Márya Dmítrievna vô cùng bối rối khi có người vào bẩm báo rằng Varvára Pávlovna đã tới; bà thậm chí còn không biết có nên tiếp đón hay không, bởi bà sợ làm phật ý Feódor Ivánitch. Cuối cùng, sự tò mò đã chiến thắng.

– Thì sao chứ? – tự bà nhủ thầm, – suy cho cùng, cô ta cũng là họ hàng cơ mà, – rồi ngồi phịch xuống ghế bành, bà bảo người hầu nam: – Mời cô ấy vào!

Vài phút trôi qua; cánh cửa mở ra, Varvára Pávlovna nhanh nhẹn tiến về phía Márya Dmítrievna với những bước chân gần như không phát ra tiếng động, và trước khi bà kịp đứng dậy khỏi ghế, cô ta suýt quỳ rạp xuống trước mặt bà.

– Cảm ơn bác ạ, – cô ta bắt đầu bằng một giọng nghẹn ngào và dịu dàng, bằng tiếng Nga: – cảm ơn bác! Cháu không dám mong nhận được sự ân chuẩn như vậy từ bác; bác hiền từ như một vị thiên thần vậy.

Vừa thốt lên những lời đó, Varvára Pávlovna bất ngờ cầm lấy một bàn tay của Márya Dmítrievna, khẽ áp nó vào đôi găng tay màu tím nhạt, rồi cung kính đưa lên đôi môi đầy đặn, đỏ hồng của mình. Márya Dmítrievna hoàn toàn mất hồn khi chứng kiến một người phụ nữ xinh đẹp, ăn mặc kiều diễm đến thế đang suýt quỳ dưới chân mình; bà chẳng biết phải làm gì: bà không nỡ rút tay lại, muốn mời cô ta ngồi xuống và nói vài lời ân cần với cô ta; cuối cùng, bà đứng dậy và hôn lên vương trán nhẵn nhụi, thơm ngát của Varvára Pávlovna. Varvára Pávlovna hoàn toàn chết sững trước nụ hôn này.

– Chào cháu, – bon jour, – Márya Dmítrievna cất lời: – dĩ nhiên là bác không hề hay biết... tuy nhiên, tất nhiên là bác rất vui được gặp cháu. Cháu hiểu đấy, con bé ạ, bác không phải là người đứng ra phán xử giữa vợ chồng.

– Chồng cháu hoàn toàn có lý, – Varvára Pávlovna ngắt lời bà: – chỉ có một mình cháu là đáng trách.

– Đó là một tâm niệm rất đáng hoan nghênh, – Márya Dmítrievna đáp: – rất đáng khen. Cháu đến đây lâu chưa? Cháu đã gặp anh ấy chưa? Nhưng xin mời cháu ngồi xuống đã.

– Cháu đến từ hôm qua, – Varvára Pávlovna ngoan ngoãn đáp rồi ngồi xuống ghế; – cháu đã gặp Feódor Ivánitch, cháu đã nói chuyện với anh ấy.

– À! Vậy cơ à, và anh ấy đón nhận thế nào?

– Cháu sợ rằng sự xuất hiện bất ngờ của mình sẽ khơi - dậy cơn thịnh nộ của anh ấy, – Varvára Pávlovna tiếp lời: – nhưng anh ấy đã không từ chối cho cháu diện kiến.

– Ý cháu là, anh ấy không... Ừm, ừm, bác hiểu rồi, – Márya Dmítrievna thốt lên. – Trông anh ta có vẻ cục cằn vậy thôi, chứ trái tim lại mềm yếu lắm.

– Feódor Ivánitch vẫn chưa tha thứ cho cháu; anh ấy không thèm nghe cháu nói... Nhưng anh ấy lại tốt bụng đến mức cắt đặt Lavríki làm nơi trú ngụ cho cháu.

– À! Một điền trang rất đẹp đấy chứ!

– Ngày mai cháu sẽ lên đường tới đó theo ý nguyện của anh ấy; nhưng cháu thấy mình có bổn phận phải đến thăm bác trước.

– Bác rất, rất biết ơn cháu, con bé ạ. Người ta không bao giờ được phép quên họ hàng. Mà cháu biết không, bác lấy làm ngạc nhiên vì cháu nói tiếng Nga giỏi quá. C'est étonnant!

Varvára Pávlovna thở dài.

– Cháu đã ở nước ngoài quá lâu, thưa Márya Dmítrievna, cháu biết điều đó; nhưng trái tim cháu vẫn luôn là trái tim Nga, và cháu chưa từng quên quê hương xứ sở.

