Luận bàn về tư duy, tôi là người theo thuyết Decartes thuần túy - xem tư duy là phần tách rời cơ thể. Dĩ nhiên tư duy nằm trong cơ thể - thường là cơ thể con người, nhưng cũng có trong cơ thể động vật và có ngày càng nhiều trong những chủ thể vô cơ, như máy vi tính chẳng hạn. Có khi tư duy tự thay đổi, như trong thời trẻ; có khi các cá nhân tự có ý thức thay đổi tư duy. Ví dụ, tôi có thể quyết định sau này tôi sẽ trở thành một nhà hành vi học chứ không phải là nhà tâm lý học nhận thức; hay trở thành một thủ thư thay vì một nhà dân chủ xã hội; hay là một người theo đạo Cơ đốc thay vì Do Thái.

Tuy nhiên, đa số thay đổi tư duy là kết quả của tác động từ bên ngoài. Khi còn nhỏ, chúng ta tiếp xúc với những người có quyền thay đổi tư duy chúng ta như: bố mẹ, những người thân lớn tuổi hơn, giáo viên, hay những đối tượng có thẩm quyền trong khu vực và cộng đồng lân cận. Ngay cả khi trưởng thành, chúng ta cũng gặp những cá thể - đại diện cho người thuê chúng ta hay cho hệ thống pháp lý - có đủ quyền hạn làm thay đổi những hành vi và (đôi khi) thay đổi tư duy của chúng ta.

Trong phần sau của cuốn sách, tôi chuyển trọng tâm sang những cá thể và cơ quan có khả năng thay đổi tư duy, xét trong 6 phạm trù khác nhau. Bắt đầu với những thay đổi tư duy diễn ra trong phạm trù lớn nhất - toàn bộ một quốc gia - và dần tiến đến những phạm trù nhỏ nhất, gồm 2 người và cuối cùng là tư duy của chỉ một người. Bên cạnh một số đặc điểm chung, các phạm trù khác nhau có những tác nhân thay dổi tư duy theo những hình thức khác nhau.

Chúng ta có thể hình dung thứ tự những phạm trù này như một kim tự tháp ngược:

Những thay đổi ở diện rộng dân số da dạng của một khu vực hay trên toàn lãnh thổ một quốc gia.

Những thay đổi diện rộng diễn ra ở nhóm người đồng bộ hay đồng nhất hơn.

Những thay đổi có được từ các tác phẩm nghệ thuật hay khoa học.

Những thay đổi bên trong các hệ thống đào tạo chính quy.

Những hình thức thay đổi tư duy từ những người thân thuộc

Thay đổi tư duy của bản thân.

Có lẽ đối tượng thay đổi tư duy nổi bật nhất là các nhà lãnh đạo trong hàng đầu tiên của kim tự tháp ngược: họ là những người được bầu chọn vào các cơ quan chính trị hay các vị trí có thẩm quyền đối với toàn bộ dân số. Điển hình như Thủ tướng Anh Margaret Thatcher hay nhà lãnh đạo thế giới Mahatma Gandhi. Hoạt động trên sân khấu lớn, các vị lãnh đạo này có sức ảnh hưởng đến số lượng cá nhân đông đảo nhất - những người hoàn toàn khác biệt nhau. Họ thậm chí còn có thể thay đổi chiều hướng lịch sử - dù là tốt hay xấu.

Có thể người lãnh đạo sẽ dễ dàng tác động thay đổi tư duy trong nhóm thứ 2 hơn: nhóm người có điểm tương đồng hay đồng bộ hơn, như công ty, câu lạc bộ, tổ chức dân sự, hay trường học. Đối với người dẫn đầu một công ty như ngài John Browne của BP hay Hiệu trưởng trường đại học như James Freedman của Dartmouth, những cá nhân họ tiếp xúc có cùng một nền tảng kiến thức chung và cùng trình độ chuyên môn. Nhưng, như chúng ta sẽ thấy trong phần sau của cuốn sách, thay đổi tư duy của nhóm người này cũng có khó khăn - đặc biệt là khi ý tưởng của các thành viên trong nhóm quá khác biệt so với của người lãnh đạo được bổ nhiệm.

