Don Thomas de las Torres đã viết trong lời tựa cuốn “Thơ Tình” của ông rằng: “Con tal que las costumbres de un autor, sean puras y castas, importo muy poco que no sean igualmente severas sus obras” — ý nói, theo tiếng Anh thông thường, là miễn là tư cách đạo đức của một tác giả được giữ gìn thanh sạch, thì sách của anh ta viết ra có đạo đức hay không chẳng có gì quan trọng cả. Chúng ta có thể đoán rằng Don Thomas giờ đây đang phải chịu hình phạt nơi Luyện Ngục vì phát ngôn ấy. Hơn nữa, xét theo công lý thi ca, thật là một việc khôn ngoan nếu cứ giam giữ ông ta ở đó cho đến khi tập “Thơ Tình” của ông hết sạch bản in, hoặc bị cất hẳn lên kệ vì chẳng còn ai buồn đọc tới. Bất kỳ câu chuyện hư cấu nào cũng phải hàm chứa một bài học đạo đức; và điều quan trọng hơn nữa là các nhà phê bình đã phát hiện ra rằng câu chuyện nào cũng có sẵn bài học ấy cả. Thuở trước, Philip Melanchthon từng viết một bài bình luận về tác phẩm “Batrachomyomachia”, qua đó chứng minh rằng mục đích của nhà thơ là khơi gợi sự chán ghét đối với bạo loạn. Tiến xa hơn một bước, Pierre la Seine lại chỉ ra rằng ngụ ý của tác giả là khuyên nhủ thanh niên nên tiết độ trong ăn uống. Cứ thế, Jacobus Hugo cũng đã tự thỏa mãn với suy luận rằng qua nhân vật Euenis, Homer ngầm ám chỉ John Calvin; qua Antinous là Martin Luther; qua nhóm Lotophagi là những người theo phái Tin Lành nói chung; và qua đám Harpies chính là người Hà Lan. Những nhà chú giải hiện đại của chúng ta cũng sắc sảo chẳng kém. Những kẻ này đã vạch ra được một tầng ý nghĩa ẩn giấu trong “The Antediluvians”, một bài ngụ ngôn trong Powhatan, “những góc nhìn mới trong Cock Robin”, và chủ nghĩa siêu việt trong “Hop O’ My Thumb”. Tóm lại, người ta đã chứng minh rằng chẳng có ai ngồi xuống viết lách mà lại không gửi gắm một dụng ý vô cùng thâm sâu. Nhờ vậy mà các tác giả nói chung bớt đi được biết bao phiền toái. Lấy tiểu thuyết gia làm ví dụ, anh ta chẳng cần phải bận tâm gì đến bài học đạo đức trong sách của mình cả. Nó đã nằm ở đó rồi — nghĩa là, nó nằm ở một xó xỉnh nào đó — và bài học ấy cùng với đám nhà phê bình sẽ tự lo liệu lấy lẫn nhau. Khi thời điểm thích hợp đến, tất cả những gì người viết từng có ý định gửi gắm, và cả những gì anh ta chẳng hề mảy may nghĩ tới, sẽ được đưa ra ánh sáng trên các trang báo “Dial” hoặc “Down-Easter”, đi kèm với cả những thứ lẽ ra anh ta nên định hướng, và phần còn lại mà rõ ràng là anh ta có ý định nhắm tới: — nhờ thế mà mọi chuyện cuối cùng sẽ đều sáng tỏ đâu ra đấy.

Do đó, chẳng có căn cứ chính đáng nào cho lời buộc tội mà một số kẻ vô học giáng lên đầu tôi — rằng tôi chưa từng viết một câu chuyện đạo đức nào, hay nói cách khác là một câu chuyện mang bài học luân lý. Họ không phải là những nhà phê bình được định mệnh sắp đặt để khai sáng cho tôi và phô bày những bài học đạo đức của tôi: — đó mới chính là bí mật. Chẳng mấy chốc nữa, tờ “North American Quarterly Humdrum” sẽ khiến họ phải xấu hổ vì sự ngu ngốc của mình. Trong lúc chờ đợi, như một cách để hoãn thi hành án — như một cách để làm dịu bớt những lời buộc tôi — tôi xin giới thiệu câu chuyện buồn đính kèm dưới đây,— một câu chuyện mà bài học hiển nhiên của nó là điều không thể bàn cãi, bởi bất kỳ ai vừa chạy vừa đọc cũng có thể nhận ra qua những chữ cái in hoa rất to đóng vai trò là tựa đề của truyện. Lẽ ra tôi phải được ghi nhận vì sự sắp xếp này — một cách bài trí khôn ngoan hơn hẳn La Fontaine cùng những người khác, khi họ cứ cố giữ lại thông điệp cần truyền tải cho đến tận phút chót, rồi nhét nó vào cái đoạn cuối cùng lất phất của ngụ ngôn.