– Đúng thế, đúng thế, điều đó là tuyệt vời nhất. Tuy nhiên, Feódor Ivánitch hoàn toàn không ngờ tới sự có mặt của cháu... Đúng vậy; hãy tin vào kinh nghiệm của bác: la patrie avant tout. Ồ, làm ơn cho bác xem với, chiếc áo khoác choàng cháu đang mặc trông mới duyên dáng làm sao!

– Bác thích nó chứ? – Varvára Pávlovna nhanh chóng trút chiếc áo khỏi bờ vai. – Đây chỉ là một món đồ rất giản dị của hiệu Madame Baudran.

– Nhìn là nhận ra ngay. Của hiệu Madame Baudran... Thật cuốn hút và có gu làm sao! Bác tin chắc rằng cháu đã mang theo cả một tá những món đồ mê hồn nhất. Bác rất muốn được ngắm nghía chúng.

– Toàn bộ tủ đồ của cháu đều xin vâng theo ý bác, thưa bác gái kính yêu. Nếu bác cho phép, cháu có thể chỉ dẫn vài điều cho cô hầu phòng của bác. Cháu có một cô thị nữ người Paris — một thợ may cừ khôi.

– Cháu thật tốt bụng. Nhưng thực tình bác lại thấy ngại.

– Ngại sao!... – Varvára Pávlovna lặp lại với giọng trách móc. – Nếu bác muốn làm cháu hạnh phúc — xin hãy sai bảo cháu như thể cháu thuộc về bác vậy.

Márya Dmítrievna đã mềm lòng.

– Vous êtes charmante, – bà nói. – Nhưng sao cháu không cởi nón và găng tay ra cơ chứ?

– Gì cơ ạ? Bác cho phép chứ? – Varvára Pávlovna hỏi, đan hai tay vào nhau ra chiều xúc động.

– Dĩ nhiên rồi; vì cháu sẽ dùng bữa tối với chúng ta, bác hy vọng thế. Bác... bác sẽ giới thiệu cháu với con gái bác. – Márya Dmítrievna hơi bối rối. – Thôi kệ! Dù sao thì cũng tới đây rồi! – bà tự nhủ. – Hôm nay con bé không được khỏe cho lắm.

– Ồ, ma tante, bác mới tốt bụng làm sao! – Varvára Pávlovna thốt lên và đưa khăn tay lên chấm mắt.

Một chú tiểu đồng vào báo tin Gedeónovsky đã tới. Lão già nhiều chuyện bước vào, cúi chào và mỉm cười. Márya Dmítrievna giới thiệu lão với vị khách. Ban đầu lão có chút lúng túng; nhưng Varvára Pávlovna đối xử với lão bằng sự kính trọng đầy vẻ điệu đà khiến tai lão đỏ bừng lên, và những lời bị đặt, chuyện tầm phào cùng những câu nói ân cần cứ tuôn ra từ miệng lão ngọt như mật. Varvára Pávlovna lắng nghe lão với nụ cười nén nhịn, rồi bản thân cô ta cũng trở nên cởi mở hơn hẳn. Cô ta khiêm nhường trò chuyện về Paris, về những chuyến đi, về Baden; có tới hai lần cô ta làm cho Márya Dmítrievna phải bật cười, và sau mỗi lần như thế, cô ta lại khẽ thở dài như thể đang thầm trách bản thân vì đã vui đùa không đúng lúc; cô ta xin phép được dẫn Ada theo; khi cởi găng tay, cô ta dùng đôi bàn tay mịn màng được rửa bằng xà phòng à la guimauve để minh họa cách thức và vị trí người ta diện những nếp nhún, viền đăng-ten, ren và các chùm nơ; cô ta hứa sẽ mang đến một lọ nước hoa Anh quốc mới mang tên Victoria's Essence, rồi vui mừng khôn xiết như một đứa trẻ khi Márya Dmítrievna đồng ý nhận nó như một món quà; cô ta bật khóc khi nhớ lại cảm xúc từng trải qua khi lần đầu tiên nghe thấy tiếng chuông nhà thờ nước Nga — "chúng đã rung động sâu sắc đến tận tâm can cháu," — cô ta nói.

Đúng lúc đó, Liza bước vào.

