John Adams và Thomas Jefferson lức đầu biết nhau trong bầu nhiệt huyết của Cuộc cách mạng Mỹ - họ là thành viên của Quốc hội liên lục địa, là những người đóng góp xây dựng Bản tuyên ngôn dộc lập (dĩ nhiên soạn thảo ban đầu là của Jefferson), là những người chiến sĩ anh dũng trong các năm lịch sử tiếp theo[1]. Xuất thân từ một gia đình có nền tảng chính trị ở Massachusetts, Adams là nhân vật lớn tuổi hơn: sớm chuyển sang đi theo con đường thực dân, thẳng thắn, hay khiêu khích, và tự tin. Jefferson người Virginia, nhỏ hơn 7 tuổi, là người mang tính ngoại giao hơn: dù là nhà tư tưởng thông thái và là một tác gia sáng suốt với tham vọng không kém, nhưng ông không thích đối đầu trực tiếp mà thích hoạt động phía sau hậu trường hơn. Từ những năm 1770 họ là các đồng nghiệp gần gũi - đúng hơn là bạn thân, theo xác nhận của chính họ - nhưng sau đó vào cuối thế kỷ họ đã trở nên xa cách nhau bởi những biến cố cá nhân và lịch sử. Và rồi, vượt qua hàng thập kỷ ly gián một cách kỳ diệu, cuối đời họ lại trở thành bạn của nhau - mỗi người đã có sự thay đổi rõ ràng trong suy nghĩ về người kia, và có lẽ cũng về chính bản thân.

Khi cuộc cách mạng không nắm chắc được phần tháng, cả Adams và Jefferson đều tham gia vào công tác ngoại giao ở châu Âu - Adams ở London và Jefferson ở Paris. Đó là khoảng thời gian họ gần gũi với nhau nhất trong đời. Họ viết cho nhau nhiều lá thư, cùng đi với nhau, cùng làm vườn với nhau, cùng trò chuyện, và xem nhau như những người bạn tâm giao. Theo bà Abigail Adams, không ai làm việc ăn ý với chồng bà như Jefferson[2]. Tuy vậy ngay cả trong thời gian tương đối yên bình đó, cũng đã có dấu hiệu căng thẳng trong mối quan hệ. Nhưng khác biệt về phong cách sống và triết lý chính trị của họ bắt đầu xuất hiện: Jefferson, người hoàn toàn theo chủ nghĩa dân chủ, dựa vào hệ thống vô chính phủ, có lòng tin hơn vào dân chúng nói chung; Adams, ngược lại, chưa tin tưởng vào những người thường dân, và cảm thấy cần có tác động vào họ. Viết thư cho bạn, Jefferson gọi Adams là “cỏ dại độc hại”[3]; ông nói về sự huyễn hoặc và mù quáng của Adams và gọi ông là “người dễ cáu với những tính toán xấu xa về cách tác động đến các động cơ chi phối con người”[4].

Vào cuối thập kỷ, Hiến pháp và Ban tuyên ngôn nhân quyền đã trở thành luật pháp, George Washington được chọn làm Tổng thống đầu tiên trong sự tung hô, và con đường chính trị tương lai giữa Adams, Phó tổng thổng, và Jefferson, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, trở nên u ám. Hai người không ai tuyên bố về tham vọng làm tổng thống nhưng toàn quốc đều cho rằng một trong hai người - hoặc cuổi cũng là cả hai - sẽ tiếp nối Washington đã lớn tuổi. Về mặt lý thuyết, những người đã từng là bạn sẽ cũng bè cánh với nhau, nhưng họ lại chia xa. Người này ngày càng phỉ báng người kia. Sau một loạt những chuyện không may xảy ra, Jefferson tuyên bố về “những thành phần dị giáo đã nổi lên giữa chúng ta” nhưng khi một mình, ông thừa nhận đang ám chỉ John Adams. Đánh hơi thấy sự tấn công này, con trai Adams là John Quincy đã yêu cầu Jefferson giải thích. Jefferson gửi một lời xin lỗi ôn hòa đến người lớn tuổi hơn Adams, trong đó ông nói: “Chúng ta biết quá rõ tôi và ông có những suy nghĩ khác nhau về hình thức chính phủ tốt nhất, nhưng đó là sự khác biệt giữa những người bạn”. Adams được xoa dịu phần nào nhưng vẫn không bỏ lỡ cơ hội phàn nàn Jefferson: “Tôi nhớ ông và tôi chưa bao giờ có một cuộc nói chuyện nghiêm túc về bản chất của chính phủ cả”[5]. Và trong một lá thư riêng gửi cho con trai ngày 3/1/1794, Adams cho rằng Jefferson là “con quỷ xảo quyệt nhất trong giới trí thức và đạo đức... ông ta cùng tham vọng như Oliver Cronrwell... tâm hồn ông đã bị đầu độc bởi tham vọng”[6].

