Năm 2001, nhà kinh tế học Lawrence Summers, cựu Bộ trưởng Bộ Tài chính Mỹ, bắt đầu nhiệm kỳ Hiệu trưởng thứ 27 của Trường Đại học Harvard. Là một người mạnh mẽ ở độ tuổi gần 50, Summers có nhiều kế hoạch cho ngôi trường: cải thiện chất lượng giáo dục cho sinh viên, chấm dứt nạn lạm phát bằng cấp, nuôi dưỡng các giáo viên trẻ để trở thành người dưng lớp thường xuyên, và giảm bớt tình trạng phát triển qua nhiều các chương trình mới không thành công từ thời hiệu trưởng trước, và nhiều thứ khác.

Với tinh thần kêu gọi thay đổi, ông yêu cầu một cuộc họp với Cornel West vào tháng 10 năm 2001. Cùng với tiểu thuyết gia Toni Morrison và nhà phê bình vãn học Henry Louis “Skip” Gates, West là một trong những nhà trí thức Mỹ Phi nổi tiếng nhất quốc gia. Là tác giả của nhiều cuốn sách về triết học, chính trị, và những sự kiện gần đây, West chuyển từ Princeton về trường Harvard trong ánh hào quang sáng chói đầu những năm 1990. Ở đây ông đã tạo được danh tiếng là nhà diễn thuyết có sức lôi cuốn và tham gia vào nhiều sự kiện chính trị xã hội bên ngoài trường học. Trước đó từ lâu ông đã nhận được danh hiệu học giả cao nhất trong trường đại học: Ông được công nhận là một trong 15 giáo sư có thể giảng dạy ở bất kỳ khoa nào tại Harvard. Nhưng tháng trước cuộc gặp mặt mùa thu, West đang bị ốm và tạm nghỉ dạy.

Theo tôi biết, West và Summers không quen nhau trước cuộc gặp này. Nhưng chắc chắn một điều: sau khi cuộc gặp kết thúc, West quá bực tức với sự tiếp đón của Summers đến nỗi ông nghĩ ngay đến việc xin nghỉ dạy ở trường đại học. (Vì đã có kế hoạch mổ, ông quyết định hoãn việc này đến mua xuân năm sau - lúc đó ông thực sự xin từ chức để trở về Đại học Princeton).

Nội dung cuộc họp rò rỉ ra ngoài không lâu sau đó và trở thành câu chuyện quan trọng trên trang nhất của các báo toàn quốc[1]. Câu chuyện vòng quanh cả thế giới: Tháng 1 năm 2002, tôi du lịch sang Hồng Kông và Đan Mạch, ở đâu người cũng hỏi tôi “thật sự đã xảy ra chuyện gì” trong ngày tháng 10 ở Cambridge đó. “Những lời lẽ” trong cuộc họp cho thấy Summers đã tỏ ra quá chống đối West, ông chỉ trích West đã không có nghiên cứu nghiêm túc nào trong vài năm gần đây, mà chỉ chú trọng vào các hoạt động quá xa ngoài trường học, trong đó có việc tham gia vào 2 kỳ tranh cử tổng thống, và nhiều thứ khác. Theo các báo cáo, việc West cho phát hành đĩa CD “rap” cũng bị đề cập đến.

Phản ứng đâu tiên từ cộng đồng trí thức Mỹ Phi, và cũng từ nhiều người khác, là chỉ trích Summers. Trong khi không ai ở Harvard được đối xử như bất khả xâm phạm, West hầu như đã trở thành nhân vật “không thể đụng tới”. Là một trí thức đại chúng hàng đầu, West cảm thấy bị tổn thương bởi cuộc tấn công vào tâm huyết đời ông và sự nghiệp trí thức của ông. Ông và những người khác bắt đầu bàn về việc xin nghỉ hàng loạt trong khoa Mỹ Phi - một khoa (với sự ủng hộ của vị hiệu trưởng trước) được xây dựng vững mạnh bởi người đồng nghiệp thân thiết với West, Henri Louis Gates. Quả thật, trong vòng 2 tháng, một vị giáo sư đáng kính khác trong khoa Mỹ Phi, triết gia Anthony Appiah, cũng tuyên bố sẽ chuyển về Trường Princeton - một đối thủ hàng đầu của Harvarđ trong việc tuyển dụng những giáo viên da màu xuất sắc.

Phần mình, Summers đã gửi lời xin lỗi West và các đồng nghiệp của ông vì “sự hiểu nhầm” và tuyên bố công khai rằng ông sẽ cố gắng hết sức vì khoa Mỹ Phi vũng mạnh và rộng hơn là đẩy mạnh tính da dạng trong trường. (Để chứng minh lời hứa này, Summers đã duyệt cho một vài vị trí mới trong năm sau). Tuy nhiên, sau khi phàn nàn rằng Summers không thèm tới thăm khi ông có cuộc giải phẫu thứ 2 vì bệnh ung thư tuyến tiền liệt (trong khi, theo tin đưa, cả hiệu trưởng và những nhân vật quan trọng của Princeton đã thường xuyên gọi điện hỏi thăm khi ông đang dưỡng bệnh), West quyết định rời Harvard.

