Lúc này còn một loại hình thay đổi tư duy của các cá nhân cũng đáng xem xét ở đây. Mặc dù không được đưa lên báo chí hay được ghi lại trong sách vở, những người bình thường chúng ta cũng thay đổi tư duy của mình. Dưới tác động của một hay nhiều trong 7 nhân tố đòn bẩy đã được giải thích, chúng ta thay đổi tư duy về chính trị, tôn giáo, và các lĩnh vực khác mà chúng ta quan tâm. Tôi xin lấy mình làm ví dụ. Vâng, tôi là một học già, và ngay đây tôi sẽ đề cập đến những thay đổi tư duy mà tôi đã trải qua trong các nghiên cứu học thuật của mình. Nhưng tôi xin bắt đầu với tóm tắt ngắn gọn cách tôi thay đổi tư duy một cách nền tảng, với tư cách là một công dân bình thường.

Sinh ra ở Scranton, Pennsylvania, giữa Thế chiến thư II, tối lớn lên trong thời báo chí hàng tuần được xuất bản bởi những người như Henry Luce. Như những người khác cùng thế hệ, tôi cũng bị thuyết phục về chiến thắng vững vàng của nước Mỹ và sự tuyên truyền về Chiến tranh lạnh. Theo đó, tôi thấy nước Mỹ là một con tàu tự do trên thế giới, và, vì là người da trắng, tôi cho rằng những người chúng tôi sẽ tiếp tục nắm giữ quyền lực vô tận. (Là con của người tị nạn Do Thái trốn khỏi phát xít Đức, tôi cũng cảm thấy bị đẩy ra rìa hơn ai hết và thông cảm hơn với những nhóm thiệt thời và bị gạt ra bên lề xã hội). Những cú sốc của việc tham chiến ở Việt Nam và vụ bê bối Watergate đã làm lung lay dữ dội niềm tin của tôi vào những thể chế chính phủ Mỹ. Chiến tranh Việt Nam đã thuyết phục tôi rằng chính sách ngoại giao Mỹ cũng có thể sai lầm sâu sắc. Đồng thời, mặc dù không tham gia tích cực vào các cuộc chống đối những năm 1960, những quan điểm của tôi về tình trạng và khà năng của người phụ nữ, người da đen, và những người thiểu số khác cũng thay đổi đáng kể. Sự thất bại cục bộ của Xã hội vĩ đại của Lyndon Johnson cũng cho tôi thấy rằng những vấn đề bên trong nước Mỹ còn nan giái hơn tôi tưởng nhiều. Các vụ ám sát John F. Kennedy, Robert Kennedy, và Martin Luther King Jr. - và phản ứng của các vụ ám sát này - đã thuyết phục tôi rằng sự căm thù xã hội Mỹ đã lan tỏa quá rộng và ăn rễ quá sâu hơn tôi tưởng. Cuối cùng, những suy nghĩ mong manh tôi có về vị tri độc tôn trên thế giới của Mỹ đã mãi mãi bị lung lay bởi vụ tấn cống năm 2001 vào tòa tháp đôi và phản ứng sau đó của các nước khác trên thế giới.

Mỗi sự thay đổi này đều rất đáng kể. Nếu tôi so sánh niềm tin của tôi trong các năm 1950, 1975 và 2000 thì sự khác biệt hiện ra rất lớn. Nhưng phải nói rằng những khác biệt này diễn ra một cách từ từ, thường là không nhận biết được, từ năm tháng này qua năm tháng khác. Tôi không có trải nghiệm như Paul đã có trên đường đi Damascus. Tôi cũng không phải thừa nhận một sự biến chuyển tri thức, như đã xảy ra trong sự chuyển hóa từ Wittgenstein Trước sang hiện thân sau này của ông. Hãy nhớ rằng Nicholson Baker đã nói: Đặc điểm của sự thay đổi tư duy trong đời sống thường ngày là chủ yếu nó diễn ra bên dưới bề mặt; nếu không có một trí nhớ sắc sảo hoặc ghi chép lại đầy đủ thì chúng ta sẽ ngạc nhiên khi khám phá mình đã có một quan điểm trái ngược hẳn. Hơn nữa, khi sự thay đổi tư duy của một người diễn ra đồng thời với sự thay đổi của hàng triệu công dân khác, thì càng khó nhận biết được điều đó - vì chúng hòa nhập dần dần vào “tập quán” ngày càng phát triển hay vào hệ tư tưởng của thời đại.

