Márya Dmítrievna đang ngồi một mình trong phòng riêng trên chiếc ghế bành bọc sô-fa, tay hít muối thơm eau de Cologne; một cốc nước hoa cam đặt cạnh bà trên chiếc bàn nhỏ. Bà đang vô cùng xúc động và có vẻ như có đôi chút rụt rè.

Lavrétzky bước vào.

— Anh muốn gặp tôi, — anh nói, chào bà một cách lạnh nhạt.

— Đúng vậy, — Márya Dmítrievna đáp, rồi nhấp một ngụm nước. — Tôi nghe nói anh đi thẳng lên lầu gặp bác; tôi đã dặn người mời anh sang đây: tôi cần phải nói chuyện với anh. Xin mời ngồi xuống.

Márya Dmítrievna hít một hơi sâu.

— Anh biết đấy, — bà tiếp lời, — vợ anh đã đến rồi chứ?

— Chuyện đó tôi đã biết, — Lavrétzky nói.

— À vâng, — ý tôi muốn nói là cô ấy đã đến gặp tôi và tôi đã tiếp đón; đó chính là điều tôi muốn giải thích với anh lúc này, Feódor Ivánitch. Ơn Chúa, tôi vẫn luôn giữ được sự kính trọng của mọi người, tôi có thể nói vậy, và tôi không bao giờ làm điều gì bất kính trước thiên hạ cả. Dù tôi biết trước điều này sẽ khiến anh khó chịu, nhưng tôi không thể nhẫn tâm từ chối cô ấy được, Feódor Ivánitch à; cô ấy là họ hàng của tôi — thông qua anh: thử đặt mình vào vị trí của tôi xem — tôi có quyền gì mà đuổi cô ấy khỏi nhà chứ? Anh đồng ý với tôi chứ?

— Márya Dmítrievna không cần phải bận lòng thế đâu, — Lavrétzky đáp: — bà đã hành xử rất phải phép; tôi không hề giận chút nào. Tôi không có ý tước bỏ quyền gặp gỡ quen biết của Varvára Pávlovna; hôm nay tôi chỉ tránh sang phòng khác vì không muốn chạm mặt cô ấy thôi, chỉ có vậy thôi.

— Ái chà, tôi mới mừng làm sao khi nghe anh nói vậy, Feódor Ivánitch, — Márya Dmítrievna kêu lên: — dẫu sao thì tôi vẫn luôn trông đợi tấm lòng cao thượng ấy ở anh. Nhưng việc tôi cảm thấy lo lắng cũng là điều dễ hiểu thôi: tôi là một người phụ nữ và cũng là một người mẹ. Còn vợ anh... dẫu sao tôi cũng không thể đứng ra phân định giữa cô ấy và anh được — chính tôi cũng đã nói với cô ấy điều đó; nhưng cô ấy lại là một người phụ nữ vô cùng nhã nhặn, chắc chắn sẽ chỉ đem lại niềm vui mà thôi.

Lavrétzky cười nhạt, tay nghịch chiếc mũ.

— Và đây mới là điều tôi muốn nói với anh, Feódor Ivánitch, — Márya Dmítrievna tiếp lời, dịch ghế lại gần anh hơn: — nếu anh được tận mắt thấy cô ấy cư xử khiêm nhường và cung kính đến nhường nào! — Thật sự rất cảm động. Nhưng nếu anh được nghe cách cô ấy nhắc về anh mới đáng kể làm sao! «Tôi hoàn toàn có lỗi với anh ấy, — cô ấy nói; — tôi đã không biết trân trọng anh ấy, — cô ấy nói; — anh ấy là một thiên sứ, — cô ấy nói chứ không phải con người nữa.» Thật lòng cô ấy đã thốt lên như vậy đấy, «một thiên sứ». Cô ấy vô cùng ân hận... Tôi xin lấy danh dự bảo đảm rằng chưa từng thấy ai hối hận nhường ấy!

— Này Márya Dmítrievna, — Lavrétzky lên tiếng: — cho phép tôi hỏi cô một câu nhé: tôi nghe nói Varvára Pávlovna đã hát cho bà nghe; không biết cô ta vừa hát vừa tỏ lòng hối hận — hay thế nào nhỉ?...