Defuncti injuriâ ne afficiantur là một luật lệ trong bộ luật mười hai bảng, và De mortuis nil nisi bonum cũng là một lời răn tuyệt vời — dẫu cho cái chết của kẻ được nhắc tới chẳng đáng giá hơn một ngụm bia nhạt ôi thiu. Do đó, tôi không có ý định chì chiết người bạn quá cố của mình, Toby Dammit. Hắn ta đúng là một kẻ tồi tệ, và cái chết hắn nhận lấy cũng thảm hại như một con chó hoang; nhưng bản thân hắn không phải là kẻ chịu trách nhiệm cho những thói hư tật xấu của mình. Chúng bắt nguồn từ một khiếm khuyết thể chất nơi người mẹ của hắn. Bà đã cố gắng hết sức trong việc roi vọt hắn thuở còn thơ ấu — bởi đối với tâm hồn ngăn nắp cẩn trọng của bà, việc làm tròn bổn phận luôn là một niềm vui, và trẻ con, cũng giống như những miếng thịt bò dai hay cây ô-liu Hy Lạp thời hiện đại, luôn trở nên tốt hơn sau những trận đòn roi — thế nhưng, tội nghiệp người phụ nữ! Bà lại mắc phải bất hạnh là thuận tay trái, và một đứa trẻ bị đòn bằng tay trái thà đừng đánh còn hơn. Trái đất quay từ phải sang trái. Không thể nào dạy dỗ một đứa trẻ bằng những trận đòn quất từ trái sang phải được. Nếu mỗi đòn roi giáng đúng hướng có thể đẩy lùi một thói hư tật xấu, thì suy ra, mọi cú nện theo chiều ngược lại sẽ nhồi nhét thêm một phần tội lỗi vào bên trong. Tôi từng nhiều lần chứng kiến những trận đòn roi của Toby, và ngay từ cách hắn giãy giụa đá thúng đụng nia, tôi đã có thể nhận thấy hắn ngày càng trở nên tồi tệ hơn. Cuối cùng, qua làn nước mắt giàn giụa, tôi nhận ra chẳng còn chút hy vọng nào đối với tên côn đồ này nữa. Có lần, sau khi hắn bị quất cho đến khi mặt mày thâm tím đến mức người ta có thể nhầm tưởng hắn là một đứa trẻ gốc Phi, mà chẳng thu được kết quả gì ngoài việc làm hắn oằn mình lên co giật, tôi không thể chịu đựng thêm được nữa bèn quỳ sụp xuống ngay lập tức, cất cao giọng cất lời tiên tri về sự diệt vong của hắn.

Thực tế là sự phát triển sớm về mặt tội lỗi của hắn thật đáng sợ. Mới năm tháng tuổi, hắn đã thường xuyên nổi cơn thịnh nộ đến mức không thốt nên lời. Lên sáu tháng, tôi bắt quả tang hắn đang gặm nhấm một bộ bài tây. Sang tháng thứ bảy, hắn có thói quen la liếm và ôm hôn những đứa trẻ sơ sinh là con gái. Đến tháng thứ tám, hắn kiên quyết từ chối ký vào bản cam kết cai rượu. Cứ thế, hắn tiếp tục lún sâu vào tội ác qua từng tháng, cho đến khi kết thúc năm đầu đời, hắn không chỉ khăng khăng đòi để ria mép mà còn nhiễm thói quen chửi thề, tục tĩu và dùng những lời cá cược để làm bằng chứng xác thực cho lời nói của mình.

