Tương tự Margaret Thatcher, Tổng thống Mỹ Bill Clinton cũng là một nhà lãnh đạo chính trị điển hình đạt được sự thành công rộng lớn nhờ những câu chuyện hiệu quả của ông. Các câu chuyện Clinton liên hệ có sự cộng hưởng to lớn với nhiều đối tượng nghe khác nhau.

Với phong thái gợi nhớ đến Franklin Roosevelt và Ronald Reagan, Clinton có tài đọc được suy nghĩ của người khác. Thời còn trẻ ông đã có sự thông minh xuất sắc trong giao thiệp.

Clinton miệt mài tìm hiểu mọi thứ có thể về những người ông đã gặp và sử dụng kiến thức này khi có dịp. Theo Taylor Branch, người bạn lâu năm của ông, chìa khóa thành công của Clinton nằm ở khả năng nghiên cứu nhân cách những người ông giao tiếp, và xác định cần phải làm gì đế kết thân với họ, họ có điểm yếu gì, người nào lười biếng, người nào siêng năng. Branch nói “ông ấy giống Lyndon Johnson về mặt biết đọc nhân cách”[1].

Bên cạnh đó, khả năng đoán ý và thông hiểu người khác của Clinton rất linh hoạt. Không giống Lyndon Johnson, người có thể thu hút sự chú ý trong môi trường gần gũi những lại bối rối trước đông người, Clinton có thể vừa làm hài lòng từng người cũng như vừa có thể nói chuyện một cách thuyết phục trước lượng người nghe lớn và đa dạng. Người viết tiểu sử cho ông, Joe Klein, mô tả rằng: “Ông ấy có vẻ ngoài rất hấp dẫn và giản dị khi xuất hiện trước công chúng. Ông thu hút được người nghe và ngược lại cũng lấy cảm hứng từ họ. Khả năng phản hồi của ông rất nổi bật trong những tình huống chính trị trực tiếp. Ông có vẻ hiểu được những gì người nghe cần để cho họ những thứ đó - ông trau chuốt lời nói chỗ này, nhấn mạnh những vấn đề khác nhau ở chỗ kia, mục tiêu là luôn làm hài lòng người khác. Đây là một trong những phẩm chất mang lại hiệu quả, nhưng cũng đáng bực của ông trong các cuộc gặp riêng tư: ông luôn chú trọng đến những điểm có thể đồng thuận, đồng thời lái cuộc nói chuyện ra xa những điểm bất đồng lớn hơn - làm cho người bị ông chinh phục có cảm giác rằng họ hoàn toàn hòa hợp về mọi việc”[2].

Tôi tin rằng tài năng ấn tượng này có được là nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn hai khả năng mà không phải ai cũng làm được. Một mặt, Clintion có những phân tích tiền trạm về các yếu tố có thể thuyết phục một người hay một thính giả cụ thể - đây là lĩnh vực mà Lyndon Johnson và Richard Nixon rất xuất sắc. Bên cạnh đó, Clinton kết họp năng lực phân tích này với khả năng ứng biến tuy không nhiều nhưng hiệu quả tùy theo phản ứng “thực tế” của người nghe: một năng lực khiến chúng ta liên tưởng đến những người nghệ sĩ có khả năng điều chỉnh tiết mục tùy theo từng loại khán giả cụ thể, tại một thời khắc cụ thể trong ngày, cũng như tại một thời điểm cụ thể trong lịch sử. Ông biết cách kết hợp những ý tưởng có được từ khả năng giao thiệp với các kỹ năng của người diễn viên xuất sắc.