Từ sáng sớm, kể từ khoảnh khắc run rẩy vì kinh hãi khi đọc bức thư của Lavrétzky, Liza đã chuẩn bị tinh thần để đối mặt với vợ anh; cô có linh cảm rằng mình sẽ phải gặp người phụ nữ ấy như một sự trừng phạt cho những hoài bão tội lỗi của chính mình, theo cách cô gọi chúng. Cô đã tự nhủ sẽ không tránh né. Cuộc khủng hoảng bất ngờ trong số phận đã rung chuyển tận gốc rễ tâm hồn cô; chỉ trong vòng chừng hai tiếng đồng hồ, gương mặt cô đã hốc hác đi; thế nhưng cô không rơi một giọt nước mắt nào. "Tôi đáng đời lắm!" – cô tự nhủ, khó khăn và đầy xúc động đè nén trong tâm hồn những xung động cay đắng, độc ác vốn khiến chính cô cũng phải hoảng sợ: – "Thôi nào, mình phải xuống thôi!" – cô nghĩ ngay khi nghe tin vợ của Lavrétzky tới, và cô đã bước đi...

Cô đứng bên ngoài cánh cửa phòng khách một lúc lâu trước khi có đủ dũng khí để đẩy mở nó; với ý nghĩ: "Mình đã có lỗi với cô ta," – cô bước qua ngưỡng cửa, tự ép mình phải nhìn thẳng vào người kia, ép bản thân phải mỉm cười. Varvára Pávlovna liền tiến về phía cô ngay khi thoáng thấy bóng cô, rồi khom người chào một cách nhẹ nhàng nhưng cũng đầy cung kính. – "Cho phép tôi được tự giới thiệu," – cô ta bắt đầu với chất giọng ngọt ngào: – "maman của bạn vô cùng khoan dung với tôi, nên tôi hy vọng bạn cũng sẽ... tử tế như vậy." Biểu cảm trên gương mặt Varvára Pávlovna khi thốt lên từ cuối cùng ấy, nụ cười tinh quái, ánh nhìn vừa lạnh lùng vừa dịu dàng, cử động của đôi tay và bờ vai, chiếc váy cô ta mặc, toàn bộ con người cô ta, đã khơi lên trong lòng Liza một sự ghê tởm sâu sắc đến mức cô chẳng thể đáp lời, chỉ biết gắng gượng đưa tay ra. "Thiếu nữ này đang khinh miệt mình," – Varvára Pávlovna thầm nghĩ khi siết chặt những ngón tay lạnh ngắt của Liza, rồi quay sang Márya Dmítrievna, cô ta hạ thấp giọng: "Mais elle est délicieuse!" Liza đỏ mặt phớt; cô nghe rõ sự nhạo báng trong tiếng cảm thán đó; thế nhưng cô tự nhủ không được tin vào cảm nhận của chính mình, rồi đến ngồi bên cửa sổ cạnh khung thêu. Ngay cả ở đó, Varvára Pávlovna vẫn không buông tha cho cô: cô ta tiến lại gần, bắt đầu ca ngợi gu thẩm mỹ và sự khéo léo của cô... Trái tim Liza đập dồn dập và đau đớn, cô suýt không thể kìm chế nổi bản thân, suýt không thể ngồi yên trên ghế được nữa. Cô có cảm giác như thể Varvára Pávlovna đã biết hết mọi chuyện, và đang thầm đắc ý chế giễu cô. May mắn cho cô là Gedeónovsky đã xen vào trò chuyện với Varvára Pávlovna, qua đó thu hút sự chú ý của cô ta đi nơi khác. Liza cúi đầu bên khung thỡi và lén lút quan sát người phụ nữ ấy. "Anh ấy từng yêu người đàn bà đó," – cô tự nhủ. Nhưng cô lập tức xua đuổi hình bóng Lavrétzky ra khỏi đầu: cô sợ mình sẽ mất đi sự kiểm soát, cô cảm thấy đầu óc đang xoay mòng mòng một cách nhẹ bẫng.

Márya Dmítrievna bắt đầu chuyển sang chủ đề âm nhạc.

– Bác nghe nói, con bé ạ, – bà cất lời: – rằng cháu chơi đàn giỏi lắm.

– Đã lâu lắm rồi cháu không đụng đến đàn, – Varvára Pávlovna đáp, thong thả tiến về phía cây dương cầm rồi lướt những ngón tay đầy phóng khoáng trên phím đàn. – Bác có muốn cháu chơi một bản không?

– Xin mời cháu.

Varvára Pávlovna trình tấu một bản étude đầy rực rỡ và hóc búa của Herz theo phong cách bậc thầy. Cô ta có một lực tay cực tốt cùng kỹ thuật điêu luyện.