Chính vì thói quen vô phép tắc sau cùng này mà thảm kịch mà tôi từng tiên đoán đã giáng xuống đầu Toby Dammit vào phút chót. Thói quen đó đã “lớn lên theo vóc dáng và mạnh mẽ theo sức lực” của hắn, để rồi khi trưởng thành, hắn hầu như không thể thốt nổi một câu nào mà không chèn vào đó một lời gạ gẫm đánh bạc. Không phải là hắn thực sự đặt cược tiền bạc — không. Tôi phải công bằng với bạn mình mà thừa nhận rằng hắn thà đẻ trứng còn có lý hơn. Đối với hắn, việc đó chỉ là một thói quen ngôn từ — chẳng hơn không kém. Những biểu cảm của hắn về vấn đề này hoàn toàn chẳng mang một ý nghĩa gì sất. Chúng chỉ là những từ đệm đơn giản dẫu chưa hẳn đã hoàn toàn vô hại — những cụm từ mang tính tưởng tượng dùng để kết thúc tròn vành rõ chữ cho một câu nói. Khi hắn nói “Tôi cá với anh thế này thế nọ”, chẳng có ma nào thèm hùa theo nhận lời; nhưng dẫu vậy, tôi vẫn không sao kìm nén được cảm giác rằng mình có bổn phận phải chấn chỉnh hắn. Đó là một thói quen vô đạo đức, và tôi đã nói thẳng với hắn như vậy. Đó là một thói quen thô tục — tôi đã nài nỉ hắn tin điều đó. Nó bị xã hội ghẻ lạnh — ở đây tôi hoàn toàn nói sự thật. Nó bị luật pháp Quốc hội cấm đoán — ở điểm này tôi không hề có chút ý định nói dối nào. Tôi đã khuyên can — nhưng vô ích. Tôi đã phân tích — hoài công. Tôi đã nài nỉ — hắn mỉm cười. Tôi đã van xin — hắn cười lớn. Tôi đã thuyết giảng — hắn nhếch mép. Tôi đã đe dọa — hắn chửi thề. Tôi đá vào mông hắn — hắn gọi cảnh sát. Tôi bóp mũi hắn — hắn hỉ mũi, rồi thách thức cá với Quỷ cả cái đầu của tôi rằng tôi sẽ không dám thử lại trò đó lần nữa.

Nghèo đói là một cái họa khác mà sự bất ổn thể chất của thân mẫu Dammit đã truyền lại cho đứa con trai. Hắn nghèo rớt mồng tơi, và chắc chắn đây là lý do khiến những lời đệm về việc cá cược của hắn hiếm khi nào dính dáng đến tiền nong. Tôi không dám chắc là mình đã từng nghe hắn dùng một phép ví von kiểu như “Tôi cá với anh một đô-la”. Thường thì nó sẽ là “Tôi cá với anh bất cứ thứ gì anh muốn”, hoặc “Tôi cá với anh bất cứ trò gì anh dám”, hoặc “Tôi cá với anh một chút đỉnh thôi”, hay thậm chí còn mang ý nghĩa sâu xa hơn nữa: “Tôi cá với Quỷ cái đầu của tôi.”

Hình thức sau cùng này có vẻ làm hắn thích thú nhất; — có lẽ bởi vì nó mang lại rủi ro ít nhất; vì Dammit đã trở nên vô cùng keo kiệt bn xỉn. Giả sử có ai nhận lời đi chăng nữa, cái đầu của hắn cũng rất nhỏ, và vì thế tổn thất của hắn cũng sẽ chẳng đáng là bao. Nhưng đó chỉ là những suy nghĩ của riêng tôi và tôi hoàn toàn không chắc là mình có đúng khi áp đặt chúng cho hắn hay không. Dù sao đi nữa, câu cửa miệng ấy ngày càng được hắn ưa chuộng, dẫu cho việc một kẻ đem bộ óc của mình ra cá cược như tờ tiền ngân hàng là một điều vô cùng bất hợp lý — nhưng đây lại là một khía cạnh mà sự bướng bỉnh trong tính cách của bạn tôi không tài nào hiểu nổi. Cuối cùng, hắn từ bỏ mọi hình thức cá cược khác và chỉ đăm đăm dồn hết tâm trí vào câu “Tôi cá với Quỷ cái đầu của tôi”, với một sự lì lợm và độc tôn đến mức vừa khiến tôi ngạc nhiên lại vừa làm tôi phật lòng. Tôi vốn luôn cảm thấy khó chịu trước những hoàn cảnh mà mình không thể giải thích nổi. Những điều bí ẩn buộc con người ta phải suy nghĩ, và do đó làm tổn hại đến sức khỏe. Sự thật là, có một cái gì đó trong cái điệu bộ mà ông Dammit thường dùng để thốt lên câu nói khó ưa ấy — một điều gì đó trong cách phát âm của ông ta — thoạt đầu khiến tôi thấy tò mò, nhưng sau đó lại làm tôi vô cùng bất an — một thứ mà vì thiếu một thuật ngữ chính xác hơn vào lúc này, tôi xin phép được gọi là kỳ quái; nhưng nếu là ông Coleridge thì sẽ gọi là huyền bí, ông Kant gọi là phiếm thần, ông Carlyle gọi là quái gở, còn ông Emerson sẽ gọi là siêu kỳ cục. Tôi bắt đầu cảm thấy vô cùng chướng tai gai mắt. Linh hồn của ông Dammit đang lâm vào cảnh hiểm nghèo. Tôi tự quyết định sẽ huy động toàn bộ tài hùng biện của mình để cứu vấy nó. Tôi thề sẽ đối xử với hắn y như cách mà Thánh Patrick, theo sử thi Ai-len, đã làm với loài cóc nhái,— nghĩa là “đánh thức hắn nhận thức được hoàn cảnh của mình.” Tôi lập tức xắn tay áo lao vào nhiệm vụ. Một lần nữa, tôi lại quay lại với việc khuyên can. Tôi lại dồn hết tâm lực cho nỗ lực cuối cùng nhằm can gián.

