Liza đã viết thư cho Lavrétzky từ hôm trước, dặn chàng đến nhà họ vào buổi tối; nhưng trước tiên chàng tạt về căn hộ của mình.

Chàng không gặp cả vợ lẫn con gái ở nhà; qua lời mấy người hầu, chàng biết được nàng đã cùng con bé sang nhà dòng họ Kalítin. Tin tức ấy vừa khiến chàng giật nổi cơn thịnh nộ vừa làm chàng bực dọc. "Hiển nhiên là Varvára Pávlovna nhất quyết không để cho ta được yên thân đây," — chàng thầm nghĩ, lòng hừng hực cơn giận dữ. Chàng bắt đầu sải bước qua lại, chân tay liên tục gạt phăng sang một bên những món đồ chơi của đứa trẻ, sách vở và những vật dụng đàn bà cản đường; chàng gọi Justine đến, ra lệnh cho ả dọn sạch mớ "rác rưởi" ấy đi. — "Oui, monsieur," — ả đáp với một cái nhún môi nhăn nhó, rồi bắt đầu thu dọn căn phòng với những động tác uốn éo duyên dáng, ngầm cho Lavrétzky hiểu qua từng cử chỉ rằng ả coi chàng chẳng khác nào một tên gã thô lỗ chưa gọt giũa. Chàng trừng trừng nhìn cái khuôn mặt Paris nhăn nheo nhưng hãy còn "ưa nhìn", đầy vẻ giễu cợt của ả, ngắm đôi cổ tay áo trắng tinh, chiếc tạp dừa bằng lụa và cái mũ xinh xắn với ánh mắt đầy căm hận. Cuối cùng, chàng đuổi ả đi, và sau một hồi lâu chần chừ (Varvára Pávlovna vẫn chưa về), chàng quyết định sang nhà họ Kalítin, — không phải để gặp Márya Dmítrievna — (chàng đời nào lại bước chân vào phòng khách ấy, cái phòng khách mà vợ chàng đang có mặt), mà để gặp Márfa Timoféevna; chàng nhớ ra rằng có một chiếc cầu thang phụ từ lối cửa phụ của người hầu dẫn thẳng lên phòng bà. Lavrétzky bèn làm như vậy. May mắn thay cho chàng: ngay ở sân, chàng gặp Schúrotchka; cô dẫn chàng lên gặp Márfa Timoféevna. Trái với thường lệ, chàng thấy bà đang ngồi một mình; bà ngồi co ro trong góc, đầu để trần, gục mặt, hai tay đan vào nhau đặt trên đùi. Nhìn thấy Lavrétzky, cụ bà hết sức hoảng hốt, nhanh nhẹn đứng phắt dậy và đi qua đi lại trong phòng như đang tìm chiếc mũ của mình.

— À, mày đây rồi, mày đây rồi, — bà bắt đầu lảng tránh ánh mắt chàng, vừa lăng xăng quay cuồng — nào, dạo này thế nào? Thôi thế nào nữa nào? Giờ phải tính sao đây? Hôm qua mày đi đâu thế? À, cô ta đã đến, — ừ, phải. Thôi, chúng ta đành phải... dù bằng cách này hay cách khác vậy.

Lavrétzky thả mình xuống một chiếc ghế.

— Nào, ngồi xuống đi, ngồi xuống đi, — cụ bà tiếp tục. — Mày đi thẳng lối cầu thang lên đấy à. À phải, tất nhiên rồi. Sao thế? Mày đến để ngắm tao à? Cảm ơn nhé.

Cụ bà im lặng một lúc; Lavrétzky không biết phải nói gì với bà; nhưng bà hiểu ý chàng.

— Liza... ừ, Liza vừa ở đây xong, — Márfa Timoféevna vừa nói vừa thắt nút rồi lại tháo nút những sợi dây trên chiếc túi xách tay. — Con bé không được khỏe lắm. Schúrotchka, mày đâu rồi? Lại đây nào con bé kia, sao cứ ngồi lì một chỗ thế? Còn ta thì đang nhức đầu đây. Chắc là tại cái đó — tại mấy tiếng hát với lại âm nhạc ấy.

— Tại tiếng hát nào vậy thím?