Phạm trù thứ 3 liên quan đến những thay đổi tư duy có được từ các tác phẩm sáng tạo cá nhân, chứ không phải từ những lời nói hay hành động trực tiếp của cấp lãnh dạo. Chẳng hạn, những bài viết của Karl Marx đã có sức ảnh hưởng to lớn đến những sự kiện chính trị cuối thế kỷ XIX và suốt thế kỷ XX, mặc dù ông không phải là một nhà lãnh đạo “trực tiếp” theo nghĩa truyền thống. Tư duy chúng ta thay đổi không chỉ dưới tác động của giới chính trị hay kinh tế. Hiểu biết về thế giới của chúng ta cũng chịu ảnh hưởng từ những tư duy sâu sắc như Albert Einstein trong lĩnh vực vật lý hay Charles Darwin trong lĩnh vực sinh học. Các tác phẩm của những nhà văn như James Joyce, của những nhạc sĩ như nhóm Beatles, hay của vũ công/biên đạo múa như Martha Graham, là các trường hợp minh họa khác. Ngay cả những người không hề phát biểu hay viết tác phẩm nào cũng có thể thay đổi tư duy chúng ta. Bức tranh đau buồn Guernica của Pablo Picasso hẳn đã khiến mọi người thay đổi suy nghĩ về cuộc nội chiến Tây Ban Nha hơn là hàng nghìn bản tin được đưa.

Phạm trù thứ 4 trong kim tự tháp của chúng ta liên quan đến một thể chế được hình thành trên thế giới với mục đích thay đổi tư duy: đó là trường học. Trường học được tách riêng vì trong môi trường này tư duy của các cá nhân trẻ có thể thay đổi dễ dàng nhất. Trường học xây dụng sách giáo khoa và môn học nhằm kết tinh những kiến thức hiện tại; cũng như nắm giữ trách nhiệm giám sát về cách thức và mức độ thay đổi tư duy của học sinh. Môi trường giáo dục chính quy rất đa dạng: có thể là các bài thuyết giảng trước hàng trăm học sinh, cho đến những bài giảng phụ đạo cho một hay nhiều sinh viên, hay có thể là một đứa trẻ một mình trong thư viện hay trước màn hình vi tính - và gần đây hơn là môi trường phát triển nghề nghiệp liên tục cho cả đời người.

Phạm trù thứ 5 trong sự thay đổi tư duy diễn ra giữa những người thân thiết hơn. Đa số chúng ta đều có lúc muốn thay đổi suy nghĩ của các thành viên gia đình; chúng ta muốn thuyết phục bạn bè - hay thậm chí kẻ thù - theo quan điểm của mình; chúng ta muốn làm việc hiệu quả hơn với cấp trên và với nhân viên của mình; cũng như chúng ta tìm kiếm sự hòa hợp trong suy nghĩ với những người mình yêu. Khảo sát những phạm trù thay đổi tư duy khác nhau cho thấy hầu hết chúng ta thành công nhiều nhất khi tạo sự thay đổi trong những nhóm người thân cận này - và cũng chính ở đây chúng ta phải trả giá nặng nề nhất khi thất bại. Tôi sẽ đưa ra một số ví dụ thay đổi tư duy giữa những người thân cận: đó là cuộc gặp mặt của một hiệu trưởng trường đại học với một giảng viên, những trao đổi thư từ của 2 cựu tổng thống Mỹ, và quá trình diễn giải giấc mơ giữa nhà trị liệu tâm lý và bệnh nhân rối loạn tâm thần.

Cuối cùng, chúng ta tiến đến phạm trù tư duy của riêng mình. Tư duy của bản thân chúng ta thay đổi - có thể vì chúng ta muốn thay đổi hoặc có thể những biến cố xảy ra trên thế giới hay trong đời sống tinh thần đã khiến chúng ta thay đổi. Quá trình thay đổi có thể diễn ra ở bất kỳ khía cạnh nào: niềm tin chính trị, niềm tin khoa học, cương lĩnh cá nhân, hay quan điểm về bản thân. Điển hình là những học giả như triết gia Ludwig Wittgenstein và nhà nhân chủng học Lucien Lévy-Bruhl, những người đã khiến quan điểm công chúng thay đổi lớn thông qua các nghiên cứu trong lĩnh vực của họ. Cho dù đôi khi diễn ra êm ả, nhưng quá trình thay đổi tư duy sẽ đặc biệt sâu sắc hơn khi nó hoàn toàn thay đổi thế giới quan hay cách sống của chúng ta.