— Ái chà, sao anh lại có thể nói những lời như thế nhỉ! Cô ấy hát và chơi đàn cốt là để làm tôi vui lòng, bởi vì chính tôi đã nài nỉ, suýt chút nữa là ra lệnh cho cô ấy làm điều đó. Tôi thấy cô ấy đang đau khổ — đau khổ đến mức tôi tự hỏi làm sao để khuây khỏa cho cô ấy đây. Hơn nữa tôi cũng nghe tiếng cô ấy có tài năng xuất chúng. Xin thưa với anh, Feódor Ivánitch, cô ấy giờ đây là một người đàn bà kiệt quệ và suy sụp hoàn toàn — anh cứ hỏi Sergyéi Petróvitch xem có đúng là tout à fait [hoàn toàn] như vậy không — anh còn gì để nói nữa nào?

Lavrétzky chỉ biết nhún vai.

— Rồi còn con bé Ada trông tựa thiên sứ làm sao, đáng yêu biết mấy! — Nó xinh xắn thế, thông minh thế chứ lỵ! Nó nói tiếng Pháp rất sõi; lại còn hiểu cả tiếng Nga — nó gọi tôi là tyótenka [bác gái]. Mà anh biết đấy, hệt như phần lớn những đứa trẻ cùng tuổi thường rất rụt rè — đằng này con bé chẳng hề e thẹn chút nào. Nó giống anh như đúc đấy, Feódor Ivánitch ạ. Đôi mắt, vầng trán... chà, đúng là một bản sao hoàn hảo của anh, không lẫn vào đâu được. Thú thật là tôi vốn không mấy mặn mà với lũ trẻ con tầm tuổi này; thế mà tôi lại phải lòng cô con gái nhỏ của anh mất rồi.

— Márya Dmítrievna, — Lavrétzky đột ngột ngắt lời: — xin vui lòng cho tôi biết tại sao bà lại hào hứng kể với tôi những chuyện này?

— Tại sao ư? — Márya Dmítrievna lại hít một hơi nước hoa Cologne và nhấp ngụm nước: — Tôi nói thế là vì, Feódor Ivánitch ạ... anh thấy đấy, tôi là người thân, tôi vô cùng quan tâm đến anh... Tôi biết anh có một trái tim nhân hậu nhất mực. Hãy nghe tôi đi, mon cousin [anh họ] — tôi là người từng trải và không nói bừa đâu: hãy tha thứ, hãy tha thứ cho vợ anh đi. — Đôi mắt Márya Dmítrievna bỗng ngấn lệ. — Hãy suy xét mà xem: tuổi trẻ, sự bồng bột... chà, có lẽ còn do thói hư tật xấu — cô ấy lại không có được một người mẹ đủ khả năng dìu dắt vào con đường đúng đắn. Hãy tha thứ cho cô ấy đi, Feódor Ivánitch; cô ấy đã chịu đựng đủ hình phạt rồi.

Những giọt nước mắt lăn dài trên má Márya Dmítrievna; bà chẳng buồn lau đi: bà vốn thích khóc. Lavrétzky ngồi như thể trên đống lửa. «Lạy Chúa tôi, — anh nghĩ thầm, — đây là thứ cực hình gì, và là cái ngày quái quỷ gì thế này!»

— Anh không trả lời ư, — Márya Dmítrievna lại cất lời: — tôi phải hiểu thái độ này thế nào đây? Lẽ nào anh lại tàn nhẫn đến thế sao? Không, tôi không thể tin được đâu. Tôi cảm thấy những lời của tôi đã thuyết phục được anh. Feódor Ivánitch ạ, Chúa sẽ ban phước cho tấm lòng nhân hậu của anh, và giờ đây anh hãy đón nhận người vợ từ chính đôi tay tôi...

Lavrétzky bất giác đứng phắt dậy khỏi ghế; Márya Dmítrievna cũng đứng lên, nhanh nhẹn bước vòng qua bức bình phong và dẫn Varvára Pávlovna ra ngoài. Trông cô ta tái nhợt, nửa như ngất xỉu, mắt cúi gằm, dường như đã từ bỏ mọi suy nghĩ và ý định riêng tư — hoàn toàn phó thác bản thân vào tay Márya Dmítrievna.

