắn ta không hiểu tôi, hắn ta hoàn toàn — hoàn toàn không thể đồng cảm. Điều kiện tiên quyết để hiểu người khác là Trái tim.”
Vị hoàng tử khá hoảng sợ về tất cả những điều này, và cuối cùng đành phải ấn định cùng giờ vào ngày hôm sau cho cuộc gặp gỡ mong muốn. Viên tướng rời đi với tâm trạng an ủi hơn nhiều và bớt kích động hơn hẳn so với lúc mới đến.
Vào lúc bảy giờ tối, vị hoàng tử cử người đến mời Lebedeff đến thăm mình. Lebedeff đến ngay lập tức, và “coi đó là một vinh dự”, như hắn nhận xét ngay khi vừa bước vào phòng. Hắn hành động như thể chưa bao giờ có lấy một chút nghi ngờ về sự thật rằng hắn đã cố tình tránh mặt vị hoàng tử suốt ba ngày qua.
Hắn ngồi xuống mép ghế, mỉm cười và làm bộ làm tịch, xoa hai tay vào nhau, vẻ mặt như đang trong tâm trạng chờ đợi đầy hân hoan để được nghe một thông báo quan trọng nào đó mà tất cả mọi người đều đã đoán ra từ lâu.
Vị hoàng tử lập tức bối rối; vì có vẻ rõ ràng là ai cũng mong chờ điều gì đó từ ngài — rằng ai cũng nhìn ngài như thể nóng lòng muốn chúc mừng, và chào đón ngài bằng những lời ám chỉ, nụ cười và những ánh mắt hiểu ý.
Ví dụ như, Keller đã chạy vào nhà ba lần gần đây, “chỉ một lát thôi”, và lần nào cũng với vẻ muốn gửi lời chúc mừng. Colia cũng vậy, bất chấp nỗi u sầu của mình, đã một hai lần bắt đầu những câu nói với giọng điệu gợi ý hay ám chỉ tương tự.
Tuy nhiên, vị hoàng tử ngay lập tức bắt đầu, với chút vẻ khó chịu, hỏi Lebedeff một cách dứt khoát về tình trạng hiện tại của viên tướng, và ý kiến của hắn về việc đó. Ngài kể lại cuộc gặp buổi sáng chỉ trong vài lời.
“Ai cũng có những nỗi lo, thưa hoàng tử, đặc biệt là trong thời đại kỳ lạ và rắc rối này của chúng ta,” Lebedeff trả lời, một cách khô khốc, với vẻ mặt của một người thất vọng vì những kỳ vọng hợp lý của mình không được đáp ứng.
“Trời ạ, ông mới là một triết gia đấy!” vị hoàng tử cười.
“Triết học là cần thiết, thưa ngài — rất cần thiết — trong thời đại của chúng ta. Nó bị coi nhẹ quá nhiều. Còn đối với tôi, thưa hoàng tử đáng kính, tôi cảm thấy mình đã được hưởng vinh dự khi có được sự tin tưởng của ngài trong một vấn đề nhất định đến một mức độ nhất định, nhưng không bao giờ vượt quá mức đó. Tôi không hề phàn nàn lấy một lời…”
“Lebedeff, có vẻ như ông đang giận điều gì đó!” vị hoàng tử nói.
“Không hề một chút nào, thưa vị hoàng tử đáng kính và được tôn trọng! Không hề một chút nào!” Lebedeff kêu lên, một cách long trọng, tay đặt lên trái tim mình. “Ngược lại, tôi đau lòng nhận ra rằng dù xét về địa vị của tôi trên thế giới, hay những món quà về trí tuệ và trái tim, hay sự giàu có, hay bất kỳ hành vi nào trước đây của tôi, tôi đều không xứng đáng có được sự tin tưởng của ngài, điều vốn vượt xa cả những khát vọng và hy vọng cao nhất của tôi. Ồ không, thưa hoàng tử; tôi có thể phục vụ ngài, nhưng chỉ như một nô lệ thấp hèn của ngài! Tôi không giận, ồ không! Không giận; có lẽ là đau lòng, nhưng không gì hơn thế.”
