Trước thời điểm Iván Petróvitch từ nước ngoài trở về, Fédya, như chúng ta đã biết, vẫn sống dưới sự kèm cặp của Glafíra Petróvna. Cậu chưa tròn tám tuổi khi mẹ qua đời; dẫu không được gặp mẹ mỗi ngày, cậu vẫn yêu thương bà sâu sắc. Kí ức về người mẹ với gương mặt nhợt nhạt, hiền hậu, ánh nhìn đượm buồn cùng những cái vuốt ve đầy e ấp đã hằn sâu vào tim cậu mãi mãi. Thế nhưng, cậu chỉ mang một mơ hồ về địa phận của mẹ trong cái gia đình ấy; cậu láng máng nhận ra giữa cậu và mẹ tồn tại một bức tường vô hình mà bà không dám lẫn không thể vượt qua. Cậu lánh xa cha mình, và Iván Petróvitch cũng chưa từng âu yếm cậu; ông nội thỉnh thoảng xoa đầu, cho phép cậu hôn tay, nhưng lại gọi và coi cậu là một đứa khờ khạo. Sau khi Malánya Sergyéevna qua đời, người cô chính thức tiếp quản việc nuôi dạy cậu. Fédya sợ cô — sợ đôi mắt sáng rực, sắc lạnh cùng giọng nói sắc lẹm của bà; cậu chẳng dám hé nửa lời khi có mặt bà. Có những bận, chỉ vì cựa quậy trên ghế, cậu đã bị bà quát thét lên: "Mày đi đâu đấy? Ngồi yên!" Vào các ngày Chủ nhật, sau buổi lễ Phụng vụ, cậu được phép chơi đùa — nghĩa là người ta ban cho cậu một cuốn sách dày, một cuốn sách đầy vẻ huyền bí do một kẻ nào tên là Maxímovitch-Ambódik biên soạn, mang tựa đề: "Biểu tượng và Huy hiệu". Cuốn sách này chứa đựng khoảng một nghìn bức tranh, thoạt nhìn vô cùng khó hiểu, đi kèm những lời giải thích rắc rối không kém bằng năm thứ tiếng. Thần Tình yêu, với thân hình mập mạp, trần trụi, đóng vai trò chủ đạo trong những bức tranh ấy. Chú thích cho một bức hình mang tên "Nghệ tây và Cầu vồng" là dòng giải thích: "Tác dụng của điều này rất lớn..."; đối với một bức tranh khác miêu tả "Một con cò đang bay với bông hoa violet ngậm trong mỏ", người ta đề dòng chữ: "Tất cả những điều đó đều rõ mười mươi với ngươi." Thần Tình yêu và một con gấu đang liếm con của nó thì được định danh là: "Dần dần từng chút một." Fédya ngắm nghía những bức tranh ấy; cậu thuộc làu từng chi tiết nhỏ nhặt nhất của chúng. Vài bức trong số đó — lúc nào cũng là những bức quen thuộc ấy — khiến cậu trầm tư và khơi gợi trí tưởng tượng; cậu chẳng có tiêu khiển nào khác.
Khi đến tuổi phải học ngoại ngữ và âm nhạc, Glafíra Petróvna thuê với giá rẻ mạt một nữ gia sư lớn tuổi người Thụy Điển, mang đôi mắt hoảng hốt như loài thỏ, nói tiếng Pháp và tiếng Đức dưa dừa, chơi piano làng nhàng, bù lại, biết muối dưa chuột ngon tuyệt cú mèo. Bầu bạn với nữ gia sư này, với người cô và một mụ hầu già tên là Vasílievna, Fédya đã trải qua bốn năm trời ròng rã.
