Khi Lavrétzky bước về đến nhà, ngay ngưỡng cửa phòng khách, anh đã được chào đón bởi một người đàn ông cao gầy, khoác chiếc áo khoác xanh đã sờn, với bộ mai tóc hoa râm bù xù, chiếc mũi dài thẳng và đôi mắt nhỏ đỏ hoe. Đó chính là Mikhalévitch, người bạn học cũ của anh thời đại học. Lavrétzky thoạt đầu không nhận ra, nhưng liền ôm chầm lấy bạn một cách nồng nhiệt ngay khi nghe nhắc đến tên. Họ đã không gặp lại nhau kể từ những ngày tháng ở Moskva. Hàng loạt tiếng kêu cứu hoả, câu hỏi tuôn trào; những ký ức bấy lâu vùi lấp nay được ánh dương chiếu rọi. Vừa vội vã hút hết tẩu thuốc này đến tẩu thuốc khác, vừa nốc cạn từng ngụm trà lớn, lại vừa khua khoắng đôi tay dài, Mikhalévitch hào hứng kể cho Lavrétzky nghe về những cuộc phiêu lưu của mình; chẳng có gì gọi là vui vẻ lắm, anh chẳng thể khoe khoang về bất kỳ thành công nào trên đường đời — nhưng anh cứ cười không ngớt, một tiếng cười khàn khàn và đầy vẻ căng thẳng. Trước đó một tháng, anh vừa nhận được chân làm việc trong phòng kế toán tư của một chủ lò rượu giàu có, cách thị trấn O*** chừng ba trăm véc-stơ, và khi hay tin Lavrétzky từ nước ngoài trở về, anh đã rẽ ngang đường để tới thăm người bạn cũ. Mikhalévitch vẫn nói năng cộc lốc như thời trẻ, ồn ào và sôi nổi như thuở nào. Lavrétzky định nhắc đến gia cảnh của mình, nhưng Mikhalévitch liền ngắt lời, vội vã lẩm bẩm: "Tôi nghe rồi, người anh em ạ, tôi nghe chuyện đó rồi — ai mà lường trước được cơ chứ?" — rồi lập tức lái câu chuyện sang những vấn đề bình luận chung.

"Tôi ấy mà, người anh em," — anh ta cất lời: — "ngày mai tôi phải đi rồi; hôm nay, xin cậu lượng thứ — chúng ta sẽ thức khuya một chút — tôi nhất định phải tìm hiểu xem quan điểm, tín điều của cậu bây giờ ra sao, cậu đã trở thành con người thế nào, và cuộc đời đã dạy cho cậu những gì." (Mikhalévitch vẫn giữ nguyên lối nói cách điệu từ những năm 1830.) "Còn bản thân tôi, tôi đã thay đổi nhiều phương diện rồi đấy, anh bạn ạ: những con sóng cuộc đời đã ập xuống ngực tôi — quái quỷ thật, ai là kẻ đã nói câu đó nhỉ? — dẫu rằng, ở những điểm cốt tử và quan trọng, tôi chẳng đổi thay; tôi vẫn tin vào điều thiện, vào chân lý như xưa; nhưng tôi không chỉ tin — mà giờ đây tôi là một tín đồ, đúng thế — tôi là một tín đồ, một tín đồ sùng đạo. Lắng nghe này, cậu thừa biết tôi có làm thơ; thơ tôi chẳng có chất thơ đâu, nhưng nó có sự thật. Tôi sẽ ngâm cho cậu nghe khúc ca cuối cùng của tôi: trong đó tôi đã bộc lộ những tín điều chân thành nhất của mình. Nghe nhé." Mikhalévitch bắt đầu cất giọng ngâm thơ; bài thơ khá dài, và kết thúc bằng những câu sau:

Đến với cảm xúc mới, tôi hiến dâng trọn vẹn trái tim mình,

Tâm hồn tôi trở lại thơ ngây như trẻ nhỏ:

Tôi đã thiêu rụi tất cả những gì từng tôn thờ,

Và tôn thờ tất cả những gì từng thiêu rụi.