Phần tóm tắt tôi vừa nêu là ghi chép của công chúng, không phải là những luận điểm mà tôi chủ định đưa ra. Chúng ta có lẽ sẽ không bao giờ biết toàn bộ câu chuyện từ góc độ của 2 người tham gia; vì theo chính sách của trường, văn phòng hiệu trưởng không bao giờ công bố nội dung buổi họp. Tuy nhiên, nhờ đó mà chúng ta có cơ hội suy luận về cuộc đụng độ giữa Summers và West trên phương diện những lý do dẫn đến sai lầm trong nỗ lực thay đổi tư duy. Đầu tiên tôi nêu lý lẽ của mỗi bên tham gia, và sau đó sẽ đưa ra cách nên làm như thế nào để có thành công hiệu quả hơn. Dù ví dụ này thuộc phạm trù trường học, nhưng những giao tiếp sai lầm tương tự chắc chắn cũng diễn ra trong nhiều lĩnh vực khác, từ các cuộc đối thoại trong gia đình cho đến những đụng độ trong phòng họp.

Tôi không biết gì về ông ta cả vì ông ta mới về trường. Đúng ra ông ta không làm việc trong ngành 10 năm rồi, mà chỉ bận rộn ở Washington với mấy vụ tài chính trong nước và quốc tế. Ông ta có vẻ không biết nhiều và cũng không quan tâm đến các vấn đề về chủng tộc và màu da, đặc biệt là không đồng cảm với chính sách không kỳ thị. Ông ta tấn công tôi mà không nhắc nhở, không đọc bài viết nào của tôi. Ông ta quy kết là tôi bỏ bê nghiên cứu, mặc dù tôi đã viết nhiều cuổn sách hay trong vài năm qua, và tôi là một trong những trí thức được dẫn lời nhiều nhất trên thế giới. Ông ta cho rằng tôi sao lãng công việc ở trường mặc dù những khóa dạy của tôi có tới hơn 600 học sinh, tôi không bao giờ bỏ lớp, và tôi thậm chí còn lái xe từ New York đến Cambridge để dạy vào ngày 12/9/2001! Ông ta chỉ trích việc tôi tham gia vào chính trị, nhưng một tỷ lệ nhiều trí thức đại chúng Mỹ cũng tham gia vào việc ủng hộ các ứng cử viên; liệu ông ta có lên tiếng nếu tôi ủng hộ Phó tổng thống AI Gore (như ông ấy) hay Nghị sĩ John Kerry? ông ta thắc mắc về việc tôi nghỉ ốm, nhưng tôi bị ung thư tuyến tiền liệt và không biết sống đến lúc nào. Ông ta nghĩ mình là cái quái gì chứ? Ai cân điều đó? Ít nhất tôi đã mong đợi ông ấy tử tế và đề cập đến các vấn đề đó vào dịp khác. Nói cho cùng thì chúng tôi là những nhân vật lớn của nước Mỹ và đầu tiên chúng tôi cần phải làm quen với nhau trước. Tôi muốn rời khỏi Harvard - dù sao cũng lá nơi chẳng vui vẻ gì - và không gì có thể làm tôi hài lòng hơn nếu Skip Gates, Anthony Appiah, và các đồng nghiệp đáng quý khác cùng nhau chuyển hết sang Princeton, nơi vị hiệu trưởng mới và những người điều hành chính biết “hiểu chuyện”.

Lời của Summers

Tôi vừa mới về trường và điều quan trọng là tôi phải gặp một số nhân vật chủ chốt ở đây. Trên hết thì tôi cũng là lãnh đạo của con tàu đại học này và những gì chúng tôi làm ở đây đều được quan tâm rộng rãi. West là một trong các Giáo sư Đại học ưu tú, nhưng dù gì, ông ta vẫn thuộc quyền giám sát của tôi (có 1200 giáo sư ít nổi tiếng hơn phải kính trọng hiệu trưởng trường này). Tôi không biết ông này, và chắc chắn tôi không có thành kiến gì về ông cũng như nhóm của ông. Nhưng tôi tin tưởng vào cách bày tỏ quan điểm thẳng thắn của mình, còn sự thể ra sao thì tùy. Tôi đã nghe vài điều không hay về West, và tôi muốn hỏi rõ để nghe ông trả lời thế nào. Tôi biết rằng sách của ông được nhắc đến nhiều trên báo chí đại chúng nhưng chúng không thuộc lĩnh vực học vấn. Phải vậy không? Tôi hiểu rằng ông cần phải nghỉ ốm nhưng thay vì nghỉ dưỡng ông ấy đi khắp nơi để nói chuyện chính trị, để phát hành CD rap... Nếu đúng vậy, với tôi điều đó rất đáng ngờ; nếu không, thì hãy nhìn vào thực tế. Đây là một người có sức ảnh hưởng to lớn tích cực không chỉ đến những người Mỹ Phi trẻ mà còn đến cộng đồng học giả rộng hơn. Tôi muốn thử xem liệu có thể động viên ông ấy làm việc hiệu quả hơn; mọi người sẽ biết ơn về điều này. Tôi không bao giờ muốn “xúc phạm” hay buộc ông và các đồng nghiệp của ông chuyển về trường đối thủ.