Còn thể hiện cá nhân của ông ra sao? Ở một số tiêu chí, Clinton sống như các câu chuyện ông kể; chẳng hạn, vì xuất thân từ một gia đình bình thường về kinh tế cũng như vị trí xã hội, ông có thể đồng cảm với dân thường và hòa hợp với các chủng tộc và tôn giáo khác nhau. Tuy vậy, không giống Margaret Thatcher và những vị lãnh đạo cải cách khác, Clinton có vẻ không “đi đến cùng” những vấn đề ông tin tưởng. Quả là như thế, nhiều nhà quan sát dù có thiện cảm với Clinton nhưng vẫn phiền lòng vì ông thường bỏ phí những tài năng của mình. Ông có tài kể chuyện, những không xác định được câu chuyện nào ông thục sự quan tâm và hiện thân theo dó. Ông có thể đã thay đổi được tư duy của nhiều người Mỹ cũng như những đối tượng khác về các vấn đề quan trọng, nhưng ông hiếm khi mạo hiểm làm điều này. Thay vì huy động năng lực của mọi người, ông lại chỉ tìm đến sự yêu mến của họ. Những người ủng hộ Clinton sẽ cho rằng nhiệm kỳ của ông thành công lúc đương thời và thế giới không cần có các “thay đổi tư duy” quan trọng trong những năm 90 đầy năng động. Thế những họ có thể phải thêm rằng những thất bại của Clinton, như vụ lăng nhăng với Monica Lewinsky, đã đưa cuộc sống tổng thống Mỹ ra ánh sáng, thể hiện một sự thay đổi tư duy của giới cầm quyền tuy đã quá muộn[3].

Để hiểu rõ hơn, chúng ta so sánh khả năng thay đổi xuất sắc của Clinton với một nhà lãnh đạo Mỹ khác: Newt Gingrich[4]. Gingrich, người vươn lên trở thành Người phát ngôn của Nhà trắng sau cuộc bầu cử 1994, là một chính trị gia sắc sảo, đồng thời cũng là một bậc thầy về lịch sử, sự kiện đương đại và khả năng công kích kịch liệt. Trong quá trình lãnh đạo Hạ viện Mỹ, lần đầu tiên trong 40 năm, ông đã tạo nên một cuộc cách mạng chính trị mang dấu ấn tên ông.

Hai chính trị gia có phong cách riêng những họ đều có chung xuất thân là thường dân, và vì thế sử dụng một số đòn bẩy thay đổi tư duy giống nhau. Cả Clinton và Gingrich đều có khả năng lý luận sắc bén, sử dụng vị trí của mình để thu thập và sắp xếp dữ liệu, lão luyện trong việc sử dụng các nguồn lực, và biết cách lợi dụng những sự kiện xảy ra trên thế giới. Nhưng Gingrich có 3 vấn đề. Thứ nhất, dù rất lão luyện trong việc diễn thuyết và tạo hứng khởi cho những người đã về phe mình, những ông lại không thuyết phục được những người bất đồng quan điểm. Cũng như Thatcher trong những ngày tồi tệ nhất, Gingrich đã gây ra nhiêu sự chống đối hơn là hòa giải, và không tạo được nhiều sự thay đổi. (Những người gây dựng quỹ của Đảng Dân chủ có thể luôn hy vọng có thêm tiền vào sau khi Gingrich đưa ra những lời bình luận đặc biệt mang tính công kích). Thứ hai, Gingrich kém may mắn khi đối mặt với chính trị gia tài năng nhất cùng thời, Bill Clinton. Là đối thủ của nhau, nhưng Clinton giỏi hơn trong việc che đậy những ý kiến bất đồng - hay nói theo cách của chúng tôi là ông có thể hòa giải những câu chuyện xung đột. Trong khi đó, Gingrich lại luôn chú trọng vào những bất đồng và cố gắng cô lập ngay cả những người đã có thể chuyển hướng đi theo ông. Xét theo 7 đòn bẩy thay đổi tư duy, các câu chuyện của ông đã không tạo được sức cộng hưởng với nhiều nhóm chính trị gia Mỹ khác nhau.