— Thì, đương nhiên là mấy người cứ hát hò — cái gì ấy nhỉ? — song ca ấy. Lại toàn tiếng Ý: chi-chi với chả cha, cứ nhức cả đầu như lũ ác là. Chúng cứ kéo dài mấy nốt nhạc ra nghe cứ như đang rút ruột rút gan người ta ấy. Lại thêm cái tay Pánshin với cái cô vợ của mày nữa chứ. Mọi chuyện diễn ra nhanh quá cơ; họ đã sớm thân thiết với nhau như người một nhà, chẳng còn khách sáo gì nữa. Dù sao thì ta cũng xin nói thế này: đến con chó còn biết tìm chỗ che thân; nó sẽ chẳng phải chịu tai họa gì đâu, miễn là người ta đừng đuổi nó đi.

— Tuy vậy, thú thật là con không ngờ lại có chuyện này xảy ra, — Lavrétzky đáp: — Chắc hẳn phải gan lì lắm mới làm được thế.

— Không đâu cháu yêu, thế thì đâu gọi là gan lì; đấy là sự tính toán đấy chứ. Mặc kệ cô ta đi — ta chẳng muốn dính líu gì đến cô ta nữa! Người ta bảo mày đang định đưa cô ta về Lavríki, có thật thế không?

— Vâng, con đang giao cơ ngơi đó cho Varvára Pávlovna toàn quyền sử dụng.

— Cô ta đã đòi tiền chưa?

— Dạ chưa.

— Ừ, chắc cũng chẳng lâu nữa đâu. Mà nãy giờ ta mới ngắm kỹ lại mày đấy. Mày khỏe cả chứ?

— Dạ khỏe.

— Schúrotchka, — Márfa Timoféevna đột nhiên cất giọng gọi: — đi bảo Lizavéta Mikhaílovna — ý tao không phải thế, hãy hỏi con bé xem... nó đang ở dưới nhà phải không?

— Dạ phải ạ.

— Ừ đúng rồi; thế thì hỏi nó rằng: "Chị ấy để cuốn sách của tôi ở đâu rồi?" Nó biết đấy.

— Vâng, thưa bà.

Cụ bà lại bắt đầu lăng xăng đi lại, mở mấy ngăn tủ chiếc tủ chạn của mình ra. Lavrétzky ngồi bất động trên ghế.

Bỗng những bước chân nhẹ nhàng vang lên ngoài cầu thang — và Liza bước vào. Lavrétzky đứng bật dậy và cúi đầu chào; Liza dừng lại bên cánh cửa.

— Liza, Lízotchka, — Márfa Timoféevna hấp tấp lên tiếng: — cuốn sách của thím đâu rồi, con để cuốn sách của thím ở đâu cơ chứ?

— Sách nào hả thím?

— Thì, cuốn sách của thím chứ sách nào; lạy Chúa tôi! Mà thôi, thím có gọi con đâu.... Thôi, sao cũng được. Các cháu đang làm gì dưới nhà thế? Nhìn kìa, Feódor Ivánitch đã đến đây này. — Đầu con thế nào rồi?

— Dạ vẫn bình thường ạ.

— Cháu lúc nào cũng mở miệng ra là: "Vẫn bình thường ạ." Dưới nhà đang có chuyện gì thế — lại âm nhạc nữa à?

— Dạ không — họ đang chơi bài ạ.

— Ừ, dĩ nhiên rồi, cái gì cô ta cũng rành hết. Schúrotchka, ta thấy mày đang muốn ra vườn chạy nhảy đấy. Đi đi.

— Ôi giời, thưa Márfa Timoféevna...

— Đừng có cãi, xin đấy. Đi đi! Nastásya Kárpovna đang ở một mình ngoài vườn đấy: ra ở cùng bà ấy đi. Phải biết kính trọng người lớn tuổi chứ. — Schúrotchka rời khỏi phòng. — Mà này, cái mũ của ta đâu nhỉ? Thật chứ, nó đi đâu mất tiêu rồi cơ chứ?

— Để con tìm hộ thím nhé, — Liza nói.

— Ngồi xuống, ngồi xuống đi; đôi chân này của ta chưa đến nỗi đi không nổi đâu. Chắc ta để quên nó đằng kia, trong phòng ngủ ấy mà.

Và vừa liếc xéo về phía Lavrétzky, Márfa Timoféevna bước ra khỏi phòng. Bà định để hé cửa, nhưng rồi chợt quay người lại và khép cửa lại.

Liza tựa lưng vào thành ghế, nhẹ nhàng đưa hai tay lên che mặt; Lavrétzky vẫn đứng nguyên tại chỗ.