Một cơ hội cuối cùng để hâm nóng tình bạn, hay ít nhất cũng làm giảm tình trạng căng thẳng, xảy ra vào năm 1796 khi Adams, người theo chế độ Liên bang, thắng suýt soát để trò thành Tổng thống, và Jefferson, người theo chủ nghĩa cộng hòa có số phiếu cao thứ 2, được bổ nhiệm làm Phó tổng thống. Jefferson viết một lá thư thành tâm chúc mừng Adams, cố gia nhập bè cánh và xin sự ủng hộ của ông. Nhưng người bạn cũng là người cố vấn sáng suốt của Jefferson là James Madison, đồng hương Virginia, đã thuyết phục Jefferson đừng gửi lá thư đó. Ông giải thích rằng nếu Jefferson cuối cùng muốn theo đuổi các chính sách chống chế độ liên bang và vận động cho chiến dịch tranh cử tổng thống của mình thì ông không thể công khai ủng hộ Adams.[7]

Căng thẳng ngày càng gia tăng trong suốt một nhiệm kỳ làm tổng thống kém may mắn của Adams. Hơn một năm họ không nói với nhau một lời, và Jefferson lợi dụng mọi cơ hội để nhấn mạnh sự khác biệt giữa 2 người về quan điểm và tính khí. Adams cũng không đứng ngoài cuộc xung đột: nghe nhưng lời chỉ trích của Jefferson, ông mô tả đầu óc Jefferson “đã bị tham vọng ăn rỗng như sáp ong, do vậy mà yếu đuối, lộn xộn, ngu xuẩn và dốt nát”[8].

Vào năm 1801, khi Jefferson tiếp bước Adams trở thành Tổng thống thứ 3 của Mỹ, hai người không hề nói chuyện với nhau. Trong khoảng thời gian từ 1801 đến 1812 — hơn 11 năm dài định mệnh - hai người đàn ông không trao đổi một lời hay thư từ gì. (Thú vị là Jefferson có trao đổi thư từ với người vợ của Adams là Abigail, nhưng việc trao đổi này chỉ càng gia tăng sự cách biệt giữa hai người khổng lồ nước Mỹ này).

Vào đầu thập kỷ thứ 2 của thế kỷ XIX, chắc không ai ngờ rằng Thomas Jefferson, lúc đó đã gần 70, và John Adams, khoảng giữa 70, lại hòa giải với nhau. Hai người, lúc này đã là nhưng chính trị gia lão thành, có lẽ sẽ không liên hệ lại với nhau nếu không có sự can thiệp khôn khéo của Benjamin Rush, nhà vật lý học nổi tiếng, bạn của cả 2 người. Năm 1809, Rush kể cho Adams nghe về giấc mơ mình thấy 2 cựu tổng thống trở thành những người bạn tâm giao (lời của ông là “những người bạn ganh đua”) và chất xúc tác bất ngờ này đã khuyến khích Adams, vào ngày đầu năm 1812, viết một thông điệp hòa giải ngắn gọn tới Jefferson. Khi điều này diễn ra, Jefferson hiểu nhầm ý bức thư - vô tình hiểu hình ảnh vải thô theo nghĩa đen thay vì theo nghĩa tu từ. May mắn là sự hiểu lầm của ông đã không làm gián đoạn việc trao đối - mà hẳn đã nhân cách hóa nó[9].

Phần còn lại, như mọi người nói, là lịch sử thư từ. Trong 15 năm cho đến lúc chết - theo ý trời, cũng cùng ngày 4/7/1862, kỷ niệm 15 năm ký kết Bản tuyên ngôn độc lập - 2 người đàn ông đã trao đổi 158 lá thư. Bắt đầu bằng các thảo luận về nhưng mối quan tâm khác nhau, nhưng xuyên suốt trong các thư từ của họ là những trao đổi nghiêm túc về quan điểm của các chủ đề mà họ bất đồng (bản chất của giới quý tộc, những rủi ro tương đối của chế độ quân chủ so với chính phủ thường dân) cũng như về các vấn đề mà họ nhất trí. Như Adams ghi trong một lá thư ban đâu, “Ông và tôi không được chết trước khi chúng ta có thể giải thích về bản thân với nhau”[10]. Dĩ nhiên, cả hai đều nhận ra rằng họ đang viết cho lịch sử. Nhưng chỉ có những người tiêu cực nhất mới phớt lờ đi các khía cạnh nhân bản và cá nhân của việc trao đổi này.