Cậu thường ngồi thu lu một góc với cuốn "Huy hiệu" của mình — cứ ngồi... rồi lại ngồi... trong khi căn phòng trần thấp thoang thoảng mùi phong lữ, một ngọn nến mỡ cừu đơn độc cháy lập lòe, tiếng dế kêu ri rả đều đều như thể chúng đang buồn chán, chiếc đồng hồ nhỏ trên tường tích tắc hối hả, một chú chuột lén lút cào gặm phía sau lớp thảm treo tường, còn ba bà già, tựa như các nữ thần vận mệnh Parcæ, lặng lẽ và nhanh nhẹn đưa qua đưa lại những cây kim đan. Bóng của đôi bàn tay họ lúc chập chờn, lúc run rẩy kì lạ trong không gian nửa tối nửa sáng, và trong đầu đứa trẻ cũng đầy rẫy những suy nghĩ kì lạ, mập mờ chẳng kém. Chẳng ai có thể gọi Fédya là một đứa trẻ thú vị: cậu khá nhợt nhạt nhưng mập mạp, vóc dáng vụng về, cục mịch — đúng là "một thằng nhà quê chính hiệu", theo cách nói của Glafíra Petróvna. Nét tái nhợt ấy trên mặt cậu chắc chắn sẽ mau chóng biến mất nếu cậu được phép ra ngoài trời thường xuyên hơn. Cậu học hành tương đối khá, dù đôi khi hay lười biếng; cậu chẳng bao giờ khóc lóc; bù lại, đôi lúc một sự bướng bỉnh lì lợm đến cùng cực lại trỗi dậy trong người — khi ấy chẳng ai có thể lay chuyển được cậu. Fédya chẳng yêu thương ai trong số những người xung quanh... Khốn khổ cho trái tim nào không biết yêu khi tuổi trẻ đang độ xuân thì!
Iván Petróvitch đã tìm thấy con trai mình trong trạng thái như thế, và chẳng chần chừ một phút, ông bắt tay áp dụng hệ thống giáo dục của mình lên cậu. — "Trước hết tao muốn nhào nặn nó thành một người đàn ông, un homme," — ông nói với Glafíra Petróvna: — "và không chỉ là một người đàn ông, mà còn là một chiến binh Sparta." Iván Petróvitch bắt đầu hiện thực hóa ý đồ của mình bằng cách bắt con trai mặc trang phục xứ Cao nguyên: cậu thiếu niên mười hai tuổi bắt đầu đi lại với đôi chân trần, trên chiếc mũ lưỡi trai gắn một chiếc lông gà trống; mụ gia sư người Thụy Điển bị thay thế bởi một thanh niên Thụy Sĩ thông thạo môn thể dục đến mức hoàn hảo; âm nhạc, như một bộ môn không xứng tầm với nam nhân, bị cấm vĩnh viễn; các môn khoa học tự nhiên, luật pháp quốc tế, toán học, nghề mộc theo lời khuyên của Jean-Jacques Rousseau, và môn huy hiệu học nhằm nuôi dưỡng tinh thần hiệp sĩ — đó là những thứ mà "đấng nam nhi" tương lai phải bận tâm; cậu bị đánh thức lúc bốn tuổi rạng sáng, ngay lập tức bị dội nước lạnh, rồi bắt phải chạy vòng quanh một chiếc cột cao bằng một sợi dây thừng; cậu chỉ ăn một bữa mỗi ngày với một món duy nhất, tập cưỡi ngựa, tập bắn nỏ. Bất cứ khi nào có cơ hội, cậu lại rèn luyện ý chí theo khuôn mẫu của đấng sinh thành, và mỗi tối, cậu phải ghi chép lại vào một cuốn sổ đặc biệt những việc đã làm trong ngày cùng các cảm nghĩ của mình. Về phần Iván Petróvitch, ông viết cho con những lời răn dạy bằng tiếng Pháp, trong đó gọi con là mon fils và xưng hô là vous bằng một vẻ bề trên. Khi nói tiếng Nga, Fédya gọi cha là "mày" (thou), nhưng không dám ngồi xuống trước mặt cha. "Hệ thống" ấy khiến đứa trẻ hoang mang, làm đảo lộn đầu óc cậu, o ép cậu; nhưng mặt khác, lối sống mới lại tác động tích cực đến sức khỏe của cậu: thoạt đầu cậu bị phát sốt, nhưng rồi mau chóng hồi phục và trở nên một thanh niên tráng kiện, bảnh bao. Cha cậu rất đỗi tự hào về cậu, và gọi cậu bằng thứ biệt ngữ kì lạ của ông: "Đứa con của tự nhiên, sản phẩm của ta." Khi Fédya bước sang tuổi mười6, Iván Petróvitch coi việc nhồi nhét cho con sự khinh miệt đối với phái yếu là bổn phận của mình — và thế là chàng chiến binh Sparta trẻ tuổi, với sự rụt rè ẩn chứa trong tâm hồn, với những sợi râu tơ mọc lún phún trên môi, dẫu tràn trề sinh lực, sức mạnh và nhiệt huyết, vẫn cố tỏ ra thờ ơ, lạnh lùng và cứng cỏi.