— Thế là chúng ta lại gặp nhau trong hoàn cảnh này đây, — cuối cùng chàng cất lời.

Liza bỏ hai tay khỏi khuôn mặt.

— Vâng, — nàng đáp với giọng đờ đẫn: — chúng ta đã bị trừng phạt tức khắc.

— Trừng phạt ư? — Lavrétzky thốt lên. — Nhưng em đã làm gì mà bị trừng phạt?

Liza ngước mắt nhìn chàng. Đôi mắt ấy không hề bộc lộ nỗi đau buồn hay sự lo lắng: trông chúng nhỏ hơn và mờ đục đi. Gương mặt nàng tái nhợt; đôi môi hơi hé mở cũng đã nhợt nhạt hẳn đi.

Trái tim Lavrétzky thắt lại vì xót xa và thương yêu.

— Em từng viết cho anh: "Tất cả đã chấm dứt," — chàng thì thầm: — "Vâng, tất cả đã chấm dứt — trước khi kịp bắt đầu."

— Chúng ta phải quên hết những chuyện đó đi, — Liza nói: — Em rất mừng vì anh đã đến; em định viết thư cho anh, nhưng thế này thì tốt hơn. Chỉ là, chúng ta phải tận dụng những phút giây này càng sớm càng tốt. Cả hai chúng ta vẫn còn bổn phận phải làm tròn. Anh, Feódor Ivánitch, anh phải làm hòa với vợ mình.

— Liza!

— Em van xin anh hãy làm thế; chỉ có cách đó chúng ta mới chuộc lại được... tất cả những gì đã xảy ra. Hãy suy nghĩ cho kỹ — và anh sẽ không từ chối em đâu.

— Liza, vì Chúa — em đang đòi hỏi một điều không thể làm được. Anh sẵn sàng làm mọi thứ theo ý em; nhưng bắt anh làm hòa với cô ta lúc này!... Anh đồng ý với mọi chuyện, anh đã quên hết mọi chuyện rồi; nhưng anh không thể sai khiến trái tim mình... Hãy rủ lòng thương, tàn nhẫn lắm em ơi!

— Em đâu có đòi hỏi ở anh... những điều anh đang nghĩ; nếu không thể được thì anh đừng sống chung với cô ta; nhưng hãy làm hòa đi, — Liza đáp, rồi lại đưa tay lên che mắt. — Hãy nhớ tới đứa con gái bé nhỏ của anh; hãy làm điều đó vì em.

— Thôi được, — Lavrétzky nghiến răng nói: — Anh sẽ làm; cứ cho là qua đó anh đang làm tròn bổn phận của mình đi. Thế còn em — bổn phận của em là gì?

— Em biết mình phải làm gì.

Lavrétzky chợt giật mình.

— Chắc hẳn là em không định kết hôn với Pánshin đấy chứ? — chàng hỏi.

Liza mỉm cười nhẹ đến mức khó nhận ra.

— Ôi, không đâu! — nàng nói.

— Ái chà, Liza, Liza! — Lavrétzky kêu lên: — chúng ta đã có thể hạnh phúc biết bao!

Liza lại ngước nhìn chàng.

— Giờ thì chính anh cũng thấy đấy, Feódor Ivánitch ạ, hạnh phúc không phụ thuộc vào chúng ta, mà phụ thuộc vào Chúa.

— Vâng, bởi vì em...

Cánh cửa căn phòng bên cạnh bật mở nhanh chóng và Márfa Timoféevna bước vào, tay cầm chiếc mũ.

— Cuối cùng thì ta cũng tìm thấy nó rồi, — bà nói, đứng chen vào giữa Lavrétzky và Liza. — Tự tay ta đã cất nhầm chỗ. Già cả lú lẫn cả rồi, chán thật đấy! Mà trẻ tuổi thì cũng chẳng khá hơn là mấy. Nào, thế mày có định tự mình đi đến Lavríki cùng với vợ mày không hả? — bà vừa nói vừa quay sang hỏi Feódor Ivánitch.

— Đi cùng cô ta đến Lavríki ư? — Con không biết nữa, — chàng đáp sau một khoảng lặng.

— Mày không xuống nhà dưới à?

— Hôm nay thì không ạ.

— Thôi được rồi, tùy mày muốn sao thì làm; nhưng theo ta thì con nên xuống dưới nhà đi, Liza ạ. Ôi, lạy Chúa nhân từ! — thế mà ta lại quên cho con chim sẻ ngô ăn mất rồi. Đợi chút nhé, ta quay lại ngay đây thôi...

