[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: XVI

Một hôm, khi bước vào phòng riêng của Varvára Pávlovna lúc nàng không có nhà, Lavrétzky nhìn thấy trên sàn một mẩu giấy nhỏ được gấp lại rất cẩn thận. Anh máy móc nhặt lên, máy móc mở ra, và đọc những dòng chữ Pháp sau đây:

“Thiên thần bé bỏng Betsy của anh! (Anh không sao đành gọi em là Barbe hay Varvára được). Anh đã đợi em hoài ở góc Đại lộ; ngày mai, lúc một giờ rưỡi, em hãy đến căn hộ nhỏ của chúng ta nhé. Lão chồng béo tốt của em (ton gros bonhomme de mari) giờ đó thường vùi đầu vào sách vở; rồi chúng ta lại sẽ hát bài hát của nhà thơ Pu-shkin bên em (de votre poète Pouskine) mà em đã dạy cho anh: ‘Chồng già, chồng dữ dội!’—Hàng ngàn cái hôn lên tay và chân em! Anh đang chờ em.”

“Ernest.”

Lavrétzky không tài nào hiểu nổi ngay lúc ấy thứ mà mình vừa đọc; anh đọc lại lần thứ hai—và đầu óc anh quay cuồng, sàn nhà chao đảo dưới chân như sàn một con tàu đang tròng cồng—anh kêu lên, vừa nức nở vừa khóc nghẹn ngào.

Anh mất hết lý trí. Anh từng đặt niềm tin mù quáng vào vợ mình, đến mức khả năng bị lừa dối, bị phản bội chưa từng xuất hiện trong tâm trí anh. Mà cái tên Ernest ấy, kẻ tình nhân của vợ anh, lại là một cậu trai tóc vàng, ưa nhìn mới tuổi hai mươi ba, với chiếc mũi hếch nhỏ và hàng ria mép mỏng manh, gần như kẻ mờ nhạt nhất trong số những kẻ theo đuổi nàng. Vài phút trôi qua, nửa giờ trôi qua; Lavrétzky vẫn đứng đó, tay vò nát bức thư định mệnh và thẫn thờ nhìn xuống sàn nhà; xuyên qua một thứ giông bão tối tăm, những hình ảnh gương mặt tái nhợt lướt qua trước mắt anh; tim anh thắt lại trong nỗi đau đớn khôn cùng; anh có cảm giác mình đang rơi, rơi, rơi mãi... mà chẳng có điểm dừng. Tiếng sột soạt quen thuộc, nhẹ nhàng của chiếc váy lụa đã kéo anh ra khỏi trạng thái chết lặng; Varvára Pávlovna, đội mũ chùm đầu và khoác khăn choàng, đã vội vã trở về sau buổi dạo chơi. Lavrétzky run lẩy bẩy toàn thân, vùng chạy khỏi căn phòng; anh cảm thấy vào khoảnh khắc ấy, bản thân có đủ khả năng xé xác nàng ra, đánh đập nàng cho đến nửa sống nửa chết theo kiểu nhà quê, hay bóp cổ nàng bằng chính đôi tay mình. Varvára Pávlovna kinh ngạc định giữ anh lại; anh chỉ kịp thì thầm: "Betsy"—rồi bỏ chạy khỏi ngôi nhà.