Nhìn từ góc độ chung nhất, có thể xác định những đặc tính thay đổi tư duy diễn ra trong các phạm trù khác nhau, ở đây tôi xin sử dụng cặp đối ngẫu đã được nói đến ở phần trước của cuốn sách. Như được minh họa trong phần phụ lục, mỗi trường hợp đều có một nội dung mang ý tưởng gốc và một cách nhìn đối lập, mà tôi gọi là nội dung đối lập. Nội dung ý tưởng có thể là một khái niệm, một câu chuyện, một lý thuyết hay một loại kỹ năng nào đó. Tôi cũng ghi nhận 3 yếu tố khác: bản chất của đối tượng liên quan đến quá trình thay đổi tư duy, định dạng thể hiện nội dung cụ thể (như trí thông minh, môi trường), và những nhân tố (7 đòn bẩy thay đổi tư duy) dẫn dắt, hoặc ngăn cản nội dung gốc thay đổi thành nội dung mới - nghĩa là, những nhân tố quyết định có sự thay đổi hay không.

Những người có thể suy nghĩ theo không gian đa chiều sẽ nhận ra rằng tôi đã đưa ra một tập đa chiều phức tạp. Nếu muốn lấp đầy mọi chỗ ngồi trong khán phòng thay đổi tư duy, thì sẽ có hàng trăm cửa vào: cụ thể là tôi đã xác định 6 phạm trù, sắp xếp theo hình kim tự tháp; 4 loại nội dung ý tưởng (từ khái niệm cho đến lý thuyết); ít nhất 8 hình thức thể hiện (thông qua một số dạng thông minh); và 7 đòn bẩy khác nhau dẫn dắt hoặc ngăn cản sự thay đổi (lý luận, nghiên cứu, sức cộng hưởng, tái diễn giải, nguồn lực và phần thưởng, những biến cố trên thế giới, và sự phản kháng).

Tuy nhiên, may mắn là chúng ta có thể khảo sát lĩnh vực thay đổi tư duy theo cách đơn giản hơn. Hóa ra mỗi phạm trù thay đổi tư duy đều có một số nội dung và những đòn bẩy phổ biến nhất định. Trong mỗi phạm trù cụ thể, cần vận dụng những minh họa thể hiện tư duy thay đổi một cách đầy đủ và hiệu quả, tránh gây hiểu lầm. Xin nêu vài ví dụ: lãnh đạo các nhóm lớn đa dạng cần sử dụng các câu chuyện; những người muốn thay đổi tư duy của nhóm người đồng nhất, nhỏ hơn hay của lớp học có thể đưa ra các lý thuyết. Lãnh đạo của những nhóm lớn thường vận dụng trí thông minh về ngôn ngữ và cố gắng dùng hành động của bản thân để thế hiện những thay đối họ mong muốn; những người tác động tư duy qua những nỗ lực sáng tạo vận dụng tất cả các dạng thông minh; quá trình thay đổi tư duy diễn ra trong môi trường thân cận phụ thuộc rất nhiều vào trí thông minh giao tiếp.

Tương tự, một số đòn bẩy nhất định sẽ phù hợp trong những phạm trù nhất định. Lý luận và nghiên cứu đóng vai trò quan trọng nhất đối với những người biện luận trí tuệ; tác động cộng hưởng dẫn đầu trong những mối quan hệ thân thiết; sự phản kháng có vai trò đặc biệt đáng kể trong những môi trường giáo dục chính quy khi các lý thuyết mới được giới thiệu; lãnh đạo những nhóm lớn thường dựa vào những nguồn lực thích hợp, có thể gia tăng hay cắt giảm tùy theo những sự kiện diễn ra trên thế giới. Vì lẽ đó, chúng tôi đã có thể khảo sát, đưa ra những ví dụ minh họa đặc biệt tương thích với mỗi hình thức thay đổi tư duy nhất định.

Nói chung chúng ta không thể chắc chắn một đối tượng nào đó sẽ thay đổi tư duy hay không. Nhưng có thể nói rằng tư duy có xu hướng thay đổi khi tất cả 7 nhân tố đều có chiều hướng “thay đổi tư duy” - và tư duy sẽ khó thay đổi khi tất cả hay đa số những nhân tố đó phản đối thay đổi tư duy. Thế cân bằng giữa những lực lượng này sẽ xác định điểm quyết định thay đổi.

Như vậy tôi đã giới thiệu toàn bộ những trang bị cần thiết để thay đổi tư duy: các nội dung và nội dung đối lập trong tư duy; những phạm trù thay đổi tư duy khác nhau (trình bày theo hình kim tự tháp ngược); những hình thức riêng biệt thể hiện các nội dung và nội dung đối lập; và 7 nhân tố hay đòn bẩy mà khi liên kết với nhau chúng quyết định liệu đối tượng có thay đổi tư duy hay không. Tiếp sau đây, tôi sẽ dựa trên khuôn khổ này để giải thích những ví dụ minh họa được chọn ra từ 6 phạm trù chung.