Liza không thốt một lời nào suốt cuộc tranh cãi giữa Lavrétzky và Pánshin, nhưng cô chăm chú theo dõi và hoàn toàn đứng về phía Lavrétzky. Chính trị vốn chẳng thu hút cô là bao; nhưng điệu bộ tự đắc của gã viên chức thời thượng (chưa bao giờ hắn bộc lộ bản chất trọn vẹn đến thế) khiến cô thấy chướng tai gai mắt, còn sự coi thường nước Nga của hắn đã chạm đến lòng tự ái của cô. Chưa bao giờ Liza nghĩ mình là một người yêu nước; thế nhưng, ở bên những người Nga, cô cảm thấy vô cùng thoải mái; tâm hồn Nga thuần phác mang lại cho cô niềm vui. Không chút giả tạo, có những lúc cô trò chuyện rả rích suốt hàng giờ với người quản lý điền trang của mẹ khi ông ta lên tỉnh, đối xử với ông như người ngang hàng mà không hề mang chút vẻ ban ơn bề trên nào.

Lavrétzky cảm nhận rõ tất cả điều đó: anh vốn chẳng màng đáp lời Pánshin nếu chỉ có một mình hắn; những lời anh nói từ nãy giờ đều là dành cho Liza. Họ chẳng nói với nhau câu nào, thậm chí ánh mắt cũng hiếm khi chạm nhau; thế nhưng cả hai ngầm hiểu rằng họ đã xích lại rất gần nhau trong buổi tối hôm ấy, hiểu rằng họ cùng yêu và cùng chán ghét những điều giống nhau. Họ chỉ khác biệt nhau ở một điểm duy nhất; nhưng Liza thầm ấp ủ hy vọng đưa anh trở về với Chúa. Họ ngồi cạnh Márfa Timoféevna, ra chiều đang theo dõi bà đánh bài; và quả thực họ cũng đang nhìn đấy — nhưng trong thâm tâm, lòng họ đang bừng nở những cảm xúc lớn lao và chẳng gì qua mắt được họ: tiếng chim họa mi đang hót, những vì sao đang lấp lánh, ngọn cây đang thì thầm dịu ngọt, tất cả đều chìm trong giấc ngủ say màng hơi ấm và sự êm đềm của đêm hè. Lavrétzky phó mặc hoàn toàn bản thân cho dòng nước đang cuốn anh đi — và dâng trào niềm vui sướng khôn tả; nhưng chẳng từ ngữ nào có thể diễn tả nổi những gì đang diễn ra trong tâm hồn thanh bạch của thiếu nữ: đó là một bí mật ngay cả với chính cô; và cứ để nó mãi là bí mật đối với tất cả những ai khác. Chẳng ai hay, chẳng ai thấy, và chẳng bao giờ có ai nhìn thấu được cái cách mà mầm sống được gọi thức tỉnh, đơm hoa kết trái và nảy hạt nơi sâu thẳm lòng đất.

Đồng hồ điểm mười giờ. Márfa Timoféevna cùng Nastásya Kárpovna lui về phòng riêng trên gác; Lavrétzky và Liza dạo bước qua căn phòng, dừng lại trước cánh cửa mở toang hướng ra khu vườn, phóng tầm mắt nhìn vào màn đêm mờ mịt, rồi quay sang nhìn nhau — và mỉm cười; có vẻ như họ rất muốn đan tay vào nhau và thoải mái tâm sự đến cạn lời. Họ quay lại chỗ Márya Dmítrievna và Pánshin, khi ấy ván bài picquet của hai người vẫn chưa dứt. Cuối cùng thì quân "vua" cuối cùng cũng hạ màn, mụ chủ nhà rên rỉ thở dài đứng dậy khỏi chiếc ghế bành bọc đệm; Pánshin cầm lấy mũ, hôn tay Márya Dmítrievna, lẩm bẩm rằng giờ chẳng còn gì cản trở những kẻ phàm trần hạnh phúc khác đi ngủ hay tận hưởng đêm hè, còn hắn thì phải cọc cạch bên đống giấy tờ ngớ ngẩn cho đến tận sáng bạch, rồi lạnh lùng cúi đầu chào Liza (hắn vốn không ngờ rằng khi nhận được lời cầu hôn của mình, cô lại xin hoãn lại — thế nên hắn đang giận dỗi cô) — rồi bỏ đi. Lavrétzky bước theo hắn. Đến cổng, họ chia tay nhau; Pánshin chọc mũi gậy ba-toong vào cổ gã đánh xe để gọi hắn dậy, leo lên chiếc drozhky rồi phóng đi. Lavrétzky không thấy muốn về nhà chút nào; anh bước ra khỏi thị trấn, hướng thẳng ra cánh đồng. Đêm yên ả và sáng rực dẫu chẳng có trăng; Lavrétzky lang thang trên thảm cỏ đẫm sương một hồi lâu; tình cờ anh bước vào một lối đi nhỏ hẹp và cứ thế đi theo nó. Con đường dẫn anh tới một hàng rào dài và một chiếc cổng nhỏ; chẳng hiểu sao, bản thân anh cũng không rõ lý do, anh liền đẩy thử: cánh cổng khẽ kẹt mở ra, tựa như nó vẫn hằng mong chờ bàn tay anh chạm vào; Lavrétzky thấy mình đã ở trong khu vườn, bước thêm vài bước dọc theo hàng cây đoạn, rồi đột ngột khựng lại vì kinh ngạc: anh nhận ra khu vườn của gia đình Kalítin.