Lavrétzky bắt một cỗ xe, ra lệnh cho phu xe chở thẳng ra ngoại ô. Suốt khoảng thời gian còn lại trong ngày, và cả đêm dài đằng đẵng cho đến tận sáng hôm sau, anh lang thang khắp nơi, liên tục dừng bước rồi vò bới hai bàn tay: lúc thì cuồng nộ, khi lại thấy mọi chuyện thật nực cười, thậm chí có phần buồn cười. Sáng hôm sau, người anh lạnh cóng, liền bước vào một quán trọ tồi tàn vùng ngoại ô, thuê một căn phòng, rồi ngồi phịch xuống chiếc ghế bên cửa sổ. Những cơn ngáp co giật ập đến với anh. Anh hầu như không thể đứng vững trên đôi chân của mình, thể xác rã rời,—nhưng anh chẳng còn cảm thấy mệt mỏi chút nào,—dẫu cho sự mệt mỏi vẫn đòi lại quyền của nó: anh ngồi đó trân trân nhìn mà chẳng hiểu gì cả; anh không hiểu chuyện gì đã xảy ra với mình, tại sao anh lại phải trơ trọi một mình với những chắp tay tê cứng, với vị đắng ngắt trong miệng, với tảng đá đè nặng ngực trong một căn phòng trống hoác, xa lạ; anh không hiểu điều gì đã khiến nàng, Várya, hiến dâng thân xác cho gã người Pháp kia, và làm thế nào mà nàng, dẫu biết mình bất trung, vẫn có thể điềm tĩnh, ngọt ngào và tin tưởng anh như trước! "Ta chẳng hiểu gì sất!" đôi môi khô khốc của anh thì thầm. "Giờ thì ai dám đảm bảo với ta rằng ở Peterburg...." Và anh không nói hết câu, lại ngáp dài, toàn thân run rẩy và oằn oại. Những ký ức tươi sáng và đen tối giằng xé tâm can anh ngang ngửa nhau; anh chợt nhớ ra rằng, cách đây vài ngày, trước mặt anh và trước mặt Ernest, nàng đã ngồi vào đàn dương cầm và cất giọng hát: "Chồng già, chồng dữ dội!" Anh hồi tưởng lại biểu cảm trên khuôn mặt nàng, ánh nhìn kỳ lạ trong đôi mắt, và gò má ửng đỏ,—rồi anh đứng phắt dậy; anh muốn đi tìm họ và nói rằng: "Các người đã lầm khi dám đùa cợt với ta; ông cố của ta từng treo cổ nông dân lên bằng xương sườn, và chính ông nội ta cũng từng là nông dân"—rồi giết chết cả hai kẻ đó. Thế rồi, bỗng nhiên, anh có cảm giác mọi chuyện đang diễn ra với mình chỉ là một giấc mơ, thậm chí còn chẳng phải giấc mơ, mà chỉ là dăm ba điều nhảm nhí: rằng tất cả những gì anh phải làm chỉ là lắc đầu, nhìn xung quanh.... Anh thực sự nhìn xung quanh, và hệt như con diều hâu cắm chặt vuốt vào con mồi đã bắt được, nỗi đau đớn càng cắm sâu hơn vào trái tim anh. Hơn hết thảy, Lavrétzky lại đang hy vọng chỉ vài tháng nữa thôi mình sẽ được làm cha.... Quá khứ, tương lai, cả cuộc đời anh đều đã bị đầu độc.

Cuối cùng, anh quay lại Paris, trọ tại một khách sạn, và gửi cho Varvára Pávlovna tờ giấy của ngài Ernest cùng bức thư thế này:

"Tài liệu đính kèm sẽ giải thích cho em mọi điều. Nhân tiện, anh cũng phải nói rằng anh đã không nhận ra em: một con người luôn cẩn trọng như em, sao lại để rơi một tờ giấy quan trọng nhường ấy!" (Câu nói này tội nghiệp Lavrétzky đã chuẩn bị và nung nấu suốt mấy tiếng đồng hồ.) "Anh không thể gặp em thêm được nữa; anh cho rằng bản thân em cũng chẳng muốn gặp lại anh. Anh đã định mức trợ cấp mười lăm nghìn franc mỗi năm cho em; anh không thể cho hơn được nữa. Hãy gửi địa chỉ của em về văn phòng điền trang. Em muốn làm gì thì tùy, sống ở đâu mặc ý. Chúc em hạnh phúc. Không cần phúc đáp."