Trong khi đó, thời gian cứ thế trôi đi. Iván Petróvitch dành phần lớn thời gian trong năm ở Lavríki (đó là tên điền trang của tổ tiên ông), còn vào mùa đông, ông một mình lên Moskva, trọ tại một khách sạn, chăm chỉ lui tới câu lạc bộ, hùng biện và bày tỏ những kế hoạch của mình tại các phòng khách thượng lưu, đồng thời cư xử giống như một kẻ sùng bái người Anh, một kẻ hay cằn nhằn và một chính khách hơn bao giờ hết. Thế rồi năm 1825 ghé đến, mang theo biết bao nỗi muộn phiền.[5] Những người bạn thâm giao và quen biết của Iván Petróvitch phải chịu đựng những cuộc tra tấn khốc liệt. Iván Petróvitch vội vã rút về điền trang nông thôn và tự giam mình trong nhà. Lại một năm nữa trôi qua, và Iván Petróvitch bỗng trở nên ốm yếu, suy nhược, sa sút, sức khỏe rời bỏ ông. Vốn là một kẻ tự do tư tưởng — ông đâm ra thích đi nhà thờ và đặt lễ cầu nguyện; vốn là một kẻ sùng bái phương Tây — ông bắt đầu xông hơi ở nhà tắm, ăn tối lúc hai giờ, đi ngủ lúc chín giờ, chìm vào giấc ngủ trong tiếng lải nhải của tay quản gia già; vốn là một chính khách — ông đem thiêu hủy mọi kế hoạch, mọi thư từ giao dịch, run lẩy bẩy trước mặt viên thống đốc và khép nép trước mặt vị cảnh sát trưởng nông thôn; vốn là một con người có ý chí sắt đá — ông lại rên rỉ và phàn nàn khi trên người mọc một cái nhũng nhọt, hay khi được dọn cho một đĩa súp nguội ngắt. Glafíra Petróvna lại một lần nữa thống trị mọi thứ trong nhà; một lần nữa các viên thư ký, lý trưởng làng, những nông dân thấp cổ bé họng lại bắt đầu lén lút bò qua cửa sau để diện kiến "mụ già đanh đá" — đó là cách gọi của đám gia nhân trong nhà. Sự thay đổi ở Iván Petróvitch đã giáng một đòn mạnh vào con trai ông; cậu khi ấy đã bước sang tuổi mười chín, bắt đầu biết suy luận và tự giải thoát khỏi gánh nặng của bàn tay đang kìm kẹp mình. Ngay từ trước đó, cậu đã nhận ra sự bất nhất giữa lời nói và việc làm của cha, giữa những học thuyết phóng khoáng, rộng mở của ông với chủ nghĩa chuyên chế cay nghiệt, tiểu tiết; nhưng cậu đã không lường trước được một sự sụp đổ đột ngột đến thế. Bản chất ích kỷ lâu đời bỗng chốc phơi bày trọn vẹn ở con người ông. Chàng thanh niên Lavrétzky đang chuẩn bị lên Moskva để ôn thi vào đại học — thì một tai họa mới, bất ngờ giáng xuống đầu Iván Petróvitch: ông bị mù, và hoàn toàn vô phương cứu chữa, chỉ trong vòng một ngày.