– Một nàng tiên rừng! – Gedeónovsky thốt lên.

– Thật đáng kinh ngạc! – Márya Dmítrievna hùa theo. – Này Varvára Pávlovna, bác phải thú nhận rằng, – bà nói, lần đầu tiên gọi cô ta bằng tên thân mật: – cháu đã làm bác kinh ngạc đấy; cháu hoàn toàn có thể đi biểu diễn hòa tấu được rồi. Cháu biết không, ở đây chúng ta có một nhạc công già, một lão người Đức, hơi kỳ quặc chút nhưng rất uyên bác; lão đang dạy nhạc cho Liza; lão chắc sẽ phát cuồng vì cháu mất thôi.

– Lizavéta Mikhaílovna cũng biết âm nhạc sao ạ? – Varvára Pávlovna hỏi, khẽ nghiêng đầu về phía cô.

– Vâng, con bé chơi khá tốt và rất yêu âm nhạc; nhưng điều đó có ý nghĩa gì khi so sánh với cháu chứ? Mà ở đây có một thanh niên thế này; cháu nên làm quen với cậu ta mới phải. Cậu ta là một nghệ sĩ trong tâm hồn, và sáng tác những bản nhạc rất hay. Cậu ta là người duy nhất có thể thấu hiểu cháu một cách trọn vẹn.

– Một thanh niên ư? – Varvára Pávlovna hỏi. – Cậu ta là ai thế? Một kẻ nghèo túng nào đó chăng?

– Trời ạ, — cậu ta là vương tôn công tử bậc nhất của chúng ta đấy, mà không chỉ trong giới chúng ta thôi đâu — et à Pétersbourg. Cậu ta là một Thị vệ Hoàng gia được trọng vọng trong giới thượng lưu. Chắc chắn cháu đã từng nghe danh cậu ta — Pánshin, Vladímir Nikoláitch. Cậu ta đến đây vì công vụ của triều đình... một vị Bộ trưởng tương lai đấy, tôi xin lấy danh dự mà đảm bảo!

– Và cũng là một nghệ sĩ ư?

– Một nghệ sĩ trong tâm hồn, lại còn là một chàng trai vô cùng quyến rũ. Cháu sẽ sớm được gặp cậu ta thôi. Dạo gần đây cậu ta lui tới nhà bác thường xuyên lắm; bác đã mời cậu ta tối nay sang dùng bữa; bác hy vọng cậu ta sẽ đến, – Márya Dmítrievna nói thêm với một tiếng thở dài dịu dàng và nụ cười thoáng chút đắng cay ở khóe môi.

Liza hiểu được ý nghĩa đằng sau nụ cười ấy; nhưng cô chẳng mảy may bận tâm.

– Thế cậu ta còn trẻ chứ? – Varvára Pávlovna lặp lại câu hỏi, ngón tay nhẹ nhàng lướt chuyển từ cung này sang cung khác.

– Cậu ta hai mươi tám tuổi — và sở hữu diện mạo tuyệt vời nhất. Un jeune homme accompli, xin thề với cháu đấy.

– Phải nói là một hình mẫu thanh niên lý tưởng, – Gedeónovsky chen vào.

Varvára Pávlovna bất chợt cất tiếng đàn một khúc waltz Strauss đầy náo nhiệt, mở đầu bằng một chuỗi tiếng ngân vang mạnh mẽ và dồn dập đến mức ngay cả Gedeónovsky cũng phải giật bắn mình; nhưng ngay giữa khúc waltz, cô ta đột ngột chuyển sang một giai điệu sầu thảm, rồi kết thúc bằng khúc aria trong vở "Lucia": "Fra poco..." Cô ta chợt nghĩ rằng âm nhạc vui tươi không phù hợp với hoàn cảnh hiện tại của mình. Khúc aria trích từ "Lucia", với sự nhấn nhá vào những nốt sướt mướt, đã tác động mạnh mẽ đến Márya Dmítrievna.

– Thật dạt dào cảm xúc làm sao! – bà thì thầm với Gedeónovsky.

– Một nàng tiên rừng! – Gedeónovsky lặp lại, đoạn đảo tròn đôi mắt lên tận chín tầng mây.

