Trong chiếc áo choàng đen và đỏ thắm tại lễ tốt nghiệp trường Harvard, các sinh viên sắp tốt nghiệp trường đại học nổi tiếng khắp thế giới, chắc phải hiểu biết rất nhiều. Một nhà nghiên cứu đã hỏi riêng từng sinh viên “Tại sao trái đất lại ấm hơn vào mùa hè (tháng 7) so với mùa đông (tháng 12)?”. Hầu hết các câu trả lời đều là “Tại sao ư, vì mùa hè trái đất gần với mặt trời hơn so với mùa đông”. Được yêu cầu giải thích tại sao, câu trả tiếp tục là “Chúng ta sẽ ấm hơn nếu ở gần nguồn nhiệt hơn, do đó chắc trái đất phải gần hơn”[1].

Ở một mức độ, câu trả lời có vẻ hợp lý. Bạn sẽ ấm hơn nếu ở gần nguồn nhiệt hơn. Tuy nhiên, suy nghĩ lại trong tích tắc có thể thấy câu trả lời không chính xác. Vì nếu đúng, thì toàn bộ địa cầu đã trở nên ấm hơn trong tháng 7 so với tháng 12 (hay ngược lại). nhưng đương nhiên những người ở Chile hay Áo sẽ có trải nghiệm hoàn toàn khác những người ở Boston hay Bắc Kinh. Câu trả lời thực sự - mà hầu như không sinh viên tốt nghiệp Harvard đầy tự tin nào có được - lại liên quan đến độ nghiêng của trục trái đất khi quay quanh mặt trời.

Bề ngoài họ có vẻ là những sinh viên xuất sắc. Họ đạt điểm cao ở trường trung học hay cao đẳng, và thành công trong những bài kiểm tra khoa giáo. Tuy nhiên, khi được kiểm tra ngoài môi trường học vấn, những hiểu biết của các sinh viên thường tỏ ra rất hời hợt. Sự dốt nát không chỉ hạn chế trong những hiện tượng thiên văn học. Chúng tôi còn có những bằng chứng trong nhiều ngành học khác. Các sinh viên vật lý không thể dự đoán đường bay của viên đạn bắn ra từ đường ống đã bị bẻ cong. Những sinh viên sinh học vẫn tiếp tục dùng thuyết Lamarck - trong đó đề cập đến sự thừa hưởng những đặc tính có sẵn - để giải thích cho quá trình tiến hóa những đặc tính qua các thế hệ. Sinh viên lịch sử luôn xây dựng hình ảnh những cá nhân tốt hoặc xấu thái quá, mà không tính đến vai trò tác động từ các nhóm, dân số, những xu hướng chung của xã hội hay kinh tế. Sinh viên nghệ thuật có suy nghĩ cố hữu đơn chiều về mỹ thuật: thơ phải có vần, tranh phải giống thật, và trong âm nhạc, chơi nhạc càng nhanh nghĩa là càng giỏi. Nói chung, những học sinh đã qua cấp 2 đều có xu hướng trả lời giống như những người chưa từng học về khoa học, lịch sử hay nghệ thuật. Đó là sức mạnh của “tư duy không qua trường lớp”[2].

Mô tả hiện tượng là một chuyện, giải thích về nó lại là chuyện khác. Dựa trên những khám phá của Piaget và Freud, nghiên cứu của tôi đưa ra lời giải thích sau. Thưở đầu đời, trẻ em phát triển mạnh mẽ nhiều lý thuyết về thế giới[3]. Chúng có những lý thuyết đó mà không cần sự hướng dẫn khoa giáo nào, có thể gọi đó là những lý thuyết tự nhiên hay “trực giác”. Một số những lý thuyết này đúng; chẳng hạn, nên thận trọng tránh những địa hình có độ dốc dột ngột hay những sinh vật nguy hiểm. Một số mang ý nghĩa vui như: cầu vồng xuất hiện khi các thiên thần nhảy múa. Nhưng có rất nhiều lý thuyết hoàn toàn sai. Chúng thể hiện những ý nghĩa thông thường hoặc - như nhà thông thái Nelson Goodman từng nói vui - những điều vô nghĩa thông thường.

