Buổi chiều xuân rực rỡ đang dần buông, những cụm mây hồng nhỏ xíu lơ lửng trên tầng không, trông như không phải đang trôi ngang mà đang lùi sâu vào tận thẳm cùng của khoảng trời xanh ngắt.

Trước cửa sổ mở của một ngôi nhà khang trang, nằm ở một trong những con phố ngoại vi thành phố O * * * – thủ phủ của một tỉnh lỵ, có hai người phụ nữ đang ngồi; một người năm mươi tuổi, người kia đã bảy mươi tuổi và nay đã già nua.

Người thứ nhất tên là Márya Dmítrievna Kalítin. Chồng bà, nguyên là chưởng lý của tỉnh, người từng nổi danh trong thời của mình như một viên chức mẫn cán — một người có tính khí quả quyết và năng nổ, hay cáu bẳn và bướng bỉnh — đã qua đời mười năm trước. Ông từng nhận được một nền giáo dục tương đối tốt, từng theo học đại số, nhưng vì sinh ra trong một tầng suất nghèo khó, ông đã sớm nhận thức được sự cần thiết phải tự mở đường cho bản thân và tích lũy tiền tài. Márya Dmítrievna đã kết hôn với ông vì tình yêu; bề ngoài ông không có gì là khó coi, lại thông minh, và khi muốn, ông có thể rất đỗi nhã nhặn. Márya Dmítrievna (tên thời con gái là Péstoff) đã mồ côi cha mẹ từ khi còn nhỏ, trải qua vài năm ở Moskva trong một viện giáo dục của chính phủ, và khi trở về, bà sống cách O * * * năm mươi verst, tại ngôi làng quê hương Pokróvskoe, cùng với người cô và người anh cả. Người anh này chẳng bao lâu sau chuyển đến Petersburg nhậm chức, và để cho em gái cùng người cô chịu cảnh thiếu thốn bần hàn, cho đến khi cái chết bất ngờ chấm dứt sự nghiệp của ông. Márya Dmítrievna thừa kế Pokróvskoe, nhưng không sống ở đó lâu; ngay trong năm thứ hai sau khi kết hôn với Kalítin — người đã chinh phục trái tim bà chỉ trong vòng vài ngày, Pokróvskoe đã được đổi lấy một điền trang khác, sinh lời hơn nhiều nhưng xấu xí và không có dinh cơ, đồng thời Kalítin mua một ngôi nhà ở thị trấn O * * * và định cư luôn ở đó cùng vợ. Gắn liền với ngôi nhà là một khu vườn rộng lớn; ở một phía, nó giáp liền với những cánh đồng trống trải ngoài thị trấn. Kalítin — người vốn vô cùng ghét sự trì trệ ở vùng quê — rõ ràng đã quyết định rằng chẳng có lý do gì để kéo dài sự tồn tại trên điền trang ấy. Márya Dmítrievna đã không ít lần thầm tiếc nuối chốn Pokróvskoe xinh xắn với con suối nhỏ vui tươi, những thảm cỏ rộng và những lùm cây xanh ngắt; nhưng bà không hề trái ý chồng trong bất cứ chuyện gì, và vô cùng sùng bái sự thông minh cùng sự hiểu biết thế sự của ông. Thế nhưng, khi ông qua đời sau mười lăm năm chung sống, để lại một con trai và hai con gái, Márya Dmítrievna đã trở nên gắn bó với ngôi nhà và đời sống thị thành đến mức chính bà cũng không muốn rời khỏi O * * * nữa.

Thời trẻ, Márya Dmítrievna từng nổi danh là một thiếu nữ tóc vàng xinh đẹp, và ở tuổi năm mươi, các nét trên khuôn mặt bà vẫn không thiếu vẻ cuốn hút, dù chúng đã có phần phúng phính và kém phần sắc nét. Bà thiên về cảm xúc hơn là nhân hậu, và ngay cả khi đã có tuổi, bà vẫn giữ nguyên những thói quen thời đi học; bà nuông chiều bản thân, dễ cáu gắt, thậm chí còn rơi nước mắt khi ý mình không được chiều theo; bù lại, bà rất mực âu yếm và nhã nhặn khi mọi mong muốn được đáp ứng và không ai trái lời bà. Nhà bà là một trong những nơi dễ chịu nhất trong thị trấn. Cơ ngơi của bà rất đáng kể, phần lớn không phải do thừa kế mà là do người chồng tạo dựng nên. Cả hai cô con gái đều sống cùng bà; còn con trai bà đang theo học tại một trong những cơ sở giáo dục tốt nhất của chính phủ ở Petersburg.