Vậy trong các lĩnh vực tôi tâm huyết nhất thì sao, với tư cách là nhà tâm lý học đã 40 năm nghiên cứu về tư duy con người? Chắc chắn tôi có thể chỉ ra những thay đổi trọng tâm trong các năm qua. Có lúc tôi nghĩ tất cả các loại hình nghệ thuật đều giống nhau, và sự sáng tạo diễn ra giống nhau trong các loại hình nghệ thuật khác nhau. Ngày nay, tôi lại tập trung nhấn mạnh sự khác biệt giữa các loại hình nghệ thuật, và nhìn nhận sự sáng tạo có các đặc tính khác biệt trong mỏi loại hình nghệ thuật, khoa học, và thiên hướng hay khuynh huống cụ thể. Có lúc tôi ủng hộ một phương pháp tiến bộ về việc giáo dục trẻ em từ nhỏ, khi việc chơi đùa và khám phá đóng vai trò chủ chốt và cần phải làm điều này trước khi có sự tham gia của quá trình phát triển các kỹ năng. Nhưng sau khi ở Trung Quốc một thời gian dài trong thập kỷ 1980 của thế kỷ XX, tôi có kết luận rằng không nhất thiết phải bắt đầu giáo dục trẻ em từ giai đoạn chơi đùa và khám phá; mà có thể từ giai đoạn nắm bắt các kỹ năng, theo cách của người Trung Quốc. Tôi phát hiện ra rằng điều quan trọng là sự giao động giữa một mặt là thời kỳ khám phá tự do và mặt khác là sự nuôi dưỡng chu đáo các kiến thúc và kỹ năng. Ngoài ra, có lúc, tôi nghĩ rằng có tồn tại một hệ thống tốt nhất cho nền giáo dục Mỹ. Tuy nhiên, sau khi trải qua hơn 10 năm cải cách trường học, tôi đã đi đến kết luận rằng ước vọng này chỉ là ảo anh. Người Mỹ quá bất đồng trong triết lý về giáo dục đế có thể thống nhất với nhau về “một hệ thống tốt nhất”: đúng vậy, làm sao chúng ta có thể làm hài lòng những Jesse Jackson, Jesse Helms, và Jesse Ventura với chỉ một giáo trình? Nhiều sự chọn lựa sẽ tốt hơn, nhưng cá nhân tôi tin rằng nên hạn chế số lượng khả năng chọn lựa.

Đối với các ý tưởng học thuật cụ thể, sự thay đổi tư duy của tôi ít sâu sắc hơn. Chẳng hạn, mạc dù thấy những sai sót của Freud và Piaget, tôi không bao giờ cảm thấy cần phải mố xẻ các di sản của họ. Là người suy nghĩ rất nhiều về trí thông minh đa dạng, tôi là người biết rõ nhất những thiếu sót của lý thuyết đó; tuy vậy tôi sẽ không tuyên bố rằng lý thuyết của tôi sẽ bị bác bỏ hoặc tới đã áp dụng một quan điểm mới tổng thể, đơn nhất hay liên quan đến gien về trí tuệ con người. Ban đầu, tôi không thích chủ nghĩa hành vi và tôi luôn thích quan điểm về nhận thức; và cho dù bây giờ tôi có thể đưa ra điều gì đó đế bảo vệ chủ nghĩa hành vi và phê phán chủ nghĩa nhận thức, tôi cũng không bao giờ có khuynh hướng quay trở lại những quan điểm chính thống năm 1950.

Những quan điểm này, cưới cùng, dẫn đến các vấn đề về tính khí và themata. Chúng ta biết ơn Gerald Holton, nhà vật lý học, nhà sử học về khoa học của Đại học Harvard về khái niệm themata[1]. Mặc dù các chuẩn mực trong khoa học có thể thay đổi, Holton nhấn mạnh rằng những mô-týp vững chắc có xu hướng khắc họa cách giải quyết vấn đề qua thời gian của một con người (và đôi khi của cả một lĩnh vực). Theo ngôn từ của ông themata là “những giả định, ý niệm, ngôn từ, phương pháp đánh giá và những quyết định nền tảng... được rút ra trực tiếp từ, nhưng không thể phân tích thành các quan sát khách quan và những suy luận hợp lý mang tính logic, toán học, và phân tích”[2]. Một thema quan tâm đến giả thuyết rằng thế giới là liên tục; một thema đối lập lại cho là thế giới không liên tục. Thema khác lại tập trung vào vấn đề liệu có thể giải thích mọi thứ được không, liệu mọi thứ có thể được thể hiện theo ngôn ngữ toán học, liệu tất cả các tri thức có thể gom thành những đơn vị đơn giản nhất, hay ít nhất liệu một số tri thức có tối ưu nổi bật không...