Lavrétzky viết thư cho vợ rằng không cần phúc đáp... thế nhưng anh vẫn chờ đợi, anh khao khát một lời hồi đáp, một lời giải thích cho câu chuyện khó hiểu và đến không thể tin nổi này. Ngay ngày hôm đó, Varvára Pávlovna đã gửi cho anh một bức thư dài bằng tiếng Pháp. Nó đặt dấu chấm hết cho anh; mọi hoài nghi cuối cùng đều tan biến,—và anh cảm thấy hổ thẹn vì bản thân vẫn còn nuôi dưỡng những ngờ vực. Varvára Pávlovna không hề bào chữa cho mình: nàng chỉ mong được gặp anh, nàng nài nỉ anh đừng vội kết án nàng một cách tuyệt tình. Bức thư lạnh lùng và gượng gạo, dẫu đâu đó vẫn vương vết tích của những giọt nước mắt. Lavrétzky cười nhạt một tiếng, rồi bảo người đưa thư rằng mọi chuyện đều ổn cả. Ba ngày sau, anh rời khỏi Paris; nhưng anh đi, không phải về nước Nga, mà là đến Ý. Bản thân anh cũng chẳng hiểu vì sao mình lại chọn nước Ý, cụ thể đến thế; trên thực tế, với anh đi đâu cũng chẳng khác gì nhau,—miễn không phải là về nhà. Anh gửi chỉ thị cho người quản lý điền trang về khoản tiền trợ cấp của vợ, đồng thời ra lệnh cho hắn lập tức tước quyền quản lý mọi vấn đề liên quan đến điền trang khỏi tay Tướng Koróbyn, không cần chờ bàn giao sổ sách, và chuẩn bị cho Ngài Tướng quân rời khỏi Lavríki; anh mường tượng ra vẻ bàng hoàng, sự kiêu hãnh vô ích của vị tướng bị hất cẳng, và dẫu đang đau đớn tột cùng, anh vẫn cảm thấy một sự thỏa mãn cay độc nào đó. Sau đó, anh cũng viết thư mời Glafíra Petróvna trở về Lavríki, đồng thời gửi cho bà giấy ủy quyền. Glafíra Petróvna đã không quay về Lavríki, mà tự mình đăng báo tuyên bố rằng bà đã hủy bỏ tờ giấy ủy quyền vốn dĩ hoàn toàn thừa thãi ấy.

Ẩn náu tại một thị trấn nhỏ ở Ý, Lavrétzky vẫn mất một thời gian rất dài mới có thể ép bản thân thôi không ngó ngàng đến vợ nữa. Anh biết được qua các báo chí rằng nàng đã rời Paris, theo phỏng đoán là đi Baden-Baden; tên nàng chẳng mấy chốc lại xuất hiện trong một bài báo do chính gã M'sieu Jules ấy viết. Trong bài báo đó, ẩn sau vẻ bông đùa quen thuộc là một thứ sự đồng cảm mang tính bề hội; tâm can Feódor Ivánitch vô cùng tồi tệ khi đọc bài báo ấy. Ít lâu sau, anh hay tin mình đã có một cô con gái; chỉ vài tháng sau, người quản lý điền trang thông báo rằng Varvára Pávlovna đã đòi nhận khoản tiền trợ cấp của quý đầu tiên. Rồi những tin đồn ngày càng tồi tệ hơn bắt đầu bay đến; cuối cùng, một câu chuyện bi hài kịch lan truyền khắp các mặt báo gây xôn xao dư luận—trong đó vợ anh sắm một vai chẳng mấy vẻ vang gì. Mọi thứ đã chấm hết: Varvára Pávlovna đã trở thành "một nhân vật nổi tiếng".

Lavrétzky thôi không dõi theo đường đời của nàng nữa; nhưng anh không dễ gì chiến thắng được chính mình. Thỉnh thoảng, anh lại bị những nỗi nhớ vợ giày vò đến mức tưởng chừng như mình có thể đánh đổi tất cả—thậm chí, nếu cần thiết... có thể tha thứ cho nàng—miễn là lại được nghe giọng nói dịu dàng của nàng, lại được cảm nhận bàn tay nàng trong tay mình. Nhưng thời gian vẫn trôi, và không trôi hoài công. Anh sinh ra không phải để làm kẻ tử đạo; bản chất lành mạnh của anh đã đòi lại quyền lợi của nó. Rất nhiều điều dần sáng tỏ đối với anh; cú sốc từng giáng xuống đầu anh giờ đây không còn vẻ đường đột nữa; anh đã thấu hiểu vợ mình—người ta chỉ thực sự hiểu một người thân cận khi đã lìa xa họ. Anh lại có thể bận rộn, có thể làm việc, dẫu với nhiệt huyết ít hơn xưa rất nhiều: chủ nghĩa hoài nghi, thứ đã được dọn đường sẵn bởi những trải nghiệm cuộc sống và sự giáo dục của anh, cuối cùng đã chiếm trọn tâm hồn anh. Anh trở nên vô cùng thờ ơ với mọi thứ. Bốn năm trôi qua, và anh cảm thấy bản thân đã đủ cứng cáp để trở về quê hương, để gặp lại người thân. Không dừng chân ở Peterburg hay Moscow, anh đến thị trấn O * * * nơi chúng ta đã chia tay anh, và cũng là nơi giờ đây chúng ta khẩn khoản mời người đọc rộng lượng cùng quay lại.