Khi ngâm những câu thơ cuối ấy, Mikhalévitch suýt bật khóc; những cái giật cơ nhẹ nhàng — dấu hiệu của cảm xúc sâu lắng — lướt qua bờ môi rộng, khiến khuôn mặt kém sắc của anh bừng sáng. Lavrétzky cứ thế lặng yên lắng nghe; bản tính thích phản biện trong anh bắt đầu trỗi dậy; cái nhiệt huyết lúc nào cũng sẵn sàng sôi sục, lúc nào cũng sục sôi của cậu sinh viên Moskva năm nào khiến anh thấy bực bội. Chưa đầy mười lăm phút trôi qua, một cuộc tranh cãi đã bùng nổ giữa hai người, một trong những cuộc tranh cãi bất tận mà chỉ người Nga mới có khả năng thực hiện. Sau nhiều năm xa cách sống trong hai thế giới hoàn toàn khác biệt, chẳng hiểu rõ suy nghĩ của người khác lẫn của chính mình — chỉ biết bắt bẻ từng câu chữ rồi đáp trả cũng bằng những từ ngữ trống rỗng — họ tranh luận về những đề tài trừu tượng nhất — và tranh luận cứ như thể đó là chuyện sống còn đối với cả hai: họ gào thét to đến mức mọi người trong nhà đều hoảng sợ, còn tội nghiệp lão Lemm, từ lúc Mikhalévitch tới đã tự khóa mình trong phòng,âm thầm hoang mang và đâm ra sợ hãi.

"Thế sau chuyện này thì cậu là cái thá gì? Một kẻ vỡ mộng ư?" — Mikhalévitch gào lên vào lúc một giờ sáng.

"Làm quái gì có hạng người vỡ mộng nào cơ chứ?" — Lavrétzky đáp trả: — "họ đều là những kẻ khốn khổ và bệnh hoạn cả — mà này, tôi nhấc bổng cậu lên bằng một tay đấy, tin không?"

"Ồ, nếu không phải là một kẻ vỡ mộng, thì là một kẻ hoài nghi, mà thế thì lại càng tồi tệ hơn." (Cách phát âm của Mikhalévitch vẫn vương vấn âm hưởng vùng Tiểu Nga quê hương anh.) "Và cậu lấy quyền gì mà làm kẻ hoài nghi? Cậu đã gặp vận hạn trong đời, cứ cho là thế đi; đó không phải lỗi của cậu: cậu sinh ra với một tâm hồn nồng nhiệt, biết yêu thương, nhưng lại bị ép phải xa lánh phụ nữ: người đàn bà đầu tiên bước vào đời cậu chắc chắn phải lừa dối cậu thôi."

"Và cô ta đã lừa dối tôi thật," — Lavrétzky trầm giọng nhận xét.

"Được rồi, được rồi; chính tôi là công cụ của định mệnh trong chuyện đó — nhưng tôi đang nói nhảm cái quái gì thế này?—chẳng có định mệnh quái quỷ nào sất; đó chẳng qua là thói quen cũ nói năng không chuẩn xác của tôi mà thôi. Nhưng điều đó chứng minh được cái gì chứ?"

"Nó chứng minh rằng họ đã làm tôi trật khớp ngay từ thưở nhỏ."

"Thì hãy nắn lại xương đi! Vì mục đích đó mà cậu sinh ra là một con người, một đấng nam nhi; cậu chẳng việc gì phải đi vay mượn nghị lực cả! Nhưng suy cho cùng, liệu có thể, liệu có cho phép biến một sự việc cá nhân, gọi là thế đi, thành một quy luật chung, một quy luật bất biến hay sao?"

"Quy luật nằm ở đâu chứ?" — Lavrétzky ngắt lời — "Tôi không công nhận...."

"Phải, đó chính là quy luật của cậu, quy luật của cậu đấy," — Mikhalévitch đến lượt mình lại ngắt lời anh....

"Cậu là một kẻ vị kỷ, cậu chính là kẻ như thế!" — hắn gầm lên một tiếng sau đó một giờ: — "cậu đã khao khát sự hưởng thụ cá nhân của riêng mình, cậu đã khao khát hạnh phúc trong đời, cậu đã khao khát chỉ sống cho một mình cậu mà thôi...."

"Ý cậu thế nào là hưởng thụ cá nhân?"

"Và mọi thứ đã lừa dối cậu; mọi thứ đã sụp đổ dưới chân cậu rồi."

"Hưởng thụ cá nhân là cái gì — tôi hỏi cậu đấy?"

"Và nó tất yếu phải sụp đổ. Bởi vì cậu đã tìm kiếm chỗ dựa ở nơi chẳng thể tìm thấy, bởi vì cậu đã xây nhà trên cát lún...."

"Nói rõ ràng hơn đi, đừng dùng ẩn dụ nữa, vì tôi chẳng hiểu cậu đang nói gì đâu."