Cuối cùng là vấn đề rất nguy hại: bản thân Gingrich không thể hiện câu chuyện ông kể về đời mình. Ông kêu gọi giới hạn nhiệm kỳ nhưng lại không áp dụng tiêu chuẩn này cho mình. Ông lên án bộ máy chính phú cồng kềnh nhưng lại nằm trong danh sách trả lương của chính phủ suốt cuộc đời sự nghiệp của ông. Và có lẽ rắc rối nhất là ông đưa ra ý kiến bảo thủ về các giá trị gia đình vậy mà ông đã 2 lần bị đưa tin bỏ rơi người phụ nữ ông cuới làm vợ, lần nào cũng tệ hại. Ông mang tiếng ngoại tình với trợ lý cũng trong thời gian vụ Monica Lewinsky làm vấy bẩn chức Tổng thống của Clinton. Thay vì hậu thuẫn nội dung thông điệp của mình (cũng như đối tượng mục tiêu của thông điệp đó), Gingrich lại gây tác hại trầm trọng vì những hành vi sai lầm của mình. Cuối cùng, tất cả những yếu tố này đã chống lại Gingrich, dập tan hy vọng thay đổi tư tưởng người Mỹ của ông. Thú vị là người kế nhiệm kém sắc sảo hơn, George W. Bush, lại thành công đáng kể trong việc khuếch trương một số chính sách của Gingrich.

Dù thuộc Đảng Cộng hòa hay Dân chủ, Đảng Bảo thủ hay Công đảng, lãnh đạo quốc gia nào cũng phải đối mặt với các trọng trách to lớn. Họ không chỉ lãnh đạo và đưa ra phương huớng cho đảng phái mình, mà còn phải xây dựng và “truyền bá” thông điệp đến lượng dân số đa thành phần. Công dân của một quốc gia đông dân như Anh, hay rộng lớn như Mỹ, có thành phần xuất thân rất đa dạng: giàu, nghèo, chủng tộc, màu da khác nhau, mức độ học vấn khác nhau, có nhiêu lập trường tư tưởng khác nhau trong công việc, gia đình và cộng đồng. Không thể có một đức tin hay quan điểm chung cho tất cả. Ngay cả những điều truớc đây được tin là đúng - như kiến thức trong Kinh thánh hay Shakespeare, hoặc nhóm vô thần - cùng không còn được xem phổ quát. Nuớc Mỹ đồng hóa chỉ tồn tại trong trí nhớ; và nuớc Anh ngày nay cũng có rất nhiều các công dân có gốc gác từ châu Phi, Đông Âu, Đông Nam Á, phần đông theo đạo Hồi giáo. Nói phóng đại một chút, hiện nay cư dân các quốc gia đó chủ yếu chỉ “cùng xem” với nhau các chương trình tivi hay phim ảnh, hay những trận tranh tài điền kinh nhưng sở thích về kênh truyền hình hay đội nào có thể rất khác nhau.

Nếu không đi bộ khỏa thân qua Quảng trường Trafalgar hay chạy trần truồng vòng quanh Đài tưởng niệm Washington (hay Quảng trường Tiananmen, hay khu trung tâm Bogota, hay Jerusalem chẳng hạn), thì làm thế nào để có thể thu hút và duy trì sự chú ý của lượng dân sô đông đúc và đa dạng?

❀ ❀ ❀

[1] Được viết trong First in his class: A biography if Clinton của David Maraniss (New York: Simon and Schuster, 1995), tr. 282.

[2] The natural của Joe Klein (New York: Doubleday, 2002), tr. 40.

[3] Xem những lời phê bình này ở The natural của Joe Klein (New York: Doubleday, 2002), tr. 40.

[4] Xem thêm thông tin về sự nghiệp của Người phát ngôn Newt Gingrich trong Tell Newt to shut up của David Maraniss và Michael Weiskopf (New York: Touchstone, 1996); và “Newt Gingrich, Superstar” của Joan Didion trong Political fictions (New York: Knopf, 2001), tr. 167-190.