Và Márfa Timoféevna chạy vụt khỏi phòng mà chẳng thèm đội mũ.

Lavrétzky vội vã bước lại gần Liza.

— Liza, — chàng bắt đầu bằng giọng cầu khẩn: — chúng ta sắp phải chia tay nhau mãi mãi, lòng anh đang tan nát, hãy cho anh xin tay em để từ biệt lần cuối.

Liza ngẩng đầu lên. Ánh mắt mệt mỏi, gần như đã lụi tàn của nàng dừng lại trên người chàng...

— Không, — nàng nói, và rụt tay lại, cái tay mà nãy nàng đã hơi đưa ra — không. Lavrétzky — (đây là lần đầu tiên nàng gọi chàng như vậy) — em sẽ không đưa tay cho anh đâu. Để làm gì cơ chứ? Đi đi, em khẩn khoản xin anh đấy. Anh biết là em yêu anh mà, — nàng nói với vẻ đầy gượng gạo: — nhưng không... không.

Và nàng đưa chiếc khăn tay lên lau mắt.

Cánh cửa có tiếng cót két... Chiếc khăn tay tuột khỏi đùi Liza. Lavrétzky chộp lấy nó trước khi nó rơi xuống sàn, vội vã nhét vào túi áo khoác bên sườn, rồi quay người lại, bắt gặp ngay ánh mắt của Márfa Timoféevna.

— Lízotchka, thím nghĩ mẹ con đang gọi con đấy, — cụ bà lên tiếng nhắc nhở.

Liza lập tức đứng dậy và bước ra khỏi phòng.

Márfa Timoféevna lại ngồi xuống góc phòng của mình. Lavrétzky bắt đầu chào từ giã bà.

— Fédya, — bà đột ngột cất giọng gọi.

— Dạ, thím?

Mày có phải là một người đàn ông lương thiện không?

— Gì cơ ạ?

— Ta hỏi mày: mày có phải là một người đàn ông lương thiện không?

— Con hy vọng là thế ạ.

— Hừm. Thế thì hãy thề danh dự cho ta là mày thực sự là một người đàn ông lương thiện đi.

— Chắc chắn rồi ạ. — Nhưng sao thím lại hỏi thế?

— Ta biết chứ. Phải, và cả mày nữa, ân nhân của ta ạ, nếu mày chịu khó suy nghĩ cho kỹ — vì mày đâu phải kẻ ngốc — mày sẽ tự hiểu vì sao ta lại hỏi mày điều đó. Và giờ thì vĩnh biệt cháu yêu. Cảm ơn vì đã ghé thăm ta; và hãy ghi nhớ lời đã hứa nhé, Fédya, lại đây thím hôn nào. Ôi chao linh hồn ta ơi, thím biết lòng mày đang đau khổ lắm: nhưng mà cuộc đời này có dễ dàng gì với ai đâu. Đó là lý do vì sao ngày trước ta hay tị nạnh với lũ ruồi; ta cứ nghĩ, đấy là sinh vật duy nhất thấy cuộc đời này thật tươi đẹp; nhưng rồi có lần, giữa đêm khuya, ta nghe thấy một con ruồi đang oằn mình kêu khóc trong cặp vuốt của một con nhện — không đâu, ta nghĩ thầm, giông bão cũng đang treo lơ lửng trên đầu chúng cả thôi. Biết làm sao được hỡi Fédya? Dù sao thì cũng hãy nhớ lấy lời hứa của mình nhé. — Đi đi.

Lavrétzky bước ra từ lối cửa phụ, và đang tiến đến gần cổng... thì một tên gia nhân đuổi kịp chàng.

— Márya Dmítrievna sai em ra mời ngài vui lòng quay lại gặp bà ấy ạ, — hắn thông báo với Lavrétzky.

— Hãy bảo với bà ấy rằng, anh bạn ạ, hiện tại tao không thể... — Feódor Ivánitch định từ chối.

— Bà nhà sai em phải nài nỉ ngài cho bằng được, — tên gia nhân tiếp lời: — bà bảo em phải thưa rằng bà đang có mặt ở nhà.

— Nhưng mấy vị khách đã về hết chưa? — Lavrétzky hỏi.

— Dạ rồi ạ, thưa ngài, — tên gia nhân đáp và nhoe miệng cười.

Lavrétzky nhún vai, rồi bước theo hắn.