Anh lập tức bước vào khoảng bóng râm đen thẫm hắt ra từ một bụi phỉ rậm rạp, đứng lặng im ở đó suốt một hồi lâu, lòng đầy kinh ngạc và nhún vai tự hỏi.

"Chuyện này không dưng mà xảy ra đâu," anh thầm nghĩ.

Mọi vật xung quanh đều chìm trong tĩnh lặng; chẳng một tiếng động nào vọng đến từ phía ngôi nhà. Anh thận trọng tiến bước. Kìa, ngay chỗ khúc cua của hàng cây, toàn bộ ngôi nhà đột ngột hiện ra trước mắt anh với mặt tiền tối sẫm; chỉ có hai ô cửa sổ tầng trên là đang lấp lánh ánh đèn: trong phòng Liza, một ngọn nến đang cháy sau chiếc chụp đèn màu trắng, còn trong phòng ngủ của Márfa Timoféevna, ngọn đèn thờ tỏa ánh sáng đỏ rực trước những bức thánh ảnh, hắt lên một thứ hào quang đều đặn trên lớp khung mạ vàng; ở tầng dưới, cánh cửa dẫn ra ban gianh đang hé mở toang hoác. Lavrétzky ngồi xuống một chiếc ghế gỗ, chống tay lên cằm và đăm đăm nhìn về phía cửa ra vào và ô cửa sổ. Nửa đêm điểm trong thị trấn; trong ngôi nhà, chiếc đồng hồ nhỏ lanh lảnh gióng lên mười hai tiếng; bác gác đêm gõ lách cách đều đặn lên tấm ván gỗ. Lavrétzky chẳng nghĩ ngợi gì, chẳng mong chờ điều chi; anh chỉ thấy ấm áp khi được ở gần Liza, khi được ngồi trong khu vườn của cô, trên chiếc ghế dài mà cô cũng từng ngồi qua không chỉ một lần... Ánh đèn trong phòng Liza vụt tắt.

"Chúc ngủ ngon, cô bé dấu yêu của anh," Lavrétzky thì thầm, anh vẫn ngồi bất động và không rời mắt khỏi ô cửa sổ đã tối hẳn.

Bỗng một tia sáng xuất hiện ở một trong các ô cửa sổ tầng dưới, rồi chuyển sang cửa sổ thứ hai, thứ ba... Ai đó đang cầm nến đi qua các căn phòng. "Liệu có phải Liza không? Không thể nào!"... Lavrétzky nửa đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Một bóng hình quen thuộc thoáng qua, và Liza xuất hiện trong phòng khách. Khoác chiếc áo đầm trắng, mái tóc buông xõa hờ hững trên đôi vai, cô nhẹ nhàng tiến đến chiếc bàn, cúi người đặt cây nến xuống rồi tìm kiếm thứ gì đó; đoạn, quay mặt về phía khu vườn, cô tiến đến cánh cửa mở rộng, và tựa như một bóng hình trắng ngần, thanh thoát và nhẹ nhàng, cô dừng lại nơi ngưỡng cửa. Một luồng run rẩy chạy dọc các thớ thịt của Lavrétzky.

"Liza!" — thốt ra từ đôi môi anh, tiếng gọi khẽ đến mức khó lòng nghe thấy.

Cô giật mình, trừng mắt nhìn vào màn đêm.

"Liza!" — Lavrétzky lặp lại lớn tiếng hơn, rồi bước ra từ bóng râm của hàng cây.