Tôi tin rằng tình bạn của họ đã thật sự được phục hồi, và theo đó, tư duy của 2 người đàn ông cũng thay đổi. Và tôi tin rằng có sự thay đổi này là do cả 2 người đàn ông đều có thể chấp nhận và thậm chí đánh giá cao sự khác biệt cũng như những ràng buộc chung giữa họ. Adams vẫn là Adams: hay khiêu khích, nói nhiều, bừa bãi; Jefferson vẫn là Jefferson: nghệ sĩ, tinh tế, không nói ba hoa. Cả hai đều không tư bỏ nhưng gì mình tin tưởng dù biết rằng người kia không cùng chia sẻ một niềm tin nào đó. Tuy nhiên, đồng thời, mỗi người đều dành cho người kia cơ hội điều chỉnh hay tiết chế quan điểm của mình mà không biến việc trao đổi thành một trận địa. Và không nghi ngờ gì, với sự chín chắn của tuổi tác và với việc nhận ra rằng họ đều đã là các nhân vật lịch sử, những căng thẳng nguy hiểm nhất đã bị chôn sâu hay ít nhất cũng được xoa dịu. Cả hai đều cảm thấy cần lên án những nhận xét tồi tệ nhất của họ trước kia về các điều kiện bên ngoài và về những người hiểm độc khác, và cần nêu bật lên sức mạnh tình bạn của họ trước kia, phát triển từ khi bắt đầu cuộc chiến cách mạng và củng cố mạnh hơn khi họ liên kết trong công tác ngoại giao cũng như trong thiết lập quốc gia những năm ngay sau chiến tranh.

Tuy vậy, không thể có lại tình bạn nếu 2 người đànông không quét sạch bầu không khí cũ. Trong năm đầu làm tổng thống, Jefferson đã viết rất tệ về Adams, gọi ông này là một nhà tư tưởng thụt lùi, luôn chống lại tất cả mọi hình thức tiến bộ[11]. Khi lá thư này được công khai, Adams yêu cầu chứng minh. Nhận ra rằng mình đã sai, Jefferson nói rằng ông không thực sự nói đến bản thân Adams, mà là những người giả vờ ủng hộ Adams nhưng lại là kẻ thù của ông. Tự hào, Adams tiếp tục đưa ra các chỉ trích sai lầm về thời kỳ tổng thống của ông. Theo nhà sử học Joseph Ellis: “Đó là tầm quan trọng ý nghĩa của thư từ... Việc đối thoại không còn là chân dung tĩnh lặng của những người tộc trưởng mà trở thành một cuộc tranh luận giữa các ý kiến khác nhau về di sản cách mạng”[12]. Cuối cùng thì Jefferson cũng thành công trong việc đặt nhưng quan diêm khác biệt lâu đời vào một bối cảnh lớn hơn:

Bao giờ cũng tồn tại các đảng phải chính trị giống nhau nhưng gây bối rối cho nước Mỹ... Chúng ta chia làm 2 đảng phải...Ở đây tôi và ông lần đâu tiên chia rẽ và vì chúng ta là những người hoạt động trên chính trường lâu nhất, cũng như tên tuổi chúng ta đã quá quen thuộc với người dân, đảng phải cho rằng ông có suy nghĩ giống họ đã đặt tên ông dẫn đầu; đảng kia cũng cùng lý do đã chọn tên tôi... Bản thân chúng ta cũng phải chịu dựng, như ông đã diễn tả rất hay, khi là đối tượng bị động trong bàn luận của công chúng... và về cùng một vấn đề hiện chia rẽ đất nước chúng ta: rằng ai cũng cho tư tưởng của bên mình là của số đông, hoặc của số ít, tùy theo thể chế và tình huống của người đó.[13]

