Cách đây một thế kỷ, Sigmund Freud đã giới thiệu những ý tưởng thách thức nhất về tâm lý học[1]. Từng là nhà thần kinh học, nhà tâm lý này cảm thấy tò mò trước các hành vi bất thường của con người, chẳng hạn như triệu chứng cuồng loạn, nằm mơ, lỡ lời, hay các chứng loạn thần kinh khác. Để trả lời cho những câu hỏi này, Freud đã phát triển các lý thuyết vẫn còn gây tranh cãi đến nay về sức mạnh của nhân tố vô thức, về bản chất tính dục của những giấc mơ, và về tác động mang tính quyết định của các trải nghiệm về xã hội và giới tính đến tính cách của người trưởng thành. Không chỉ dừng lại ở lý thuyết, Freuđ cùng đi đầu trong việc áp dụng các phương pháp chữa trị vẫn còn được sử dụng đến nay, bao gồm thuật tự do liên tưởng, giải mã giấc mơ, và những chiến lược để “truyền tải” và “nhận lại” các cảm xúc mạnh mẽ giữa bác sĩ trị liệu với bệnh nhân.

Công trình của Freud khác biệt với của Darwin và Einstein ở một số điểm. Thứ nhất, Freud bàn đến con người có ý thức và mục đích, Cũng như không dễ dàng nghiên cứu từ xa hay gián tiếp; không giống như các hành tinh hay các giống loài đã tuyệt chúng từ lâu, con người có thể hiểu những tuyên bố khoa học và cố gắng chứng minh đúng hay sai. Thứ hai, Freud không mô tả thế giới như ông đã từng biết; ông phát triển các kỹ thuật trị liệu - nói theo cách của chúng tôi là những kỹ năng và thực hành - để áp dụng cho các bệnh nhân rối loạn của ông. Thứ ba, Freud cũng tham vọng thành lập một thể chế; ông hướng dẫn cho những người khác trở thành nhà phân tâm học, để cuối cùng tạo ra một giáo giới mang tính kỳ bí và uy tín gồm những ngươi thân tín nhất của ông. Về mặt này, so với đa số các nhà khoa học và học giả đầy khát vọng khác, Freud đóng vai trò là người lãnh đạo trực tiếp nhiều hơn.

Tuy tác động thay đổi tư duy của công trình Freud diễn ra một cách gián tiếp, nhưng nó có thể minh họa rõ ràng những yếu tố đòn bẩy tôi đã đề cập. Là một học giả, Freud dựa vào lý luận (reason) và dữ liệu thu được từ các bệnh nhân của mình. Ông cũng là một diễn giả bậc thầy, đã từng đạt nhiều giải thưởng văn học cũng như các tước phong khoa học. ông tìm nhiều nguồn lực (resourses) để thành lập các cơ quan, khéo léo tặng thưởng (reward) cho những người ủng hộ ông và thực chất là để hạn chế những nhà phân tích đi lệch quá xa so với giáo lý.

Các ý tưởng then chốt của ông không chỉ được mô tả trong những bài luận văn lý thuyết mà còn được thể hiện qua các nghiên cứu sinh động, và sau cùng, được thể hiện trong văn chương, phim ảnh, và nghệ thuật. Freud nắm bắt những sự kiện diễn ra trên thế giới (real world) - như nổi kinh hoàng về Thế chiến I - nhằm chứng minh cho các tuyên bố của minh về xu hướng hủy diệt trong bản chất con người. Và ông cũng là người nhận biết nhanh nhạy về các lực lượng chống đối (resistances) -ông thường biện luận rằng việc phản đối ý tưởng nào đó của ông thực ra chỉ càng chứng tỏ rằng ý tưởng đó là đúng đắn!

Chúng ta cũng nên đề cập đến hai nhà tâm lý học nữ gần đây đã thách thức các quan điểm chính thống về bản chất con người. Trong cuốn sách mang tính đột phá của mình Một tiếng nói khác - In a different voice, nhà tâm lý học trường Harvard Carol Gilligan đã chỉ ra rằng các nghiên cứu về sự phát triển đạo đức trong lịch sử chỉ tiến hành với nam giới - và có lẽ nữ giới suy nghĩ về các vấn đề đạo đức theo cách khác[2]. Học giả độc lập Judith Rich Harris, dựa trên những nghiên cứu di truyền học về hành vi, đã đặt ra một giả thuyết khiêu khích khác rằng bố mẹ không định hình mà chỉ di truyền gien cho con[3]. Như bà nêu trong cuốn Những giả định về sự nuôi dưỡng-The nurture assumption, nhân tố xã hội hóa lớn đối với trẻ chính là các bạn đồng lứa với chúng. Rất giống vơi cách của Freud, những nhà lý thuyết không chính thống này cũng sử dụng lý luận, nghiên cứu, tài hùng biện, và những hiện tượng diễn ra trên thế giới để củng cố cho lập trường của mình. Và khi giới ảnh hưởng đạt câu hỏi về các tư tưởng mới lạ của Gil-ligan và Harris, họ đều khéo léo đối mặt với những người phản đối và xác định những người đồng minh có thể khẳng định tính logic của các ý tưởng của họ.

Như vậy trong chương này, chúng tôi đã nói đến các nhà khoa học như Einstein và Darwin, những người khởi xướng các tiến bộ nền tảng về hiểu biết của chúng ta trong thế giới vật lý và sinh học. Và chúng tôi cũng đã đề cập đến các nhà tư tưởng lớn - “những người tạo xu hướng” như nhà tâm lý học (cũng là nhà khoa học đầy khát vọng) Freud (các ví dụ nổi bật khác có thể là nhà tư tưởng chính trị Karl Marx và nhà vật lý học Friedrich Nietzsche) - họ đã thay đổi cách chúng ta nghĩ vè bản thân và xã hội. Những tư tưởng của Gilligan và Harris tương tự có tồn tại được vững mạnh hay không, chúng ta hãy chờ xem. Một loại cá nhân thứ ba cũng mang lại sự thay đổi trên phạm vi rộng một cách gián tiếp: đó là những người tạo ra các tác phẩm nghệ thuật có sức ảnh hưởng mạnh mẽ.

❀ ❀ ❀

[1] New introductory lectures của Sigmund Freud (New York: Norton, 1933/1964); Creating minds của Gardner; The life and work of Sigmund Preud của Ernest Jones, do Lionel Trilling và Steven Marcus biên tập và tóm lược (New York: Basic Books, 1961).

[2] In a different voice của Carol Gilligan (Cambridge: Harvard University Press, 1984).

[3] The nurture cissumption của Judith Rich Harris (New York: Free Press, 1998), và “What makes us the way we are: The view from 2050”, trong The next fifty years, ấn bản John Brockman (New York: Vintage, 2002).