Liza hoảng hốt rướn cổ lên và lùi lại phía sau. Anh gọi cô lần thứ ba và dang rộng vòng tay về phía cô. Cô rời khỏi khung cửa, bước hẳn ra khu vườn.

"Là anh ư?" — cô cất lời. — "Anh đang ở đây sao?"

"Là anh... anh đây... hãy nghe anh nói," — Lavrétzky thì thầm, và nắm lấy tay cô kéo về phía chiếc ghế dài.

Cô ngoan ngoãn bước theo anh mà chẳng hề kháng cự; gương mặt tái nhợt, đôi mắt điềm tĩnh cùng mọi cử chỉ của cô đều toát lên vẻ ngạc nhiên khôn xiết. Lavrétzky đỡ cô ngồi xuống ghế, còn bản thân đứng chắn ngay trước mặt cô.

"Anh chẳng hề có ý định đến đây," — anh mở lời: — "Anh đến đây hoàn toàn tình cờ... Anh... anh... anh yêu em," — anh thổ lộ, mang theo một nỗi sợ hãi không tài nào cưỡng lại.

Liza chậm rãi liếc nhìn anh; dường như phải đến khoảnh khắc ấy cô mới thực sự nhận thức được mình đang ở đâu và đang ở cạnh ai. Cô toan đứng dậy nhưng không nổi, đành lấy hai tay che kín mặt.

"Liza," — Lavrétzky gọi: — "Liza," — anh lặp lại, rồi sụp xuống quỳ dưới chân cô...

Đôi vai cô bắt đầu run lên nhè nhẹ, những ngón tay trên đôi bàn tay tái nhợt càng ấn chặt hơn vào khuôn mặt.

"Em làm sao thế?" — Lavrétzky thốt lên, và anh nghe thấy tiếng nức nở nghẹn ngào. Lạnh giá thấu tận tâm can... Anh hiểu ý nghĩa của những giọt nước mắt ấy. "Chẳng lẽ em yêu anh sao?" — anh thì thầm, vội đưa tay chạm vào đầu gối cô.

“Đứng lên đi,” anh nghe thấy giọng cô vang lên: — “Đứng lên đi, Feódor Ivánitch. Anh và em đang làm cái gì thế này?”

Anh đứng dậy, ngồi xuống bên cô trên chiếc ghế dài. Cô không còn khóc nữa, mà đang đăm đăm nhìn anh bằng đôi mắt còn đẫm lệ.

“Em sợ lắm: chúng ta đang làm gì thế này?” — cô lặp lại.

“Anh yêu em,” — anh lại nói: — “Anh sẵn sàng dâng hiến cả cuộc đời mình cho em.”

Cô lại run lên, tựa như có thứ gì đó vừa châm chích vào da thịt, rồi ngước đôi mắt nhìn lên bầu trời.

“Mọi chuyện đều ở trong tay Chúa,” — cô nói.

“Nhưng em có yêu anh không, Liza? Liệu chúng ta có được hạnh phúc không?”

Cô rủ mi mắt; anh dịu dàng kéo cô về phía mình, và đầu cô tựa lên vai anh... Anh khẽ nghiêng đầu cô sang một bên và chạm vào đôi môi tái nhợt của cô.

Nửa giờ sau, Lavrétzky đang đứng trước cánh cổng nhỏ. Cậu thấy cửa đã khóa, đành phải nhảy qua hàng rào. Anh quay lại thị trấn, rảo bước qua những con phố đang chìm trong giấc ngủ. Cảm giác hạnh phúc ngập tràn, bất ngờ dâng trào trong tâm hồn anh; mọi hoài nghi đã vụt tắt trong lồng ngực. "Biến đi, quá khứ, bóng ma hắc ám," anh thầm nghĩ: "cô ấy yêu ta, cô ấy sẽ là của ta." Bỗng nhiên, anh có cảm giác như trong không gian phía trên đầu mình, những âm thanh tuyệt vời, khải hoàn đang ngân lên; những giai điệu càng lúc càng vang dội uy nghi hơn; chúng tuôn trào thành một dòng thác hùng tráng, ngợi ca — và tựa hồ như trong tiếng nhạc ấy, toàn bộ hạnh phúc của đời anh đang cất lên tiếng nói và khúc ca của riêng mình. Anh ngoái nhìn xung quanh: những âm thanh ấy đang bay ra từ hai ô cửa sổ ở tầng trên của một ngôi nhà nhỏ bé.