Khi tôi vừa dứt bài thuyết giảng của mình, ông Dammit liền trưng ra một loạt bộ dạng hết sức mập mờ khó hiểu. Trong chốc lát, hắn giữ im lặng, chỉ trừng trừng nhìn tôi đầy dò xét. Nhưng ngay sau đó, hắn hất đầu sang một bên và rướn cặp chân mày lên tận trán. Rồi hắn xòe hai lòng bàn tay ra và nhún vai. Tiếp đến, hắn nháy mắt phải. Rồi lặp lại thao tác đó với mắt trái. Sau đó, hắn nhắm nghiền cả hai mắt lại thật chặt. Rồi lại mở chúng ra to đến mức khiến tôi bắt đầu cảm thấy vô cùng lo lắng cho hậu quả. Kế đến, đưa ngón tay cái lên mũi, hắn làm một động tác không thể tả nổi bằng những ngón tay còn lại. Cuối cùng, chống hai tay lên hông, hắn mới rủ lòng hạ cố trả lời.

Tôi chỉ có thể nhớ lại những ý chính trong bài phát biểu của hắn. Hắn bảo tôi ơn huệ lớn nhất là hãy ngậm miệng lại. Hắn không cần bất kỳ lời khuyên nào của tôi. Hắn khinh bỉ mọi sự ám chỉ của tôi. Hắn đã đủ tuổi để tự lo cho bản thân. Bộ tôi vẫn tưởng hắn là bé Dammit chắc? Tôi có ý định bôi nhọ nhân phẩm của hắn hay sao? Tôi định lăng mạ hắn à? Tôi bị điên chắc? Nói tóm lại, u sinh thành của tôi có biết tôi đang trốn nhà đi lang thang không? Hắn đem câu hỏi sau cùng này ra chất vấn tôi như một người đàn ông trung thực, và hắn bắt tôi phải cam kết tuân thủ theo câu trả lời của mình. Một lần nữa, hắn đòi hỏi một cách rõ ràng rành mạch rằng mẹ tôi có biết tôi đã đi vắng hay không. Hắn bảo sự bối rối của tôi đã bán đứng tôi, và hắn sẵn sàng cá với Quỷ cái đầu của tôi rằng bà chẳng hề biết gì sất.

Ông Dammit không thèm đợi tôi đáp lời. Quay gót phắt một cái, hắn bỏ đi với một vẻ vội vã thiếu trang nghiêm. Thật may cho hắn là hắn đã làm thế. Cảm xúc của tôi đã bị tổn thương. Thậm chí cơn giận dữ của tôi cũng đã bùng lên. Giá như lúc đó, có lẽ tôi đã nhận lời thách thức đầy xúc phạm của hắn. Tôi sẽ giật giải về tay Chúa Tể Địa Ngục cái đầu nhỏ xíu của ông Dammit — bởi thực tế là, má tôi rất thừa biết chuyện tôi chỉ tạm thời vắng nhà mà thôi.

