Đến đây, tôi hy vọng rằng sự hiếu kỳ thôi thúc bạn đọc cuốn sách này đã được thỏa mãn. Vì mục tiêu của chúng ta đã đến hồi kết thúc, cho phép tôi ôn lại khuôn khổ luận điểm mà tôi đã phát triển; tôi khuyên các bạn nên bổ sung vào bản tóm tắt này không chỉ bằng cách nhớ lại những ví dụ minh họa tôi đã sử dụng mà còn đưa vào các trường hợp từ kinh nghiệm của chính bản thân bạn - và xem thử liệu tư duy của bạn có thay đổi bởi những gì bạn đọc không.

Một cách tổng quát, thay đổi tư duy đòi hỏi sự biến đổi trong các biểu hiện trí tuệ. Đa số chúng ta phát triển các biểu hiện trí tuệ một cách dễ dàng khi còn trẻ. Rất nhiều biểu hiện đó phục vụ chúng ta, một số rất hấp dẫn, nhưng số khác có thể nhầm lẫn hoặc sai lầm hoàn toàn. Những biểu hiện trí tuệ có nội dung, - là các ý tưởng, khái niệm, kỹ năng, câu chuyện, và các lý thuyết đầy đủ (giải thích về thế giới). Những nội dung này có thể được diễn đạt bằng từ ngữ - và qua sách vở, một phương tiện thường được dùng. Tuy vậy, hầu hết các nội dung đều có thể được diễn đạt bằng nhiều hình thức, phương tiện, hệ thống hình ảnh khác nhau: các hệ thống này có thể được diễn đạt qua các dấu hiệu trên giấy và cũng có thể được tiếp thu như “ngôn ngữ tư duy” hay một “loại thông minh” cụ thể.

Chúng ta cũng đã biết về mâu thuẫn trong thay đổi tư duy. Thay đổi tư duy diễn ra vào mọi lúc, đặc biệt là giữa những người trẻ, và cho đến khi chết chúng ta cũng không ngừng thay đổi. Tuy nhiên, các ý tưởng nhất định có được từ những năm đầu đời cho thấy rất khó thay đổi một cách kinh ngạc. Bí quyết “mổ xẻ tâm lý” (nghĩa là thay đổi tư duy) là chấp nhận các thay đổi dù sao cũng sẽ diễn ra, xác nhận có một số thay đổi không thể xảy ra, và tập trung mọi nỗ lực vào thay đổi tư duy về những vấn đề quan trọng. Điều này không diễn ra một cách tự nhiên, nhưng có thể đạt được nếu có đủ nỗ lực và động cơ thúc đẩy.

Với quan điểm tổng quát về thay đổi tư duy này làm nền tảng, tôi xin chắt lọc một số vấn đề then chốt. Đây có thể là danh mục kiểm tra khi chúng ta xem xét về việc thay đổi tu duy:

Chúng ta nên bắt đầu bằng việc xác định nội dung hiện tại là gì - là ý tưởng, khái niệm, câu chuyện, lý thuyết hay một kỹ năng - và nội dung chúng ta mong muốn. Một khi đã xác định được nội dung mong muốn, tiếp tục xác định các nội dung đối lập khác nhau. Càng xác định được cụ thể những vấn đề này, thì chúng ta càng dễ đạt đến được một chiến lược thích hợp trong việc thay đổi tư duy cho trường hợp cụ thể nào đó. Cả nội dung lẫn nội dung đối lập đều có thể được diễn đạt bằng nhiều hình thức khác nhau.

2. Số lượng đối tượng

Thử thách của việc thay đổi tư duy sẽ khác nhau tùy thuộc vào số lượng đối tượng chúng ta tác động là lớn hay nhỏ. Lượng đối tượng lớn chủ yếu sẽ bị ảnh hưởng bởi các câu chuyện sống động, được đưa ra bởi những người hiện thân các câu chuyện đó trong cuộc sống của họ; đối với các đối tượng gần gũi nên sử dụng cách tiếp cận cá nhân tùy theo ngữ cảnh. Đặc biệt là những thay đổi diễn ra trong tư duy bản thân chúng ta, loại đối thoại gần gũi nhất với chính bản thân.

3. Loại đối tượng

Khi tiếp xúc với lượng đối tượng lớn và hỗn tạp, chúng ta đang làm việc với các tư duy không qua trường lớp nào. Không thể đòi hỏi ai cũng tài giỏi. Những câu chuyện đơn giản sẽ có hiệu qua nhất. Mặt khác, nếu làm việc với những người có cùng kiến thức và chuyên môn, chúng ta có thể cho rằng đó là những tư duy có học thức và tương đối đồng nhất với các thành viên còn lại trong nhóm. Các câu chuyện hay lý thuyết liên quan đến những nhóm như vậy có thể tinh tế hơn, và các luận điểm đối lập có thể và nên được giải quyết trực tiếp.