“Lebedeff thân mến, tôi…”
“Ồ, không gì hơn thế, không gì hơn thế! Tôi vừa mới tự nhủ với bản thân… ‘Mình hoàn toàn không xứng đáng có quan hệ thân hữu với ngài ấy,’ tôi tự nhủ; ‘nhưng có lẽ với tư cách là chủ nhà này, tôi có thể, vào một ngày nào đó trong tương lai, khi ngài ấy thấy thuận tiện, nhận được thông tin về những thay đổi sắp tới và đáng mong đợi nào đó…’”
Nói xong, Lebedeff nhìn chằm chằm vào vị hoàng tử bằng đôi mắt nhỏ sắc lẹm, vẫn hy vọng rằng hắn sẽ thỏa mãn được sự tò mò của mình.
Vị hoàng tử nhìn lại hắn đầy kinh ngạc.
“Tôi không hiểu ông đang ám chỉ điều gì!” ngài kêu lên, gần như giận dữ, “và, và… ông thật là một kẻ âm mưu, Lebedeff!” ngài nói thêm, phá lên cười một cách chân thành.
Lebedeff cũng làm theo ngay lập tức, và rõ ràng từ khuôn mặt rạng rỡ của hắn, hắn coi triển vọng được thỏa mãn của mình đã cải thiện đáng kể.
“Và ông biết không,” vị hoàng tử tiếp tục, “tôi kinh ngạc trước sự ngây thơ của ông đấy, Lebedeff! Đừng giận tôi — không chỉ của riêng ông, mà của tất cả mọi người nữa! Ông đang chờ đợi nghe điều gì đó từ tôi ngay lúc này với vẻ đơn giản đến mức tôi tuyên bố rằng tôi cảm thấy hoàn toàn xấu hổ vì chẳng có gì để nói với ông cả. Tôi thề với ông một cách long trọng rằng, không có gì để kể cả. Đấy! Ông có hiểu nổi điều đó không?” Vị hoàng tử lại cười.
Lebedeff tỏ vẻ trịnh trọng. Đúng là đôi khi hắn ngây thơ đến mức khó tin trong sự tò mò của mình; nhưng hắn cũng là một quý ông cực kỳ xảo quyệt, và vị hoàng tử suýt nữa đã biến hắn thành kẻ thù bởi những lời từ chối lặp đi lặp lại của mình. Tuy nhiên, vị hoàng tử không gạt bỏ sự tò mò của Lebedeff vì ngài khinh thường hắn; mà đơn giản vì chủ đề đó quá tế nhị để nói ra. Chỉ vài ngày trước, ngài còn coi những giấc mơ của chính mình gần như là tội lỗi. Nhưng Lebedeff coi sự từ chối đó là do ác cảm cá nhân đối với mình, và vì thế cảm thấy bị tổn thương. Quả thực, vào lúc này có một tin tức, vô cùng thú vị đối với vị hoàng tử, mà Lebedeff đã biết và thậm chí đã muốn nói cho ngài, nhưng bây giờ hắn cố chấp giữ kín cho riêng mình.
“Và tôi có thể làm gì cho ngài, thưa hoàng tử đáng kính? Vì tôi được biết ngài vừa cho gọi tôi,” hắn nói sau vài phút im lặng.
“Ồ, là về viên tướng,” vị hoàng tử bắt đầu, đột ngột tỉnh lại sau cơn trầm tư mà chính ngài cũng đang đắm chìm vào đó, “và — và về vụ trộm mà ông đã kể cho tôi.”
“Đó là — ừm — về — vụ trộm nào cơ?”
“Ôi thôi nào! Cứ như thể ông không hiểu ấy, Lukian Timofeyovitch! Ông đang giở trò gì vậy? Tôi không thể hiểu nổi ông! Tiền, tiền đấy, thưa ngài! Bốn trăm rúp mà ông đã mất hôm đó. Ông đã đến và kể với tôi về điều đó vào một buổi sáng, rồi sau đó đi đến Petersburg. Đấy, giờ ông đã hiểu chưa?”