Nhưng Khoda shefa midêhed — Thượng đế ban sự xoa dịu — như lời người theo đạo Hồi hay nói khi bạn giẫm phải ngón chân họ. Tôi đã bị lăng mạ trong lúc đang làm nhiệm vụ, và tôi đã gánh chịu sự lăng mạ ấy như một đấng nam nhi. Tuy nhiên, lúc này tôi thấy rằng mình đã làm tất cả những gì có thể đối với cá nhân khốn khổ này, và tôi quyết định sẽ không làm phiền hắn bằng những lời khuyên nhủ nữa, mà sẽ phó mặc hắn cho lương tâm và chính bản thân hắn. Thế nhưng, dẫu tôi đã kiềm chế không xen vào bằng những lời khuyên, tôi vẫn không sao ép mình từ bỏ hoàn toàn mối quan hệ với hắn. Tôi thậm chí còn đi xa đến mức hùa theo một số thói hư tật xấu ít trầm trọng hơn của hắn; và có những lúc tôi thấy mình đang cất lời ca tụng những lời nói đùa ác ý của hắn, hệt như những kẻ sành ăn dùng mù tạt với giọt lệ rưng rưng nơi khóe mi: — bởi tôi cảm thấy đau đớn biết bao khi phải lắng nghe những lời lẽ độc địa ấy.

Một ngày đẹp trời nọ, khi chúng tôi cùng nhau đi dạo tay trong tay, con đường đưa bước chân cả hai hướng về phía một con sông. Có một cây cầu bắc ngang, và chúng tôi quyết định đi qua đó. Cầu có mái che để tránh mưa nắng, và vì khoảng hành lang này có rất ít cửa sổ nên nó tối sầm lại một cách khó chịu. Khi chúng tôi bước vào lối đi, sự tương phản giữa ánh nắng chói chang bên ngoài và bóng tối lờ mờ bên trong đã giáng một đòn nặng nề lên tâm trạng tôi. Hầu như không có chuyện đó đối với tâm trạng của kẻ bất hạnh Dammit, người đã gạ cá với Quỷ cái đầu của tôi rằng tôi đang bị trầm uất. Hắn có vẻ đang trong một tâm trạng vô cùng phấn khởi. Hắn cực kỳ hoạt bát — đến mức khiến tôi dấy lên những mối nghi ngờ bất an không tên. Không loại trừ khả năng hắn đã bị nhiễm thứ chủ nghĩa siêu việt. Tuy nhiên, tôi lại không đủ am hiểu về các triệu chứng của căn bệnh này để có thể đưa ra một kết luận chắc chắn; và thật không may là lúc ấy lại chẳng có vị bạn bè nào thuộc phái “Dial” ở đây cả. Dù sao thì tôi cũng xin nêu lên ý tưởng đó, bởi vì có một thứ điệu bộ hề mồi khắc khổ nào đó dường như đang ám ảnh người bạn tội nghiệp của tôi, khiến hắn biến mình thành một gã khờ chính hiệu. Hắn chẳng màng gì sất ngoài việc cứ oằn mình nhảy nhót bên dưới và bên trên mọi thứ ngáng đường; lúc thì gào lên, lúc thì nói ngọng nghịu đủ mọi thứ từ lớn đến nhỏ kỳ quặc, thế nhưng gương mặt lúc nào cũng giữ vẻ nghiêm trang nhất trên đời. Thật sự tôi chẳng thể quyết định nổi nên đá cho hắn một cú hay là thương hại hắn nữa.

Cuối cùng, sau khi đã đi gần hết chiều dài cây cầu, chúng tôi tiến đến đoạn cuối của lối đi bộ, nơi đường đi bị chặn lại bởi một cái cửa xoay khá cao. Tôi lặng lẽ lách qua đó bằng cách đẩy nó quay vòng như thường lệ. Nhưng ngón đòn này lại chẳng ăn thua gì với ông Dammit. Hắn khăng khăng đòi nhảy qua cái cửa xoay ấy, và khoe rằng hắn có thể thực hiện một cú xoạc chân bồ câu điêu luyện ngay trên không trung. Giờ thì, nói một cách thành khẩn, tôi không nghĩ là hắn làm nổi điều đó. Vực thẳm của mọi thứ xoạc chân điêu luyện qua đủ loại chướng ngại vật chính là người bạn thân thiết của tôi — ông Carlyle, và vì tôi biết ông ấy còn không làm nổi, thì tôi tin chắc Toby Dammit càng chẳng thể tài nào làm được. Do đó, tôi đã nói thẳng vào mặt hắn rằng hắn chỉ là một kẻ ba hoa khoác lác và không thể làm được như những gì mình vừa rêu rao. Sau đó tôi đã phải hối hận vì lời nói này; — bởi vì hắn lập tức gạ cá với Quỷ cái đầu của mình rằng hắn thừa sức làm được.