Lavrétzky lùi lại một bước.

— Cô có mặt ở đây ư? — anh thốt lên.

— Đừng trách con bé, — Márya Dmítrievna vội vã tiếp lời; — nó nhất quyết không chịu ở lại đâu, nhưng chính tôi đã bắt nó phải ở lại và giấu nó đằng sau bức bình phong đấy. Nó cứ đoan chắc rằng làm thế chỉ tổ khiến anh thêm giận; nhưng tôi chẳng thèm nghe; tôi hiểu anh hơn nó nhiều. Hãy đón nhận người vợ từ tay tôi đi nào, đi đi Várya, đừng sợ hãi, hãy quỳ xuống chân chồng đi — (bà giật nhẹ tay cô ta) — và xin cha mẹ ban phước cho các con!..

— Khoan đã, Márya Dmítrievna, — Lavrétzky ngắt lời bằng giọng trầm đục nhưng run rẩy: — có lẽ bà rất thích những cảnh tượng đẫm chất tiểu thuyết tình cảm này, — (Lavrétzky không hề đoán sai: Márya Dmítrievna từ thời nội trú đã mang sẵn niềm đam mê với chút kịch tính màu mè); — chúng làm bà vui lòng; nhưng người khác lại phải chịu đựng khổ sở vì chúng. Dù sao đi nữa, tôi sẽ không đôi co với bà về chuyện này; trong vở kịch này bà không phải là nhân vật chính. Cô muốn gì ở tôi đây, thưa phu nhân? — anh quay sang nói với vợ. — Chẳng phải tôi đã làm tất cả những gì có thể cho cô rồi sao? Đừng có chối cãi rằng cô không hề sắp đặt cuộc gặp này nhé; tôi sẽ không tin đâu — và cô biết thừa là tôi không thể tin được. Rốt cuộc thì cô muốn gì? Cô là người thông minh — chẳng bao giờ cô làm việc gì mà lại không có mục đích cả. Cô phải hiểu rằng tôi không tài nào chung sống với cô như trước kia được nữa; không phải vì tôi oán giận cô, mà vì tôi đã đổi khác rồi. Tôi đã nói với cô điều đó ngay ngày hôm sau khi cô trở lại, và chính bản thân cô lúc ấy cũng thầm thừa nhận điều đó trong sâu thẳm tâm hồn. Nhưng cô muốn vớt vát lại danh dự trước công chúng; việc sống trong nhà tôi thôi là chưa đủ, cô còn muốn sống chung dưới một mái nhà với tôi nữa cơ mà — chẳng lẽ không phải vậy sao?

— Em muốn anh tha thứ cho em, — Varvára Pávlovna nói mà không ngẩng đầu lên.

— Con bé muốn anh tha thứ cho nó kìa, — Márya Dmítrievna lặp lại.

— Và không phải vì bản thân em, mà vì con Ada, — Varvára Pávlovna thì thầm.

— Không phải vì nó, mà vì con Ada, — Márya Dmítrievna nhắc lại.

— Thôi được rồi. Cô muốn thế chứ gì? — Lavrétzky thốt lên với vẻ gắng gượng. — Tùy cô thôi, tôi đồng ý.

Varvára Pávlovna liếc nhanh về phía anh, còn Márya Dmítrievna reo lên: — Nào, tạ ơn Chúa — rồi lại kéo tay Varvára Pávlovna. — Giờ thì hãy đón nhận từ tay tôi...