Không tin tưởng vào tay nghề của các y bác sĩ Nga, ông bắt đầu tìm cách xin phép ra nước ngoài. Yêu cầu bị bác bỏ. Thế rồi ông mang theo con trai, bôn ba suốt ba năm ròng khắp đất nước Nga, từ vị bác sĩ này sang vị bác sĩ khác, liên tục di chuyển từ thành phố này sang thành phố nọ và đẩy các thầy thuốc, con trai cùng đám gia nhân vào bờ vực tuyệt vọng bởi tính nhút nhát và thiếu kiên nhẫn của mình. Ông trở về Lavríki như một tấm giẻ rách thực sự, một đứa trẻ hay khóc nhè và đầyngạnh ương. Những ngày tháng cay đắng bắt đầu, ai nấy đều phải chịu đựng rất nhiều từ ông. Iván Petróvitch chỉ bình tâm lại trong lúc ăn tối; chưa bao giờ ông ăn uống ngấu nghiến và nhiều đến thế; trong suốt thời gian còn lại, ông chẳng cho phép bản thân hay bất cứ ai được yên ổn. Ông cầu nguyện, cằn nhằn số phận, nguyền rủa bản thân, chửi bới chính trị, chửi bới cả hệ thống của mình — chửi rủa mọi thứ mà ông từng coi là niềm tự hào, từng kiêu hãnh, mọi thứ mà ông từng nêu gương cho con trai noi theo; ông khăng khăng khẳng định mình chẳng tin vào cái gì sất, rồi sau đó lại cầu nguyện; ông không thể chịu nổi cảnh bị bỏ lại một mình dù chỉ trong khoảnh khắc, và đòi hỏi những người trong nhà phải ngồi kè kè bên chiếc bành ky của ông suốt ngày lẫn đêm không ngừng nghỉ, tấu cho ông nghe những câu chuyện mà ông cứ chốc chốc lại cắt ngang bằng tiếng thét: "Mày bịa đặt ra tất cả đấy chứ — thứ đồ bỏ đi!"
Glafíra Petróvna là người khốn khổ hơn cả; ông dứt khoát không thể sống thiếu bà — và cho đến tận cuối đời, bà vẫn đáp ứng mọi thứ vô lý của kẻ bệnh tật, dẫu có những lúc bà không thể ngay lập tức cất lời đáp lời, sợ rằng âm thanh giọng nói của mình sẽ tố cáo cơn giận dữ đang sôi sục trong lòng. Cứ thế, ông lay lắt sống thêm hai năm nữa và qua đời vào đầu tháng Năm, khi đã được khiêng ra ngoài ban công tắm nắng. — "Gláshka, Gláshka! Canh thịt, canh thịt, cái đồ già khốn..." cái lưỡi đã cứng đờ của ông lẩm bẩm, và chưa kịp thốt nốt từ cuối cùng, nó đã im bặt vĩnh viễn. Glafíra Petróvna, người vừa giật lấy bát canh từ tay lão quản gia, khựng lại, trân trân nhìn vào mặt người anh, chậm rãi làm dấu thánh rộng rãi rồi lặng lẽ bước đi; còn người con trai đang đứng đó cũng chẳng nói lời nào, chỉ tựa người vào lan can ban công, đăm đăm nhìn ra khu vườn ngập tràn hương sắc xanh tươi, đang lấp lánh dưới những tia nắng vàng rực rỡ của mùa xuân. Cậu đã tròn hai mươi ba tuổi; khoảng thời gian ba mươi ba năm ấy đã trôi qua nhanh làm sao, thật khủng khiếp và vô tình biết mấy!... Cuộc đời đang rộng mở trước mắt cậu.
[5] Vào thời điểm lên ngôi của Nicholas I. — Người dịch.