Bất chấp những quyết định trước đó, tôi đangan toan toan cất lời phản đối sự bất kính của hắn, thì chợt nghe thấy ngay bên khuỷu tay mình một tiếng ho khẽ, nghe rất giống câu cảm thán “khụm!”. Tôi giật mình ngạc nhiên và đảo mắt nhìn quanh. Ánh mắt tôi cuối cùng dừng lại ở một góc khung xà nhà của cây cầu, nơi có sự hiện diện của một ông lão nhỏ thó, què quặt và mang vẻ mặt vô cùng đáng kính. Không gì có thể tôn nghiêm hơn toàn bộ diện mạo của ông ta; bởi vì không những ông ta mặc một bộ đồ đen tuyền, mà chiếc áo sơ mi còn phẳng phiu không một vết nhơ với phần cổ bẻ xuống rất gọn gàng trên chiếc khăn quàng cổ trắng phau, trong khi mái tóc thì được chẻ ngôi giữa ở phía trước hệt như con gái. Hai bàn tay ông đan vào nhau đầy đăm chiêu trước bụng, và đôi mắt thì được cẩn trọng đảo ngược lên tận tròng trên.

Khi quan sát ông ta kỹ hơn, tôi nhận ra ông ta mặc một chiếc tạp dề bằng lụa đen trùm bên ngoài chiếc quần chẽn; và đây là một điều mà tôi cho là vô cùng kỳ quặc. Tuy nhiên, trước khi tôi kịp đưa ra bất kỳ nhận xét nào về tình tiết kỳ lạ ấy, ông ta đã cất tiếng ngắt lời tôi bằng một tiếng “khụm!” thứ hai.

Trước biểu hiện này, tôi chưa kịp chuẩn bị ngay câu trả lời. Thực tế là, những lời nhận xét mang tính chất cô đọng thế này hầu như rất khó để đối đáp. Tôi từng chứng kiến một tờ Tạp chí Hàng quý (Quarterly Review) phải cứng họng trước từ “Xạo!”. Do đó, tôi không thấy hổ thẹn khi phải quay sang tìm kiếm sự cứu viện từ ông Dammit.

“Dammit,” tôi nói, “anh đang làm trò quái quỷ gì thế? không nghe thấy à? — ngài đây đang nói ‘khụm’ kìa!” Tôi trừng mắt nhìn người bạn của mình khi cất lời; bởi vì, nói thật lòng, tôi cảm thấy vô cùng bối rối, và khi một người đã quá đỗi bối rối thì anh ta buộc phải cau mày và giương nét mặt hung dữ lên, nếu không thì trông anh ta sẽ chẳng khác nào một tên ngốc.

“Dammit,” tôi nhận xét — dẫu rằng từ này nghe rất giống một câu chửi thề, trong khi chẳng có thứ gì xa rời tâm trí tôi hơn thế — “Dammit,” tôi gợi ý — “ngài đây đang nói ‘khụm’ kìa!”

Tôi không cố gắng biện hộ cho lời nhận xét của mình dựa trên khía cạnh thâm sâu; bản thân tôi cũng chẳng thấy nó uyên bác gì cho cam; nhưng tôi nhận thấy rằng hiệu quả từ những lời nói của chúng ta không phải lúc nào cũng tương xứng với tầm quan trọng của chúng trong mắt chính chúng ta; và giả sử tôi có dùng một quả bom Paixhan bắn thủng người ông D., hay ném cuốn “Các nhà thơ và Thơ ca Mỹ” vào đầu hắn đi chăng nữa, thì hắn cũng khó mà bối rối hơn khi tôi cất lời với hắn bằng những từ ngữ giản đơn ấy: “Dammit, anh đang làm cái quái gì thế? — không nghe thấy à? — ngài đây đang nói ‘khụm’ kìa!”