Một lần nữa lấy bản thân làm ví dụ, tôi là người có xu hướng xem xét giá trị trên nhiều quan điểm và, khi có thể, tìm cách hòa hợp hoặc tống hợp chúng. Tính khí của tôi là hòa giải hơn là đối mặt, thiên hướng học thuật của tôi là tổng hợp hơn là phân tích. Tôi thích xem xét một vấn đề từ nhiều góc nhìn khác nhau, qua nhiều lăng kính kiến thức học thuật khác nhau. Tôi không phải là người ngoan cố - trong chính trị, tôn giáo, học thuật hay lĩnh vực cá nhân - hay là người chỉ tập trung phân tích một vấn đề hay khái niệm cụ thể qua hàng thập kỷ. Không sớm thì muộn tôi sẽ lui lại và cố gắng đặt vấn đề trong một ngữ cảnh lớn hơn, mang tính tổng hợp hơn... hoặc đơn giản là chuyển sang vấn đề khác. Tôi rất nhạy bén với các yêu tố phản kháng từ hai phía của vấn đề. Tuy nhiên, tôi không thích tạo ra những hệ thống hình học hay phân loại rồi bỏ đó. Tôi cũng sở hữu sự năng nổ trong hợp nhất và tổng hợp, cái đã kích thích tôi cố gắng kết nối các bộ phận thành một tổng thể liên lạc. Trong hệ thống về mọi vật của Holton, tôi muốn chia nhỏ ra hoặc nêu phân tích thì chỉ sơ sài; nói theo ngôn ngữ thơ ca, mà triết gia Isaiah Berlin đã mượn từ nhà thơ Hy Lạp thế kỷ XVII Archilochus, tôi là một “con cáo” mong ước trở thành một “con nhím”[3]. Và theo ngôn ngữ của cuốn sách nay, những quan điểm mang tính chất phân tích và tổng hợp có sự cộng hưởng nhất đối với tôi.

Thay đổi tư duy về các vấn đề quan trọng không bao giờ dễ dàng; tuyên bố rằng mình đã thay đổi tư duy thậm chí còn khó hơn. Khi có sự thay đổi tư duy như vậy diễn ra, chúng thường dẫn đến những vấn đề đòi hỏi phải nói thành lời và phân loại rõ ràng: “Tôi đã từng là người thuộc Đang Dân chủ nhưng kế từ đây tôi sẽ bầu cho Cộng hòa” hay “Cuối cùng tôi đã bị thuyết phục rằng chủ nghĩa hành vi sẽ không bao giở giải thích được sự nắm bắt ngôn ngữ và vì thế tôi đi theo lời thề với Chomsky”. Rất khó nhận ra những chủ đề mà chúng ta có liên quan sâu sắc trong vô thức, vì thế càng khó thay đổi các giả định nền tảng về bản chất của trải nghiệm hơn. Nói theo ngôn ngữ phân tích của tôi, cái cộng hưởng với tinh thần chúng ta là cái chúng ta yêu thích nhất và không muốn rời bỏ nhất.

Quả vậy, chỉ những người có đặc điểm hay thay đổi hay để hòa tan mới dễ dàng thay đổi tư duy và tuyên bố về việc này. Nhưng chúng ta lại không xem trọng những thay đổi này bởi vì chúng chỉ thể hiện con người chứ không phải ý tưởng của họ. Những người như Whittaker Chambers, Ludwig Wittgen-stein, hay Lucien Lévy-Bruhl nổi tiếng vi họ nghiêm túc, kiên định và say mê về một quan điểm, rồi cuối cùng lại đi theo một quan điểm quá khác biệt với cái ban đầu. Khi thay đổi tư duy có tác động mạnh mẽ, khi sự phản đối tan chảy và nhiều cộng hưởng chiếm ưu thế, thì tất cả chúng ta phải lưu tâm.

❀ ❀ ❀

[1] Thematic origins of scientific thought của Gerald Holton (Cambridge: Harvard University Press, 1988).

[2] Như trên, tr. 41.

[3] The hedgehog and the fox: An essay on Tolstoy’s view of history của Isaiah Berlin (London: Weidenfeld and Nicolson, 1953 1966).