— Khoan đã, tôi đã bảo thế cơ mà, — Lavrétzky ngắt lời. — Tôi đồng ý chung sống với cô, Varvára Pávlovna, — anh tiếp lời: — Nghĩa là, tôi sẽ đưa cô về Lavríki, tôi sẽ sống với cô chừng nào sức lực còn cho phép, rồi tôi sẽ đi — và thỉnh thoảng lại quay về. Cô thấy đấy, tôi không muốn lừa dối cô; nhưng đừng đòi hỏi gì thêm nữa. Chính cô cũng sẽ mỉm cười nếu tôi chiều theo ý vị bợm hĩnh của người họ hàng đáng kính của cô, rồi ôm chầm lấy cô vào lòng, và bảo đảm với cô rằng... quá khứ chưa từng tồn tại, rằng cái cây bị đốn ngã nay có thể đâm chồi nảy lộc trở lại. Nhưng tôi hiểu rằng mình phải nhẫn nhịn. Cô sẽ chẳng hiểu từ đó đâu;... thôi không cần bận tâm. Tôi nhắc lại, tôi sẽ sống cùng cô... hoặc không, tôi không thể hứa điều đó... tôi sẽ ở cùng cô, tôi sẽ coi cô là vợ tôi một lần nữa...

— Nhưng ít nhất anh cũng phải nắm tay cô ấy chứ, — Márya Dmítrievna lên tiếng, những giọt nước mắt của bà vốn đã cạn khô từ lâu.

— Cho đến phút này, tôi chưa hề lừa dối Varvára Pávlovna, — Lavrétzky đáp: — cô ấy cứ tin tôi như thế đi. Tôi sẽ đưa cô ấy về Lavríki; — và hãy ghi nhớ điều này, Varvára Pávlovna: thỏa thuận giữa chúng ta sẽ bị coi là hủy bỏ ngay khi cô rời khỏi nơi đó. Giờ thì, xin phép cho tôi được lui.

Anh cúi chào cả hai người phụ nữ rồi vội vã bước ra khỏi phòng.

— Anh ấy không dẫn chị đi cùng kìa... — Márya Dmítrievna gọi với theo sau anh...

— Cứ để anh ấy đi, — Varvára Pávlovna thì thầm với bà, rồi ngay lập tức ôm chầm lấy Márya Dmítrievna, bắt đầu bày tỏ lòng biết ơn, hôn lên tay bà và gọi bà là vị cứu tinh của đời mình.

Márya Dmítrievna đón nhận những cử chỉ âu yếm ấy với vẻ ban ơn bề trên; nhưng tận sâu trong lòng, bà chẳng lấy làm hài lòng chút nào về Lavrétzky, lẫn Varvára Pávlovna, hay toàn bộ cái kịch bản mà chính tay bà đã dàn dựng. Mọi thứ hóa ra lại có quá ít sự cảm động; theo ý bà, lẽ ra Varvára Pávlovna phải lao mình xuống dưới chân chồng mới phải.

— Sao con lại không hiểu ý ta nhỉ? — bà phàn nàn: — Chẳng phải ta đã bảo con là: «hãy quỳ xuống chân anh ấy» cơ mà.

— Như thế này lại hay hơn đấy thưa bác quý hóa; bác đừng bận tâm — mọi chuyện đều ổn cả mà, — Varvára Pávlovna khăng khăng.

— Thôi được, mà anh ta lạnh lùng như cục đá ấy, — Márya Dmítrievna nhận xét. — Dù con không khóc đi chăng nữa, thì ta đây cũng đã tuôn đầy nước mắt trước mặt anh ta rồi. Anh ta lại định giam hãm con ở Lavríki cơ chứ. Thật là nực cười — và con thậm chí còn chẳng thể đến thăm ta được nữa! Đàn ông ai cũng vô cảm cả thôi, — bà kết luận, rồi lắc đầu đầy vẻ thâm trầm.

— Bù lại, phụ nữ chúng ta lại biết cách trân trọng sự tử tế và lòng hào hiệp, — Varvára Pávlovna nói, rồi nhẹ nhàng quỳ xuống trước mặt Márya Dmítrievna, vòng tay ôm lấy thân hình đẫy đà của bà và áp mặt vào ngực bà. Khuôn mặt ấy thoáng hiện một nụ cười tĩnh lặng, nhưng những giọt nước mắt của Márya Dmítrievna lại đang tuôn rơi.

Còn Lavrétzky trở về nhà, tự nhốt mình trong phòng của người hầu, ngả người lên chiếc sô-fa và nằm lì ở đó cho đến tận sáng hôm sau.