"Bởi vì — cứ cười đi nếu cậu thích — bởi vì trong cậu chẳng có đức tin, chẳng có sự nồng ấm của trái tim; tâm trí ư, chỉ là một cái tâm trí rẻ mạt mà thôi; cậu đơn giản chỉ là một kẻ theo phái Voltaire đáng thương, lỗi thời — cậu chính là thứ đó đấy!"

"Ai cơ — tôi là kẻ theo phái Voltaire ư?"

"Đúng thế, y hệt như cha cậu vậy, và chính bản thân cậu cũng chẳng mảy may nghi ngờ điều đó."

"Nghe những lời đó xong," — Lavrétzky thét lên — "tôi có quyền nói rằng cậu là một kẻ cuồng tín!"

"Khổ thân tôi!" — Mikhalévitch hối hận đáp lại: — "thật bất hạnh làm sao, cho đến nay tôi vẫn chưa tài nào xứng đáng với một danh xưng cao quý đến thế...."

"Giờ thì tôi đã tìm ra cách gọi tên cậu rồi," — chính gã Mikhalévitch này gào lên vào lúc ba giờ sáng; — "cậu không phải là một kẻ hoài nghi, không phải là một kẻ vỡ mộng, cũng chẳng phải là một kẻ theo phái Voltaire — cậu chỉ là một kẻ ba hoa, một kẻ ba hoa mang tâm địa xấu xa, một kẻ ba hoa có ý thức chứ không phải kẻ ba hoa ngây thơ. Những kẻ ba hoa ngây thơ chỉ nằm dài trên lò sưởi và chẳng làm gì cả, bởi vì họ chẳng biết làm bất cứ thứ gì; và họ cũng chẳng nghĩ ngợi điều chi. Còn cậu là một con người có tư duy — thế mà cậu cứ nằm ì ra đó; cậu hoàn toàn có thể làm một điều gì đó — nhưng cậu lại chẳng làm gì sất; cậu nằm ngửa cái bụng béo tốt lên trời và nói rằng: 'Nằm thế này mới phải phép, bởi vì tất cả những gì con người làm ra đều là nhảm nhí, là thứ ba hoa chẳng dẫn đến đâu cả'."

"Nhưng cái quái gì khiến cậu nghĩ rằng tôi ba hoa chứ," — Lavrétzky khăng khăng — "sao cậu lại áp đặt những suy nghĩ đó cho tôi?"

"Và hơn thế nữa, tất cả các cậu, toàn bộ những kẻ cùng một giuộc với các cậu," — gã Mikhalévitch ngông cuồng tiếp lời: — "đều là những kẻ ba hoa uy bác. Các cậu biết rõ chân người Đức khập khiễng bên nào, các cậu biết rõ người Anh và người Pháp dở tệ ở điểm gì — và chính sự hiểu biết đó đã tiếp tay, đã biện minh cho sự lười biếng đáng hổ thẹn của các cậu, cho sự bất động đáng ghê tởm của các cậu. Thậm chí có kẻ còn tự hào và thốt lên rằng: 'Mình mới tài khôn làm sao! — mình cứ nằm ỳ ra đấy, còn bọn kia, lũ ngốc nghếch, cứ cắm cổ chạy ngược chạy xuôi.' Phải! — Và giữa chúng ta cũng có những vị thiếu gia như thế — tuy nhiên tôi không có ý ám chỉ cậu đâu — những kẻ đã dành trọn cuộc đời mình trong một trạng thái đờ đẫn chán chường, rồi quen dần với nó, cứ ngồi lù lù ở đó tựa như... tựa như cái nấm mọc trong vại kem chua," — Mikhalévitch tự khựng lại, rồi bật cười trước sự so sánh của chính mình. — "Ồ, cái trạng thái đờ đẫn chán chường đó chính là nấm mồ chôn vùi nước Nga! Gã ba hoa đáng ghê tởm ấy, suốt cả cuộc đời chỉ chực chờ để lao vào làm việc..."

"Thôi đi, sao cậu cứ mở miệng ra là chửi mắng người khác thế hả?" — đến lượt Lavrétzky gầm lên. — "Làm việc... hành động... Thay vì chửi bới, hãy bảo tôi phải làm gì đi, cái đồ Demosthenes xứ Poltáva kia!"

"Nhìn cái thói giở chứng của hắn kìa! Tôi sẽ không nói cho cậu biết đâu, người anh em ạ; ai nấy đều phải tự nhận thức được điều đó lấy chứ," — Demosthenes mỉa mai đáp lời. — "Một điền chủ, một nhà quý tộc — thế mà lại chẳng biết mình phải làm gì! Cậu chẳng có đức tin, bằng không thì cậu đã biết rõ; cậu chẳng có đức tin — và chẳng có sự mặc khải nào hết."