CÁC CUỘC GẲP GỠ CÓ THỂ MANG LẠI KẾT QUẢ SAI LẦM, rất sai lầm. Trừ các quan điểm tiêu cực - cho rằng Summers muốn ép West (hay có lẽ thậm chí toàn bộ khoa) ra khỏi trường hoặc cho rằng West chỉ đơn giản tìm cớ biện minh cho quyết định trở về Princeton có từ trước - thì những gì thực sự xảy ra ở đây là trật đường ray. Thay vì có một cuộc nói chuyện thân thiện với người đồng nghiệp mới, West lại rơi vào vòng xoáy của giới truyền thống toàn quốc - điều mà ông không hề muốn. Thay vì khuyến khích đồng nghiệp xem xét về cách hành xử mới, Summers phải luống cuống rút lui.

Có thể suy luận rằng trong khi Summers muốn gặp mặt để thay đổi tư duy của West, nhưng kết cuộc lại là sự thay đổi tư duy của Summers. ông có thể đã nghĩ rằng mình là cấp trên, nhưng bây giờ ông phải nhận ra (một cách bản năng!) rằng các thành viên Giáo sư cấp cao Harvard - những người đã là giáo viên chính thức, tự mãn và đôi khi tự cao - cũng có quyền lực như ông (ít nhất là ở một phương diện nào đó).

Ông nghĩ ông có thể tạo áp lực cho West, và có lẽ những người khác trong nhóm Giáo sư Đại học hay trong khoa Mỹ Phi, phải có cách hành xử mới; nhưng năng lực thay đổi tư duy của ông thấp hơn ông tưởng rất nhiều, chí ít là theo cách này.

Ý phân tích cuối cùng: Summers và West đã tham dự cuộc họp với cách suy nghĩ hoàn toàn khác nhau về vai trò cũng như mong muốn của họ. Ở đây không có sự cộng hưởng, và kết cuộc sự giận dữ đã phản tác dụng. Mục đích của tôi không phải là đưa ra phán xét nghiêng bên nào, cũng như không phán xét về kết cục sau cùng của vụ lộn xộn Summers -West. Nhưng tôi có thể nói rằng West chứng tỏ mình là người dễ phản ứng; và thêm rằng, trong cuộc đụng độ này, Summers đã lạm dụng nguồn lực quý giá của ông - vị trí lãnh đạo của một trường lớn. Các câu chuyện của giới truyền thông về việc này đã khiến tôi nhớ đến một tiêu chí người hiệu trưởng cần có mà tôi từng nghe: Hiệu trưởng phải biết “lắng nghe một cách thuyết phục”. Những người có nhiều thiện chí, làm các đồng nghiệp (nhưng người ủng hộ cũng như thù địch) cảm thấy họ quan trọng, sẽ dễ tạo thay đổi như mong muốn. Không những thế, như đã minh họa trong trường hợp của James o. Freedman Trường Dartmouth, dù có đủ kỹ năng lắng nghe, các cá nhân này cũng phải chấp nhận một số bực mình (chưa nói đến sự xỉ nhục cá nhân) khi cố gắng tạo ra thay đổi trong khó khăn.

❀ ❀ ❀

[1] Có thể xem ở những bài viết “The Mau-mauing of Harvard” của John McWhorter, City Journal (mùa xuân 2002): 67-73; “White guild-back power”của Shelby Steele, Wall Street Journal, 2002; “The Ivy League’s angry star” của Sam Tanenhaus, Vanity Fair, tháng 6 2002, tr. 201-223; “Lawrence Summers and his tough questions” của M. Van der Werf, Chronice of higher education, ngày 26/4/2002, A29; “Battle of wills at Harvard” của R. Wilson và s. Smalhvood, Chronicle of higher education, ngày 18/1/2002, tr. 8; “Harvard President brings elbows to the table” của Karen Zenicke và P. Belluck, New York Sunday Times, ngày 6/1/2002, tr. 20.