4. Thay đổi trực tiếp hoặc gián tiếp

Những nhà lãnh đạo chính trị, kinh doanh, và giáo dục có thể tạo thay đổi qua các thông điệp họ chuyển tải trực tiếp cho các đối tượng tương ứng. Những người làm công tác sáng tạo và đổi mới lại tạo thay đổi một cách gián tiếp, qua các sản phẩm hình tượng - nhưng tác phẩm nghệ thuật, phát minh sáng chế, lý thuyết khoa học - mà họ xây dựng. Nói chung những thay đổi tư duy có được từ các sáng tạo gián tiếp mất nhiều thời gian hơn, nhưng hiệu quả của chúng có tiềm năng kéo dài trong thời gian lâu hơn. Nói chung, chúng ta nhớ đến những người sáng tạo nghệ thuật của các nền văn minh đã qua sâu sắc hơn so với những nhà lãnh đạo chính trị.

5. Các đòn bẩy tạo thay đổi và điểm quyết định

Một cách kinh điển, thay đổi diễn ra qua sự thúc ép, sai khiến, thuyết phục, hay tổng hợp của tất cả các điều này.

Trong cuốn sách này tôi xin hướng sự chú ý đến những nỗ lực thay đổi tư duy một cách cân nhắc và cởi mở. Tôi cũng đề cập đến những hình thức thuyết phục kinh điển: nói chuyện, giảng giải, trị liệu, tạo ra và truyền bá những ý tưởng và sản phẩm mới. Tuy nhiên, chúng ta phải nhận thức rằng trong tương lai, nhưng phương pháp kỹ thuật thấp này sẽ bị thay thế bởi những hình thức can thiệp mới: có thể là sự chuyển hóa sinh học về gien hay mô não; là các phần mềm và phần cứng vi tính mới; hay là sự kết hợp ngày càng phức tạp giữa lĩnh vực sinh học và vi tính.

Có lẽ thách thức lớn nhất là xác định khi nào nội dung mong muốn đã được chuyển tải và liệu nó có thực sự được củng cố không. Rất tiếc, không có công thức chung nào cho bước này: mỗi trường hợp thay đổi tư duy đều khác nhau. Cần phải nhớ rằng: hầu hết những thay đổi tư duy đều diễn ra dần dần qua một thời gian đáng kể; sự nhận biết về thay đổi tư duy thường rất mong manh, và thay đổi tư duy có thể diễn ra trước khi nhận thức được; nhiều người có xu hướng quay lại với cách suy nghĩ cũ; nhưng khi sự thay đổi tư duy được thực sự củng cố, thì nó cũng ăn rễ sâu như cách suy nghĩ cũ.

Mỗi ví dụ về thay đổi tư duy đều có khía cạnh riêng của nó. Nhưng nói chung, để có được sự thay đổi tư duy như vậy, cần triển khai 7 đòn bẩy thay đổi tư duy: cụ thể là, khi lập luận (thường dựa trên cơ sở nghiên cứu) chúng ta củng cố bằng nhiều hình thức đa dạng về thể hiện, những biến cố diễn ra trên thế giới, sự cộng hưởng, và những nguồn lực, tất cả đều đẩy về cùng một hướng - và sự phản đối có thể được xác định và giải quyết thành công. Ngược lại, sự thay đổi tư duy sẽ khó xảy ra - hoặc khó củng cố - khi sự phản đối quá mạnh mẽ và đa số các yếu tố đòn bẩy còn lại không có mặt.

6. Khía cạnh đạo đức

Như Niccolo Machiavelli đã phát biểu một cách ấn tượng, nhưng kỹ năng tạo thay đổi không cần (thực ra ông nói không nên) có chiều đạo đức. Quả vậy, hầu hết các quy trình trong cuốn sách này có thể được áp dụng cho những mục đích phi luân lý, trái đạo đức hoặc cho những mục tiêu đặc biệt đạo đức.

Với tình hình phức tạp của nhiều lực lượng trên thế giới, thật dễ dàng giơ tay đầu hàng và tuyên bố rằng khả năng thay đổi tư duy tích cực và cân nhắc là rất khiêm tốn. Điều đó có thể đúng. Nhưng trừ khi chúng ta chỉ trông chờ vào định mệnh - và không ai sống như vậy cả - chúng ta phải tiếp tục tin rằng ý chí là tự do và mỗi người đều có thể tạo sự khác biệt. Tư duy con người là sáng tạo của con người, và tất cả mọi sáng tạo con người đều có thể thay đổi. Chúng ta không cần phải là những người tiếp nhận thụ động từ di sản sinh học hay truyền thống văn hóa lịch sử. Chúng ta có thể thay đổi tư duy của mình và của những người xung quanh. Quan điểm nhận thức sẽ cho chúng ta cách suy nghĩ và cách sắp xếp của các công cụ. Chúng ta sẽ quyết định có sử dụng chúng hay không, và làm điều đó theo cách ích kỷ, phá hoại hay theo cách rộng lượng và nâng cao chất lượng cuộc sống.