“Ồ — h — h! Ý ngài là bốn trăm rúp đó!” Lebedeff nói, kéo dài câu chữ, cứ như thể hắn mới vừa nhận ra vị hoàng tử đang nói về cái gì. “Cảm ơn ngài rất nhiều, thưa hoàng tử, vì sự quan tâm tử tế của ngài — ngài đã quá ưu ái tôi rồi. Tôi tìm thấy số tiền đó từ lâu rồi!”
“Ông tìm thấy rồi ư? Cảm tạ Chúa vì điều đó!”
“Lời cảm thán của ngài chứng tỏ sự đồng cảm hào hiệp trong bản tính của ngài, thưa hoàng tử; vì bốn trăm rúp — đối với một người đàn ông phải chật vật nuôi gia đình như tôi — không phải là một số tiền nhỏ!”
“Tôi không có ý đó; ít nhất, tất nhiên là tôi cũng vui mừng cho ông,” vị hoàng tử nói thêm, tự chỉnh lại mình, “nhưng — ông tìm thấy bằng cách nào?”
“Rất đơn giản! Tôi tìm thấy nó dưới chiếc ghế nơi tôi treo áo khoác của mình; vì vậy rõ ràng là cái ví chỉ đơn giản rơi ra khỏi túi và xuống sàn!”
“Dưới chiếc ghế? Không thể nào! Chẳng phải chính ông đã nói với tôi rằng ông đã lục tung mọi ngóc ngách trong phòng sao? Sao ông có thể không nhìn thấy ở nơi dễ xảy ra nhất như vậy?”
“Tất nhiên là tôi đã nhìn ở đó, — tất nhiên là có! Nhiều lần lắm! Tôi đã nhìn, đã cào bới, đã lần tìm, và không thể tin rằng nó không ở đó, rồi lại nhìn đi nhìn lại. Luôn luôn là như vậy trong những trường hợp này. Người ta khao khát và mong đợi tìm thấy một vật bị mất; người ta thấy nó không ở đó, và chỗ đó trống trơn như lòng bàn tay; thế nhưng người ta vẫn quay lại nhìn đi nhìn lại, mười lăm hay hai mươi lần, rất có thể là vậy!”
“Ồ, tất nhiên rồi, tất nhiên. Nhưng trường hợp của ông thì sao? — Tôi không hiểu lắm,” vị hoàng tử bối rối nói. “Ông nói lúc đầu nó không ở đó, và rằng ông đã lục soát kỹ nơi đó, thế mà nó lại xuất hiện ngay tại đúng vị trí đó!”
“Vâng, thưa ngài — ngay tại vị trí đó.” Vị hoàng tử nhìn Lebedeff một cách kỳ lạ. “Còn viên tướng?” ngài hỏi, đột ngột.
“Viên — viên tướng? Ý ngài là gì, viên tướng?” Lebedeff nói, đầy vẻ nghi ngại, như thể hắn chưa hiểu được ý của câu hỏi của vị hoàng tử.
“Ồ, lạy Chúa! Ý tôi là, viên tướng đã nói gì khi cái ví xuất hiện dưới ghế? Ông và ông ấy đã cùng nhau tìm kiếm ở đó, phải không?”
“Đúng vậy — cùng nhau! Nhưng lần thứ hai tôi nghĩ tốt hơn là không nên nói gì về việc tìm thấy nó. Tôi đã tự mình tìm thấy.”
“Nhưng — tại sao lại thế — còn số tiền? Có đủ hết không?”
“Tôi đã mở ví ra và tự mình đếm; đủ đến từng rúp.”
“Tôi nghĩ ông đáng lẽ nên đến và báo cho tôi,” vị hoàng tử nói, đầy suy tư.
“Ồ — tôi không muốn làm phiền ngài, thưa hoàng tử, ngay giữa những suy nghĩ cá nhân riêng tư và chắc chắn là thú vị nhất của ngài. Hơn nữa, bản thân tôi cũng muốn tỏ ra như mình chưa tìm thấy gì cả. Tôi đã cầm cái ví, mở nó ra, đếm tiền, rồi đóng lại và đặt nó xuống chỗ cũ dưới ghế.”
“Để làm gì vậy?”
“Ồ, chỉ vì tò mò thôi,” Lebedeff nói, xoa tay và cười khúc khích.