"Lemm!" — Lavrétzky hét lên và chạy biến về phía ngôi nhà. — "Lemm! Lemm!" — anh lớn giọng gọi lại lần nữa.

Những âm thanh vụt tắt, và bóng dáng ông lão mặc chiếc áo choàng ngủ, phanh ngực, mái tóc bù xù liền hiện ra bên cửa sổ.

"Aha!" — ông cất giọng đầy uy quyền: — "Là cậu đấy ư?"

“Christofór Feódoritch! Âm nhạc tuyệt vời làm sao! Vì ơn Chúa, hãy mở cửa cho tôi vào đi.”

Ông lão chẳng thèm nói một lời, vung tay một cách oai nghiêm ném thẳng chìa khóa cửa từ trên cửa sổ xuống lòng đường. Lavrétzky nhanh chân chạy lên gác, đẩy cửa bước vào và toan lao tới chỗ Lemm, nhưng ông lão liền ra lệnh bằng một cử chỉ hách dịch bảo anh ngồi xuống ghế; ông cộc lốc cất giọng bằng tiếng Nga: "Ngồi xuống và lắng nghe!" Rồi ông ngồi vào đàn piano, đưa ánh mắt kiêu hãnh và nghiêm nghị nhìn quanh một lượt, và bắt đầu chơi. Đã lâu lắm rồi Lavrétzky mới được nghe thứ âm thanh nhường này: một giai điệu ngọt ngào, đắm say, xoáy sâu vào tâm can ngay từ những nốt nhạc đầu tiên; bản nhạc rực rỡ và đong đầy nguồn cảm hứng, niềm hạnh phúc cùng vẻ đẹp tuyệt mỹ; nó dâng trào rồi tan loãng; nó chạm đến mọi thứ quý giá, huyền bí và thiêng liêng tồn tại trên cõi đời này; nó thì thầm khúc bi thương bất tử, rồi lơ lửng trôi đi để tắt lịm nơi cõi trời. Lavrétzky đứng thẳng người, lạnh ngắt và tái mét vì mê mẩn. Những giai điệu ấy như thấm đẫm vào tận tâm hồn anh — nơi vừa chấn động vì hạnh phúc của tình yêu; bản thân chúng cũng đang bùng cháy ngọn lửa ái tình. "Hãy chơi lại đi," — anh thì thầm ngay khi hợp âm cuối cùng vừa dứt. Ông lão liếc nhìn anh bằng ánh mắt sắc như diều hâu, đấm ngực một cái rồiõng dạc tuyên bố bằng tiếng mẹ đẻ: — "Tôi sáng tác đấy, bởi tôi là một nhạc sĩ vĩ đại," — rồi ông lại tấu lên khúc cao hứng tuyệt diệu của mình. Trong phòng chẳng có ngọn nến nào; ánh trăng non rọi xiên qua khung ô cửa; bầu không gian nhạy cảm rung lên bần bật đầy âm hưởng; căn phòng nhỏ bé, nhợt nhạt bỗng hóa thành chốn linh thiêng, và vầng trán ông lão ngẩng cao, ngập tràn cảm hứng giữa không gian mờ ảo ánh bạc. Lavrétzky bước đến ôm chầm lấy ông. Ban đầu, Lemm không đáp lại cái ôm ấy, thậm chí còn dùng khuỷu tay đẩy anh ra; suốt một hồi lâu, chẳng cử động lấy một cơ bắp, ông vẫn giương đôi mắt nhìn đăm đăm vẻ nghiêm nghị, gần như thô lỗ như trước, và chỉ càu nhàu vài tiếng: "Aha!" Cuối cùng, gương mặt biến sắc của ông cũng dịu lại, giãn ra, và để đáp lại những lời chúc mừng nồng nhiệt của Lavrétzky, ông thoạt đầu mỉm cười đôi chút, rồiòa khóc, nức nở yếu ớt như một đứa trẻ.

"Thật kỳ diệu làm sao," — ông nói: — "đúng lúc này mà cậu lại đến; nhưng tôi biết — tôi biết hết mọi chuyện rồi."

"Ông biết hết rồi ư?" — Lavrétzky bối rối thốt lên.

"Cậu vừa nghe tôi đàn đấy thôi," — Lemm đáp: — "chẳng nhẽ cậu không hiểu là tôi biết tất cả sao?"

Lavrétzky không tài nào chợp mắt cho đến tận sáng: suốt cả đêm dài, anh cứ ngồi ngẩn ngơ trên giường. Và Liza cũng chẳng ngủ: cô cầu nguyện.