Mặc dù việc trao đổi mang tính lịch sử này diễn ra cách đây gần 2 thế kỷ, trước khi có các công nghệ hiện đại để lưu trữ, việc hai người đặt suy nghĩ của mình lên trang giấy đã cho phép chúng ta hình dung được chặng đường của tình bạn, của thời gian chia xa, và rồi chắp nốii lại giữa họ. Và chúng ta có thể thấy qua tài liệu lưu trữ này quá trình vô số các trao đổi trong thập kỷ rưỡi cuối cùng đã điều chỉnh quan điểm của cả hai cựu tổng thống - sự điều chỉnh này là then chốt nếu muốn kết nối lại tình bạn. So sánh với việc đối mặt giữa Summers và West, tôi nhận thấy mỗi người họ đã tìm kiếm điểm chung: giữa những xem xét hợp lý và hiệu quả; giữa đối mặt trực tiếp với đấu tranh gián tiếp; giữa cá nhân và chính trị. Mỗi người cân nhắc tìm ra các sự kiện trong quá khứ khi họ còn ở cũng phe cũng như tìm hiểu các sự kiện hiện tại mà họ đồng quan điểm, và họ không cố chấp trong một số vấn đề (như số phận của nô lệ) mà họ phải công nhận rằng họ bất đồng. Jefferson thừa nhận ông đã sai trong một số vấn đề (ví dụ như Cuộc cách mạng Pháp) và xin lỗi về một số cuộc tấn công xấu xa do các tay sai chính trị của mình nhắm vào Adams; phải là một người vĩ đại mới có thể thừa nhận nhưng sai lầm như vậy. Adams rất xúc động trước lời xin lỗi, gọi lá thư đó là “một trong nhưng lời an ủi nhất mà tôi đã nhận” và đáp lại, ông bảo vệ Jefferson trước những lời buộc tội ông này đã bỏ đi một số đoạn trong Bản tuyên ngôn ban đầu[14]. Thực sự đã có sự cho đi và nhận lại – mỗi người không hề có ý định lấn át trong cuộc trao đổi. Họ còn đùa với nhau về ngôn ngữ, về các tác phẩm văn học kinh điển, về việc ai trong số họ đã bị lăng mạ nhiều hơn; họ đã xót thương về những nỗi đau tích tụ của người kia. Đáng mừng là cả hai đều thích viết và viết giỏi, vì thế hình thức trao đổi này tương đối thoải mái, đúng hơn là tiếp thêm sinh lực bổ ích cho họ. Người này có thể tiếp cận tinh thần của người kia, khiến 2 suy nghĩ tiến gần lại nhau hơn - tạo nên sự thay đổi tư duy cho lẫn nhau. Cuối cùng, vượt lên mọi lý lẽ, vượt lên những biến cố trên thế giới, chính việc cùng nhau tái lập sự cộng hưởng đã hàn gắn tình bạn. Như Adams đã giải thích với Josiah Quincy, người em rể họ, rằng:

Tôi không tin ông Jefferson đã từng căm ghét tôi. Ngược lại, tôi tin rằng ông ấy luôn thích tôi... nhưng ông ấy muốn trở thành Tổng thống nước Mỹ mà tôi thì lại cản đường. Vì vậy, ông phải làm mọi việc để kéo tôi xuống. Nhưng nếu tôi cãi nhau với ông ấy về điều này thì có lẽ tôi sẽ phải cãi nhau với tất cả mọi người liên quan đến đời tôi. Đó là bản chất con người... ông Jefferson và tôi đã già và rút lui khỏi chính trường. Vì vậy chúng tôi lại trở về thời thân thiện xa xưa.[15]

❀ ❀ ❀

[1] Về phần này, tôi chủ yếu dựa vào 4 cuốn sách gần đây: American sphink: The character of Thomas Jefferson của Joseph Ellis (New York: Knopf, 1997); Founding brothers của Joseph Ellis (New York: Knopf, 2000); The creation of America through revolution to empire của Francis Jennings (New York: Cambridge University Press, 2000); John Adarns của David Mc-Culloch (New York: Simon and Schuster, 2001).

[2] John Adams của McCulloch, tr. 312-313.

[3] Như trên, tr. 317.

[4] Như trên, tr. 361.

[5] John Adams của McCulloch, tr. 431.

[6] Như trên, tr. 448.

[7] Như trên, tr. 465.

[8] John Adams của McCulloch, tr. 488.

[9] Founding brothers của Ellis, tr. 220-222.

[10] Founding brothers của Ellis, tr. 223.

[11] Founding brothers của Ellis, tr. 228.

[12] Như trên, tr. 230.

[13] Founding brothers của Ellis, tr. 231.

[14] Founding brothers của Ellis, tr. 238, 242.

[15] John Adams của McCulloch, tr. 632.