"Làm ơn để tôi yên một chút xem nào, đồ quỷ quái: hãy cho tôi cơ hội được nhìn ngắm lại xung quanh mình," — Lavrétzky khẩn khoản.

"Không một phút, không một giây nghỉ ngơi nào hết!" — Mikhalévitch đáp trả với một cử chỉ uy quyền của bàn tay. — "Không một giây nào cả! — Thần Chết chẳng đợi chờ ai, và cuộc đời thì không được phép chờ đợi."...

"Và từ bao giờ, từ nơi nào mà người ta lại nhiễm cái ý tưởng trở thành những kẻ ba hoa thế nhỉ?" — hắn gào lên vào lúc bốn giờ sáng, nhưng giọng hắn lúc này đã bắt đầu khàn đặc lại: — "ngay giữa chúng ta! ngay lúc này! tại nước Nga này! khi mà mỗi một cá nhân đều phải gánh vác một sứ mệnh, một trọng trách lớn lao đối với Thượng Đế, đối với dân tộc, đối với chính bản thân mình! Chúng ta đang chìm vào giấc ngủ, thế mà thời gian vẫn cứ trôi đi; chúng ta vẫn đang ngủ vùi..."

"Cho phép tôi được nhắc nhở cậu thế này," — Lavrétzky lên tiếng — "rằng lúc này chúng ta chẳng hề ngủ chút nào đâu, mà trái lại, đang làm cho những người khác không tài nào ngủ được ấy chứ. Chúng ta đang gân cổ lên gáy như lũ gà trống kìa. Nghe kìa, chẳng phải đó là tiếng gà gáy canh ba đấy chứ?"

"Màn" tung hứng đó khiến Mikhalévitch lúng túng và dịu hẳn xuống. "Hẹn gặp lại vào ngày mai nhé," — hắn mỉm cười nói — rồi nhét chiếc tẩu thuốc vào túi da đựng thuốc lá. "Hẹn gặp lại ngày mai," — Lavrétzky lặp lại. Nhưng đôi bạn vẫn tiếp tục trò chuyện thêm một tiếng đồng hồ nữa. Dẫu vậy, giọng nói của họ không còn cao vút lên nữa, và những lời họ trao đổi trở nên điềm tĩnh, buồn bã và ân cần.

Mikhalévitch ra đi vào ngày hôm sau, mặc cho mọi nỗ lực níu kéo của Lavrétzky. Phê-đô-rơ I-vã-nô-vích đã không tài nào thuyết phục được anh ta ở lại; nhưng bù lại, anh đã được trò chuyện với hắn thỏa thích. Hóa ra là Mikhalévitch chẳng còn một xu dính túi trên đời. Ngay từ tối hôm trước, Lavrétzky với lòng trắc ẩn đã nhận thấy ở hắn tất cả những dấu hiệu và thói quen của một kiếp nghèo thâm căn cố đế; đôi giày của anh ta đã rách bươm, chiếc áo khoác phía sau lưng bị tuột mất một cúc, đôi bàn tay chẳng màng đến chuyện đeo găng, những sợi lông tơ lộ rõ trên mái tóc; khi vừa tới nơi, anh ta thậm chí chẳng thèm nghĩ đến việc xin nước rửa mặt, và đến bữa tối thì ngốn ngấu như một con cá mập, xé toạc từng miếng thịt bằng tay và nhai ngấu nghiến những khúc xương kêu răng rắc bằng hàm răng chắc khỏe, đen sì của mình. Hóa ra, việc đi làm thuê chẳng đem lại lợi ích gì cho anh ta, anh ta đã đặt toàn bộ hy vọng vào gã chủ thầu thu thuế — kẻ đã thuê anh ta đơn giản chỉ với mục đích có được "một kẻ có học thức" trong phòng kế toán của mình. Bất chấp tất cả những điều đó, Mikhalévitch chẳng hề nản lòng, vẫn sống cuộc đời của một kẻ theo chủ nghĩa yếm thế, một nhà duy tâm, một thi sĩ, người chân thành vui buồn trước số phận của nhân loại, trước ơn gọi của chính mình — và chẳng mảy quan tâm lắm đến việc làm sao để bản thân không bị chết đói. Mikhalévitch chưa kết hôn, nhưng đã yêu đương vô số lần, và viết thơ tặng tất cả những người tình của mình; với một sự nhiệt thành đặc biệt, hắn ca tụng một nàng "panna"[10] bí ẩn với mái tóc đen uốn lượn... Sự thực là có những lời đồn đại cho rằng nàng "panna" nói trên thực chất chỉ là một ả phụ nữ Do Thái bình dân, quen mặt với nhiều sĩ quan kỵ binh... nhưng xét cho cùng — điều đó có gì khác biệt chứ?