“Cái gì, thế là nó vẫn ở đó ư? Kể từ hôm kia à?”
“Ồ không! Ngài biết đấy, tôi đã hy vọng một nửa là viên tướng có thể tìm thấy nó. Bởi vì nếu tôi tìm thấy nó, tại sao ông ấy lại không thể quan sát thấy một vật nằm ngay trước mắt mình? Tôi đã dịch chuyển chiếc ghế vài lần để cái ví lộ ra, nhưng viên tướng chẳng bao giờ nhìn thấy. Ông ấy rõ ràng là đang rất đãng trí lúc này. Ông ấy nói và cười và kể chuyện, rồi đột nhiên nổi giận với tôi, chả hiểu vì sao.”
“Chà, nhưng — ông đã lấy cái ví đi chưa?”
“Không, nó đã biến mất khỏi dưới ghế vào ban đêm.”
“Vậy bây giờ nó ở đâu?”
“Ở đây,” Lebedeff cười, cuối cùng đứng thẳng dậy và nhìn vị hoàng tử một cách vui vẻ, “ở đây, trong lớp lót áo khoác của tôi. Nhìn này, ngài có thể tự mình cảm nhận nếu muốn!”
Quả thực có thứ gì đó đang lồi ra từ phía trước chiếc áo khoác — một vật gì đó lớn. Cảm giác chắc chắn như thể đó có thể là chiếc ví đã rơi qua một lỗ thủng trong túi vào lớp lót.
“Tôi đã lấy nó ra và xem thử; mọi thứ vẫn ổn. Tôi đã để nó tuột lại vào lớp lót như ngài thấy, và cứ như thế tôi đã đi lại suốt từ hôm qua đến giờ; nó cứ đập vào chân tôi khi tôi bước đi.”
“Hừm! Và ông không để tâm đến nó sao?”
“Đúng vậy, tôi không để tâm đến nó. Ha, ha! Và hãy nghĩ xem, thưa hoàng tử, túi của tôi luôn bền và lành lặn, thế mà ở đây, chỉ trong một đêm, lại có một lỗ thủng lớn. Tôi biết hiện tượng này không đáng để ngài bận tâm; nhưng thực tế là vậy. Tôi đã kiểm tra cái lỗ, và tôi tuyên bố rằng nó thực sự trông như thể được tạo ra bằng một con dao gọt bút chì, một khả năng rất khó xảy ra.”
“Còn — còn — viên tướng thì sao?”
“À, ông ấy rất giận dữ suốt cả ngày, thưa ngài; cả hôm qua và hôm nay. Có lúc ông ấy biểu lộ những khuynh hướng chè chén say sưa rõ rệt, và lúc khác lại trở nên sướt mướt và nhạy cảm, nhưng bất cứ lúc nào ông ấy cũng dễ dàng nổi cơn thịnh nộ đến mức tôi cam đoan với ngài, thưa hoàng tử, tôi khá hoảng sợ. Ngài biết đấy, tôi không phải là quân nhân. Hôm qua chúng tôi ngồi cùng nhau trong quán rượu, và lớp lót áo khoác của tôi — tất nhiên là hoàn toàn vô tình — lộ ra ngay phía trước. Viên tướng liếc nhìn nó, và nổi trận lôi đình. Bây giờ ông ấy không bao giờ nhìn thẳng vào mặt tôi, trừ khi ông ấy rất say hoặc ủy mị; nhưng hôm qua ông ấy nhìn tôi theo cách khiến tôi ớn lạnh cả sống lưng. Tôi dự định sẽ tìm thấy cái ví vào ngày mai; nhưng cho đến lúc đó tôi sẽ lại có thêm một đêm nữa với ông ấy.”
“Hành hạ ông ấy như thế này để làm gì chứ?” vị hoàng tử kêu lên.
“Tôi không hành hạ ông ấy, thưa hoàng tử, tôi không hề!” Lebedeff kêu lên, đầy gay gắt. “Tôi yêu quý ông ấy, thưa ngài, tôi kính trọng ông ấy; và tin hay không tùy ngài, tôi càng yêu quý ông ấy hơn vì chuyện này, vâng — và coi trọng ông ấy hơn.”