“Anh không nói đùa đấy chứ?” hắn thều thào cuối cùng, sau khi đã đổi qua vô số màu sắc giống hệt như một chiếc thuyền cướp biển kéo lên từng chiếc một khi bị chiến hạm truy đuổi. “Anh có chắc là ông ấy nói thế không? Chà, dù sao đi nữa thì tôi cũng đã lỡ đâm lao phải theo lao rồi, cứ phải làm ra vẻ mặt trơ tráo đối mặt với sự việc thôi. Tới bến luôn nào — khụm!”

Nghe vậy, ông cụ có vẻ rất hài lòng — Chúa mới biết vì lý do gì. Ông ta rời khỏi vị trí ở góc cầu, lê bước với một điệu bộ lịch thiệp, nắm lấy tay Dammit và siết chặt đầy thân ái, trong khi đôi mắt vẫn cứ đăm đăm nhìn thẳng vào mặt hắn với nụ cười từ tâm thuần khiết nhất mà trí tưởng tượng của con người có thể dung chứa.

“Tôi hoàn toàn chắc chắn là anh sẽ thắng thôi, Dammit,” ông ta nói với nụ cười sảng khoái nhất, “nhưng ngặt nỗi chúng ta vẫn buộc phải tiến hành một cuộc thử nghiệm, anh biết đấy, cốt chỉ vì thủ tục hình thức mà thôi.”

“Khụm!” bạn tôi đáp lời, vừa cởi áo khoác với một tiếng thở dài thườn thượt, vừa quấn một chiếc khăn tay quanh eo, đồng thời tạo ra một sự biến đổi không thể lý giải nổi trên nét mặt bằng cách nhăn nhó đôi mắt và kéo xệch khóe miệng xuống — “Khụm!” Và “Khụm!” ông ta lại lặp lại sau một khoảng lặng; và kể từ đó về sau, tôi chưa từng nghe hắn thốt ra thêm một từ nào khác ngoài từ “Khụm!” ấy nữa. “Aha!” tôi thầm nghĩ mà không thốt thành lời — “đây là một sự im lặng vô cùng đáng chú ý ở Toby Dammit, và chắc chắn nó là hậu quả của thói ba hoa ngôn ngữ trong một dịp trước đó. Thái cực này dẫn đến thái cực khác. Tự dưng tôi lại thắc mắc không biết hắn đã quên bén đi những câu hỏi hóc búa mà hắn từng tuôn ra trôi chảy với tôi vào cái ngày tôi cho hắn bài giảng đạo đức cuối cùng chưa nhỉ? Dù sao đi nữa, hắn cũng đã được chữa khỏi bệnh siêu việt rồi đấy.”

“Khụm!” Toby bỗng đáp lời ngay lúc đó, hệt như thể hắn đang đọc được suy nghĩ của tôi, với gương mặt trông giống hệt một con cừu già đang đờ đẫn mơ mộng.

Ông cụ bây giờ nắm lấy tay hắn, dẫn hắn vào sâu hơn trong phần bóng râm của cây cầu — lùi lại vài bước tính từ cửa xoay. “Anh bạn hiền của tôi,” ông ta nói, “tôi coi việc cho phép anh chạy đà chừng này quãng là một nguyên tắc thuộc về lương tâm. Hãy đợi ở đây, cho đến khi tôi vào vị trí bên cửa xoay, để tôi có thể quan sát xem anh có vượt qua nó một cách lịch lãm, siêu việt, và không bỏ sót bất kỳ một cú xoạc chân điêu luyện nào không nhé. Chỉ là thủ tục hình thức thôi mà. Tôi sẽ đếm ‘một, hai, ba, và đi’. Hãy nhớ là phải xuất phát ngay khi nghe từ ‘đi’.” Đến đây, ông ta bước vào vị trí bên cửa xoay, dừng lại một thoáng như đang chìm đắm trong suy tư sâu sắc, rồi ngẩng lên và tôi có cảm giác ông ta cười rất nhẹ, tiếp theo là thắt lại dây tạp dề, đoạn nhìn đăm đăm vào Dammit một hồi lâu, và cuối cùng cất tiếng hô hiệu lệnh như đã thỏa thuận —

Một — hai — ba — và — đi!