Giờ ăn tối đã đến. Márfa Timoféevna bước xuống lầu khi món súp đã được dọn sẵn lên bàn. Bà đối xử với Varvára Pávlovna một cách hết sức lạnh lùng, chỉ đáp lại những lời xã giao của cô ta bằng cụt ngủn nửa lời và dứt khoát không thèm nhìn mặt. Bản thân Varvára Pávlovna cũng nhanh chóng nhận ra rằng cô ta chẳng thể lay chuyển được cụ già này nên đành thôi không bắt chuyện nữa; bù lại, Márya Dmítrievna lại càng tỏ ra ân cẩn hơn với vị khách của mình hơn bao giờ hết: sự bất lịch sự của bà cô khiến bà vô cùng tức giận. Tuy nhiên, Varvára Pávlovna không phải là người duy nhất mà Márfa Timoféevna từ chối nhìn mặt: bà cũng chẳng hề liếc nhìn Liza dù chỉ một cái, mặc cho đôi mắt bà đang ánh lên những tia giận dữ. Bà ngồi đó bất động như một bức tượng đá, nước da tái xám, bợt bạt, đôi môi mím chặt — và hoàn toàn không chạm đũa vào thức ăn. Liza có vẻ điềm tĩnh; và quả thực, cõi lòng cô lúc bấy giờ đã trở nên tĩnh lặng hơn; một thứ sự tê dại kỳ lạ, sự tê dại của kẻ bị kết án tử hình, đã bao trùm lấy cô. Trong bữa ăn, Varvára Pávlovna nói rất ít: cô ta có vẻ lại trở nên rụt rè và khoác lên mặt một biểu cảm u sầu, khiêm nhường. Chỉ có mình Gedeónovsky là cố gắng làm cho bầu không khí sinh động hơn bằng những câu chuyện của lão, dẫu cho đôi lúc lão vẫn ném những cái nhìn đầy sợ sệt về phía Márfa Timoféevna, đồng thời những cơn ho cùng cảm giác ngứa cổ lại bóp nghẹt lấy lão mỗi khi lão định bịa chuyện trước mặt bà — thế nhưng bà không hề ngăn cản, cũng chẳng ngắt lời lão. Sau bữa tối, hóa ra Varvára Pávlovna lại rất thích chơi bài preference; điều này làm Márya Dmítrievna vô cùng thích thú, đến mức bà xúc động ra mặt và tự nhủ: – "Thế mà cái lão Feódor Ivánitch đúng là một kẻ ngốc nghếch: lão chẳng có nổi con mắt để trân trọng một người phụ nữ như thế này!"

Bà ngồi xuống chơi bài cùng cô ta và Gedeónovsky, trong khi Márfa Timoféevna dẫn Liza lên lầu về phòng riêng của mình, viện cớ rằng trông sắc mặt con bé có vẻ không khỏe và chắc đầu đang đau nhức dữ dội.

– Phải đấy, con bé đang bị đau đầu khủng khiếp, – Márya Dmítrievna quay sang nói với Varvára Pávlovna, đoạn đảo ngược đôi mắt lên trời. – Bản thân tôi cũng hay bị những cơn đau nửa đầu hành hạ như thế... Liza bước vào phòng của người bác và kiệt sức thả mình xuống ghế. Márfa Timoféevna lặng lẽ ngắm nhìn cô hồi lâu, rồi nhẹ nhàng quỳ sụp xuống trước mặt cô — và cứ thế, không thốt một lời, bà bắt đầu lần lượt hôn lên đôi bàn tay cô. Liza chồm người về phía trước, đỏ mặt và bật khóc, nhưng không đỡ Márfa Timoféevna dậy, cũng chẳng rút tay lại: cô cảm thấy mình không có quyền rút tay về, không có quyền ngăn cản người phụ nữ lớn tuổi thể hiện sự ăn năn, lòng trắc ẩn và xin lỗi vì những chuyện đã xảy ra vào ngày hôm trước; và Márfa Timoféevna cứ hôn mãi đôi bàn tay gầy gò, tái mét và bất lực ấy không thôi — những giọt nước mắt lặng lẽ tuôn rơi từ khóe mắt bà và cả từ đôi mắt Liza; trong khi chú mèo Matrós đang rừ rừ ngủ trên chiếc ghế bành rộng cạnh cuộn len và chiếc tất dệt dở, ngọn lửa kéo dài của chiếc đèn thờ khẽ run rẩy rồi chập chờn trước bức ảnh thánh — còn ở căn phòng bên cạnh, ngay sau cánh cửa, Nastásya Kárpovna đang đứng đó, cũng lén lút dùng chiếc khăn tay vo tròn thành một cục để lau những giọt nước mắt của mình.