Lebedeff nói điều này một cách nghiêm túc đến mức vị hoàng tử hoàn toàn mất bình tĩnh với hắn.
“Vớ vẩn! Yêu quý ông ấy mà lại hành hạ ông ấy như vậy! Tại sao, chính vì việc ông ấy đặt cái ví một cách nổi bật trước mặt ông, lần đầu tiên dưới ghế và sau đó trong lớp lót của ông, đã cho thấy rằng ông ấy không muốn lừa dối ông, mà đang lo lắng cầu xin sự tha thứ của ông theo cái cách ngây thơ này. Ông có nghe thấy không? Ông ấy đang cầu xin sự tha thứ của ông. Ông ấy tin tưởng vào sự tinh tế trong cảm xúc của ông, và vào tình bạn của ông dành cho ông ấy. Và ông lại có thể cho phép mình làm nhục một con người hoàn toàn lương thiện đến như vậy!”
“Hoàn toàn lương thiện, rất đúng, thưa hoàng tử, hoàn toàn lương thiện!” Lebedeff nói, đôi mắt rực sáng. “Và chỉ có ngài, thưa hoàng tử, mới có thể tìm thấy một cách diễn đạt phù hợp như vậy. Tôi tôn trọng ngài vì điều đó, thưa hoàng tử. Được rồi, đã quyết định xong; tôi sẽ tìm thấy cái ví ngay bây giờ chứ không phải ngày mai. Đây, tôi tìm thấy nó và lấy nó ra trước mắt ngài! Và tiền vẫn đủ cả. Cầm lấy đi, thưa hoàng tử, và giữ nó đến ngày mai nhé? Ngày mai hoặc ngày kia tôi sẽ lấy lại. Tôi nghĩ, thưa hoàng tử, đêm sau khi nó biến mất, nó đã bị chôn dưới một bụi cây trong vườn. Tôi tin là vậy — ngài nghĩ sao về điều đó?”
“Chà, hãy cẩn thận đừng nói thẳng vào mặt ông ấy rằng ông đã tìm thấy cái ví. Chỉ cần để ông ấy thấy rằng nó không còn ở trong lớp lót áo khoác của ông nữa, và để ông ấy tự rút ra kết luận của mình.”
“Ngài nghĩ vậy sao? Có phải tốt hơn là tôi cứ nói với ông ấy rằng tôi đã tìm thấy nó, và giả vờ như tôi chưa bao giờ đoán được nó ở đâu không?”
“Không, tôi không nghĩ vậy,” vị hoàng tử nói, đầy suy tư; “đã quá muộn cho việc đó rồi — bây giờ như thế sẽ rất nguy hiểm. Không, không! Tốt hơn là đừng nói gì về chuyện đó cả. Hãy đối xử tử tế với ông ấy, ngài biết đấy, nhưng đừng để lộ cho ông ấy thấy — ồ, ông biết rõ mà —”
“Tôi biết, thưa hoàng tử, tất nhiên là tôi biết, nhưng tôi e rằng mình sẽ không thực hiện được; vì để làm được điều đó cần một trái tim như của chính ngài. Bây giờ ông ấy rất dễ cáu gắt, và lại còn rất kiêu hãnh nữa. Một lúc thì ông ấy ôm chầm lấy tôi, lúc sau lại nổi giận với tôi và chế giễu tôi, rồi tôi lại cố tình chìa lớp lót ra. Chà, tạm biệt, thưa hoàng tử, tôi thấy mình đang làm phiền ngài, và làm ngài chán nản nữa, cản trở những suy nghĩ riêng tư thú vị nhất của ngài.”
“Nào, hãy cẩn thận! Giữ bí mật như trước nhé!”
“Ồ, im lặng vẫn là chưa đủ! Khẽ thôi, khẽ thôi!”
Nhưng bất chấp cái kết thúc này cho tập phim, vị hoàng tử vẫn cảm thấy bối rối như trước, nếu không muốn nói là hơn thế. Ngài chờ đợi cuộc gặp buổi sáng hôm sau với viên tướng một cách đầy sốt ruột.