Mikhalévitch không hợp tính với Lemm lắm: những lời lẽ oang oang, cung cách thô lỗ của hắn khiến gã nhạc sĩ người Đức, vốn không quen với những điều đó, phải hoảng sợ... Một kẻ bất hạnh luôn đánh hơi thấy một kẻ bất hạnh khác từ khoảng cách xa xôi, nhưng hiếm khi lại kết thân với kẻ đó khi tuổi đã xế chiều, và điều này chẳng có gì đáng ngạc nhiên cho lắm: họ chẳng có gì để sẻ chia cùng nhau — thậm chí cả niềm hy vọng.

Trước lúc lên đường, Mikhalévitch lại có một cuộc trò chuyện dài với Lavrétzky, tiên tri về sự diệt vong sẽ giáng xuống đầu anh nếu anh không thức tỉnh nhận thức ra những sai lầm của mình, khẩn khoản nài nỉ anh hãy quan tâm nghiêm túc đến đời sống của những người nông dân, tự đặt bản thân ra làm gương khi tuyên bố rằng mình đã được tôi luyện trong lò lửa đau thương — và ngay sau đó, hắn lại vài lần tự ca tụng mình là một kẻ hạnh phúc, so sánh bản thân với loài chim trời, với đóa huệ ngoài đồng...

"Ít ra thì cũng là một đóa huệ đen," — Lavrétzky mỉa mai nhận xét.

"Ấy chết, người anh em, đừng có giở cái thói quý tộc ấy ra nữa," — Mikhalévitch cười xòa đáp lại: — "hãy tạ ơn Thượng Đế thì hơn, vì trong huyết quản của cậu đang chảy dòng máu bình dân chân chính. Nhưng tôi nhận ra rằng, lúc này cậu đang cần đến một sinh linh thuần khiết, siêu trần thoát tục nào đó để kéo cậu ra khỏi vũng lầy lãnh đạm này."

"Cảm ơn người anh em nhé," — Lavrétzky đáp: — "tôi đã quá đủ mấy cái sinh linh siêu trần thoát tục ấy rồi."

"Câm mồm đi, đồ cuinuik!" — Mikhalévitch quát lên.

"Cynic (kẻ yếm thế)," — Lavrétzky đính chính lại cho hắn.

"Đúng thế, cuinuik," — Mikhalévitch thản nhiên lặp lại, chẳng hề bối rối chút nào.

Ngay cả khi đã bước lên chiếc xe tarantás — nơi chiếc hòm đựng đồ phẳng lì, màu vàng, nhẹ một cách kỳ lạ vừa được khiêng ra — hắn vẫn tiếp tục huyên thuyên; được bọc kín trong một chiếc áo choàng kiểu Tây Ban Nha nào đó với cổ áo đã gỉ sét và những chiếc khuy áo hình móng vuốt sư tử, hắn vẫn tiếp tục trình bày quan điểm của mình về số phận nước Nga, tay vung vẩy đen đúa giữa không gian như thể đang gieo rắc những hạt giống cho sự thịnh vượng tương lai của đất nước. Cuối cùng thì những con ngựa cũng chuyển bánh... "Hãy khắc ghi ba từ cuối cùng của tôi!" — hắn gào lên, rướn cả người ra khỏi chiếc xe tarantás và chao đảo giữ thăng bằng: — "tôn giáo, tiến bộ, nhân đạo!... Vĩnh biệt!" Cái đầu hắn đội chiếc mũ sụp xuống tận mắt khuất dạng. Lavrétzky đứng thẫn thờ một mình ngoài hiên, dán mắt theo con đường cho đến khi chiếc xe tarantás khuất hẳn tầm mắt. "Nhưng có lẽ anh ta nói đúng đấy chứ," — anh tự nhủ khi bước ngược vào trong nhà: — "có lẽ mình đúng là một kẻ ba hoa thật." Rất nhiều lời lẽ của Mikhalévitch đã khắc sâu không phai mờ vào tâm can anh, dẫu cho anh đã tranh cãi và không đồng tình với hắn. Chỉ cần một con người mang lòng tốt, sẽ chẳng ai có thể xua đuổi được anh ta.

[10] Từ tiếng Ba Lan chỉ "phụ nữ quý tộc". — Chú thích của Dịch giả.