Như đã nêu, các lý thuyết thể hiện nỗ lực của con người trong việc giải thích về thế giới. Giải thích là một động cơ to lớn của con người, những giải thích không phải lúc nào cũng đúng. Con người không tiến hóa để vượt qua những kỳ thi cơ bản mà chúng ta (như những sinh vật khác) tiến hóa để có thể sống sót đủ lâu nhằm tái sản sinh. Nỗ lực đạt được những giải thích chính xác của con người qua nhiều thế kỷ là một quá trình diễn ra dần dần, với đầy những khó khăn bất ngờ. Những giải thích xuất sắc đòi hòi phải được nghiên cứu kỹ càng, đặt ra các giả thuyết ngược lại, tích lũy quan sát hay dữ liệu nhằm chúng minh luận điểm này đúng hơn luận điểm kia. Nói theo cách của chúng tôi, quá trình đạt đến sự chính xác là một sự nghiệp tự giác thay đổi tư duy của loài người.

Trở lại với những người trẻ và các lý thuyết sâu sắc về thế giới của họ. Tôi nhóm các lý thuyết này thành 4 loại và đưa ra những ví dụ tiêu biểu. Mỗi loại lý thuyết đều phổ biến với những người trẻ ở khắp nơi, và không loại nào có vẻ dễ thay đổi cả. (Bạn có thể kiểm tra điều này với các con bạn hay chính bản thân bạn!).

Những lý thuyết trực giác về vật chất:

• Những vật nặng hơn sẽ rơi xuống đất nhanh hơn những vật nhẹ.

• Khi đập vỡ một vật lớn thành nhiều mảnh nhỏ, và tiếp tục như vậy, bạn sẽ có những mảnh càng nhỏ hơn. Khi các mảnh quá nhỏ không còn nhìn thấy được, nghĩa là không còn gì.

Những lý thuyết trực giác về cuộc sống:

• Nếu cái gì động đậy, nghĩa là sống. Nếu nằm im, nghĩa là chết. Nếu trên màn hình vi tính thì không thể phân biệt.

• Tất cả các giống loài, kể cả con người, cơ bản đều được tạo ra cùng lúc và không có thay đổi vật chất gì kể từ đó.

• Nếu có gì quan trọng xảy ra với một sinh vật, kinh nghiệm đó sẽ được truyền cho con cháu của sinh vật đó.

Những lý thuyết trực giác về tư duy:

• Tất cả các sinh vật đều có suy nghĩ. Bề ngoài của chúng càng giống ta thì suy nghĩ của chúng cũng giống ta.

• Chúng ta không thể nói chuyện với cá, nhưng chắc chắn có thể tán gẫu với chó, mèo hay khỉ.

• Tôi có tư duy, anh cũng có tư duy. Nếu anh trông giống tôi thì tư duy của anh cũng giống của tôi, và anh là người tốt. Nếu anh không giống tôi, thì tư duy của anh chắc hẳn cũng khác, và chúng ta là kẻ thù.

Những lý thuyết trực giác về mối quan hệ giữa người với người:

• Ai to lớn hơn thì có sức mạnh hơn. Nên về cùng phe với họ. Nếu tự mình không có được sức mạnh thì hãy đứng về cùng phía với những kẻ nắm giữ sức mạnh.

• Mục tiêu cuộc sống là phải bảo đảm có tài sàn. Bất kỳ khi nào hàng hóa trở nên khan hiếm, bạn phải cố gắng có được càng nhiều mặt hàng đó càng tốt cho bản thân và cho những người bạn cảm thấy gần gũi nhất.

• Nếu bạn không mua vét hết được một loại hàng quý giá, thì nó có thể được phân chia đồng đều cho các bên (quá nhiều đối với nguyên tắc 80/20).

• Nếu ai lợi dụng bạn, bạn phải đáp trả tương tự.

❀ ❀ ❀

[1] Aprivate universe của Philip Sadler (Washington, DC: AnnenbergCPB, 1987).

[2] The unschooled mind của Howard Gardner (New York: Basic Books, 1991).

[3] Xem như trên và phần tham khảo trong sách.