Bà cụ ngồi cạnh cửa sổ cùng Márya Dmítrievna chính là người cô ruột ấy, tức người chị của cha bà, người mà bà từng chung sống suốt mấy năm trời tại Pokróvskoe thuở trước. Tên bà là Márfa Timoféevna Péstoff. Bà nổi tiếng là một người kỳ quặc, có tính cách độc lập, thẳng thừng nói sự thật vào mặt bất cứ ai, và dẫu gia cảnh vô cùng nghèo nàn, bà vẫn cư xử như thể mình nắm trong tay hàng ngàn rúp. Bà không thể nào chịu nổi người chồng quá cố của cháu gái, và ngay khi cháu vừa kết hôn với ông, bà liền lui về điền trang bé nhỏ của mình, sống ở đó suốt mười ròng rã trong một cái chuồng gà của nông dân. Márya Dmítrievna rất sợ bà. Mang mái tóc đen và đôi mắt lanh lợi dẫu tuổi đã cao, nhỏ thó, mũi nhọn, Márfa Timoféevna bước đi thoăn thoắt, lưng thẳng tắp, nói năng nhanh nhẹn, rành mạch bằng một giọng cao vút, lảnh lót. Bà luôn đội một chiếc mũ trắng và mặc một chiếc áo khoác trắng.

— Em làm thế để làm gì vậy? — bà đột nhiên hỏi Márya Dmítrievna. — Em thở dài vì chuyện gì thế, hở mẹ hiền?

— Thì... — người kia đáp. — Những đám mây mới đẹp làm sao!

— À, thế ra em đang tiếc thương cho chúng đấy phỏng?

Márya Dmítrievna không đáp.

— Có phải lão Gedeónovsky đang đi tới đằng kia không nhỉ? — Márfa Timoféevna vừa nói, vừa nhanh nhẹn động đũa đan (bà đang đan một chiếc khăn choàng lớn sặc sỡ). — Lão ta có thể cùng ngồi thở dài với em đấy, — hoặc nếu không, lão có thể bị đặt dăm câu dối trá nào đó cho chúng ta nghe.

— Sao lúc nào cô cũng dùng giọng điệu khắc nghiệt thế để nói về ông ấy nhỉ? Sergyéi Petróvitch là một con người đáng kính mà.

— Đáng kính cơ đấy! — bà cụ nhắc lại với vẻ quở trách.

— Lại vô cùng tận tụy với người chồng quá cố của con nữa chứ! — Márya Dmítrievna nhận xét. — Cho đến tận bây giờ, con vẫn không thể nghĩ đến điều đó mà lòng dửng dưng cho được.

— Ta thì có đấy! Lão ta đã kéo cổ ông ấy ra khỏi vũng bùn đấy thôi, — Márfa Timoféevna càu nhàu, đôi đũa đan trong tay lại càng chuyển động nhanh hơn.

— Trông lão ta cứ như một sinh vật hiền lành ấy nhỉ, — bà lại cất lời, — đầu tóc bạc trắng cả, thế mà hễ mở miệng ra là lại nói dối hoặc vu khống. Mà lão lại còn là một cố vấn quốc vụ nữa chứ! Thôi đi, lão chỉ là con của một tên thầy tu thôi: chẳng còn gì để nói nữa!

— Ai mà chẳng có lầm lỗi hả cô? Dĩ nhiên là ông ấy có điểm yếu đó rồi. Sergyéi Petróvitch đâu được học hành gì — dĩ nhiên là ông ấy không nói được tiếng Pháp; nhưng dù cô có nói gì đi nữa, ông ấy vẫn là một người dễ mến.

— Phải, lão lúc nào chẳng chực liếm tay em. Không biết tiếng Pháp — thật là một tại họa lớn! Bản thân ta đây cũng có rành rẽ cái "thứ tiếng địa phương" Pháp hoét ấy đâu. Tốt hơn là lão chẳng biết thứ tiếng nào sất: thế thì lão đã chẳng phải thốt ra những lời dối trá. Mà nhắc tới Tào Tháo, Tào Tháo tới kìa — Márfa Timoféevna nói thêm, liếc ra ngoài đường. — Kìa lão ta đang sải bước tới đấy, cái con người dễ mến của em. Đôi chân dài ngoẵng y hệt như con cò.

Márya Dmítrievna liền chỉnh lại những lọn tóc xoăn. Márfa Timoféevna nhe răng cười nhìn theo.

— Mẹ hiền ơi, ở đó chẳng lẽ em không có lấy một sợi tóc bạc nào sao? Em nên mắng con Paláshka một trận mới phải. Sao nó lại không thấy nhỉ?

— Ối cô ơi, lúc nào cô cũng thế... — Márya Dmítrievna lầm bầm với vẻ bực bội, ngón tay gõ nhịp lên tay vịn chiếc ghế bành.

— Sergyéi Petróvitch Gedeónovsky! — một chú tiểu đồng má hồng lém lỉnh lách mình qua cánh cửa cất giọng lanh lảnh báo tin.