“Years of gladness,

Days of joy,

Like the torrents of spring

They hurried away.”

—From an Old Ballad.

… Lúc hai giờ đêm, chàng đã trở lại phòng làm việc. Chàng cho người đầy tớ lui sau khi đã thắp nến, rồi ngả người xuống chiếc ghế bành thấp cạnh lò sưởi, hai tay ôm lấy mặt.

Chưa bao giờ chàng cảm thấy sự mệt mỏi rã rời cả về thể xác lẫn tâm hồn đến thế. Chàng đã trải qua cả buổi tối trong bầu bạn với những người phụ nữ duyên dáng và những người đàn ông tao nhã; một số phụ nữ rất xinh đẹp, hầu hết đàn ông đều nổi bật bởi trí tuệ hoặc tài năng; chính bản thân chàng cũng trò chuyện vô cùng thành công, thậm chí rực rỡ… thế nhưng, chưa bao giờ cái chứng chán chê cuộc đời mà người La Mã xưa từng gọi là *taedium vitae*, cái sự “ghê tởm cuộc sống,” lại bủa vây lấy chàng với một sức mạnh không thể cưỡng lại và ngột ngạt đến thế. Giá như trẻ hơn chút nữa, hẳn chàng đã kêu lên vì khốn khổ, mệt mỏi và giận dữ: một nỗi đắng cay buốt nhức, cay đắng như vị ngải cứu, ngập tràn trong tâm hồn chàng. Một thứ cảm giác ghê tởm đeo bám, một sức nặng của sự chán ghét bao trùm lấy chàng từ mọi phía như một đêm thu u ám; và chàng chẳng biết làm cách nào để thoát khỏi bóng tối ấy, sự cay đắng ấy. Chẳng có ích gì khi trông chờ vào giấc ngủ; chàng thừa biết mình sẽ chẳng thể chợp mắt.

Chàng đâm ra suy nghĩ… một cách chậm chạp, dửng dưng, đầy phẫn uất. Chàng nghĩ về sự hư ảo, tính vô ích và sự giả dối tầm thường của mọi sự ở đời. Từng chặng đường trong đời người lần lượt hiện qua trước mắt tâm trí chàng (bản thân chàng vừa bước sang tuổi năm mươi hai cách đây không lâu), và chẳng có một chặng nào chiếm được thiện cảm trong mắt chàng. Khắp nơi đều là cảnh múc nước đổ vào sàng muôn thuở, là công dã tràng xe cát muôn thuở, khắp nơi đều là sự tự lừa dối chính mình — một nửa thành tâm, một nửa tỉnh táo — cốt sao có thứ đồ chơi để dỗ dành đứa trẻ, miễn là nó đừng khóc nữa. Rồi bỗng nhiên, tuổi già đổ ập xuống đầu như tuyết rới, mang theo nỗi sợ hãi cái chết ngày một lớn dần, ngày một gặm nhấm và thiêu đốt… cùng cú lao mình xuống vực sâu! Thật may mắn biết bao nếu cuộc đời cứ thế trôi đi cho đến tận cùng! Biết đâu đấy, trước hồi kết, giống như sắt bị rỉ sét, những nỗi đau khổ, bệnh tật lại kéo đến…. Chàng không hình dung biển đời, như cách các nhà thơ miêu tả, ngập tràn những con sóng dữ dội; không, chàng nghĩ về biển đời ấy như một mặt phẳng lặng lờ, phẳng lặng và trong vắt đến tận những tầng sâu thẳm nhất. Bản thân chàng đang ngồi trên một chiếc thuyền nhỏ chòng chành, và phía dưới những tầng sâu tối tăm nhầy nhụa ấy, tựa như những loài thủy quái khổng lồ, chàng có thể lờ mờ nhận ra hình thù của những quái vật gớm ghiếc: mọi tai ương của cuộc sống, bệnh tật, đau thương, cơn điên loạn, nghèo đói, mù lòa…. Chàng chăm chú nhìn, và kìa, một trong những con quái vật ấy tách ra khỏi bóng tối, trồi lên ngày một cao hơn, hiện rõ hình thù ngày một rõ nét, ngày một gớm ghiếc hơn…. Thêm một khoảnh khắc nữa thôi, chiếc thuyền chở chàng sẽ bị lật úp! Nhưng kìa, nó lại mờ dần đi, lùi xa, chìm xuống đáy, và nằm lì ở đó, khẽ cựa quậy trong lớp bùn nhão…. Thế nhưng ngày định mệnh rồi sẽ đến, và nó sẽ lật úp con thuyền.

Chàng lắc đầu, vùng dậy khỏi chiếc ghế thấp, đi qua đi lại căn phòng vài bận, rồi ngồi xuống bàn làm việc, và mở hết ngăn kéo này đến ngăn kéo khác, bắt đầu lục lọi giữa đống giấy tờ, những bức thư cũ, phần lớn là của phụ nữ. Chàng chẳng thể nói vì sao mình lại làm thế; chàng chẳng tìm kiếm thứ gì cả — đơn giản là chàng muốn dùng một thứ công việc bên ngoài nào đó để thoát khỏi những suy nghĩ đang đè nặng lên mình. Mở ngẫu nhiên vài bức thư (trong một bức có một bông hoa khô ép kẹp bằng một đoạn ruy băng đã phai màu), chàng chỉ nhún vai, liếc nhìn lò sưởi, rồi ném chúng sang một bên, có lẽ với ý định thiêu rụi toàn bộ đống phế thải vô tích sự này. Tay vội vã thọc vào ngăn kéo này rồi sang ngăn kéo khác, chàng bỗng mở trừng mắt, và từ từ lấy ra một chiếc hộp nhỏ hình bát giác theo kiểu dáng cổ xưa, rồi từ từ mở nắp hộp. Trong chiếc hộp, nằm dưới hai lớp bông gòn đã ngả vàng theo năm tháng, là một chiếc thánh giá bằng ngọc hồng lựu nhỏ xíu.

Trong giây lát, chàng đờ đẫn ngắm nhìn chiếc thánh giá ấy — rồi bỗng nhiên chàng khẽ kêu lên một tiếng…. Một nét biểu cảm đan xen giữa tiếc nuối và vui sướng hiện trên khuôn mặt chàng. Nét mặt ấy thường xuất hiện khi một người bất ngờ gặp lại ai đó mà mình đã thất lạc từ lâu, người mà có lúc từng được mình yêu thương tha thiết, nay bỗng hiện ra trước mắt, vẫn con người ấy, nhưng đã đổi thay hoàn toàn qua năm tháng.

Chàng đứng dậy, quay lại bên lò sưởi, ngồi xuống chiếc ghế bành một lần nữa, và lại lấy hai tay ôm mặt…. “Tại sao lại là hôm nay? Đúng vào ngày hôm nay cơ chứ?” — chàng thầm nghĩ, và nhớ lại rất nhiều chuyện từ thuở xa xôi.

Đây là những điều chàng đã nhớ lại…

Nhưng trước tiên tôi phải nhắc đến tên chàng, tên cha chàng và họ của chàng. Chàng tên là Dimitri Pavlovitch Sanin.

Dưới đây là những gì chàng đã nhớ lại.