Đúng vào khoảnh khắc vang lên từ “đi”, người bạn tội nghiệp của tôi liền lao đi với một dáng phi nước đại đầy dũng mãnh. Cái cửa xoay ấy không phải quá cao, giống như của ông Lord — cũng chẳng phải quá thấp, như của mấy nhà phê bình nhà ông Lord, nhưng nhìn chung tôi hoàn toàn chắc chắn là hắn sẽ vượt qua được. Và rồi nhỡ hắn không qua được thì sao? — à, đó mới chính là vấn đề — nhỡ hắn không qua được thì sao? “Dựa vào quyền gì,” tôi tự hỏi, “mà ông lão kia lại bắt một quý ông khác phải nhảy nhót cơ chứ? Lão già què quặt cà thẹo này! ổng là ai chứ? Nếu ổng bảo tôi nhảy, dứt khoát tôi sẽ không làm thế, nói một câu cho vuông, và tôi đếch thèm quan tâm quái quỷ gì đến việc ổng là ai.” Cây cầu, như tôi đã nói, có mái vòm và được che chắn theo một cách vô cùng nực cười, và ở đó luôn có một tiếng vang cực kỳ khó chịu — một tiếng vang mà trước đó chưa bao giờ tôi lại chú ý một cách đặc biệt đến thế cho đến khi tôi thốt ra bốn từ cuối cùng trong câu nói của mình.

Nhưng những gì tôi nói, hay những gì tôi nghĩ, hoặc những gì tôi nghe thấy, chỉ diễn ra trong vỏn vẹn một tích tắc. Chưa đầy năm giây kể từ lúc xuất phát, anh bạn Toby tội nghiệp của tôi đã hoàn thành cú nhảy. Tôi thấy hắn chạy nhanh nhẹn, tung người vút lên thật oai hùng từ mặt sàn cầu, vung đôi chân với những đường cong ngoạn mục nhất khi bay lên không trung. Tôi thấy hắn ở trên tầm cao tít tắp, thực hiện cú xoạc chân bồ câu vô cùng ngưỡng mộ ngay sát phía trên đỉnh cửa xoay; và dĩ nhiên tôi đã nghĩ rằng việc hắn không tiếp tục bay qua bên kia là một điều kỳ lạ bất thường. Nhưng toàn bộ cú nhảy chỉ diễn ra trong nháy mắt, và trước khi tôi kịp có cơ hội chìm đắm trong những suy ngẫm thâm sâu nào, ông Dammit đã đập lưng nằm ngửa xuống đất, ngay chính ở bên phía cửa xoay mà từ đó ông ta vừa xuất phát. Cùng khoảnh khắc ấy, tôi thấy ông lão đang thọt chân chuồn đi với tốc độ tối đa, trên tay đã kịp tóm lấy và gói gọn vào chiếc tạp dề một vật gì đó vừa rơi cái uỵch xuống từ khoảng không tối mịt của vòm cầu ngay trên đỉnh cửa xoay. Trước toàn bộ sự việc này, tôi vô cùng kinh ngạc; nhưng tôi chẳng có thời gian để suy nghĩ, bởi Dammit nằm bất động một cách lạ thường, và tôi đinh ninh rằng cảm xúc của hắn đã bị tổn thương và hắn đang cần sự trợ giúp của tôi. Tôi vội vã chạy đến bên hắn và phát hiện ra rằng hắn vừa lĩnh trọn thứ có thể gọi là một tổn thương nghiêm trọng. Sự thật là, hắn đã bị tước đoạt mất cái đầu, thứ mà sau một hồi lục lọi kỹ lưỡng tôi chẳng thể tìm thấy ở bất cứ đâu; thế nên tôi quyết định đưa hắn về nhà và gọi bác sĩ vi lượng đồng căn. Trong lúc đó, một ý chợt lóe lên trong đầu, tôi đẩy tung một cửa sổ cạnh đó của cây cầu, và sự thật phũ phàng lập tức hiện ra trước mắt. Cách đỉnh cửa xoay chừng năm thước về phía trên, bắc ngang qua phần vòm của lối đi bộ đóng vai trò như một thanh giằng gia cố, là một thanh sắt dẹt nằm ngang theo chiều bản rộng, tạo thành một trong chuỗi các thanh có nhiệm vụ củng cố toàn bộ cấu trúc của công trình. Rõ ràng là phần cổ của người bạn bất hạnh của tôi đã va chạm chính xác vào cạnh của thanh giằng này.

Hắn không sống nổi bao lâu sau tai họa khủng khiếp ấy. Đám bác sĩ vi lượng đồng căn đã cho hắn uống số thuốc ít ỏi đến tội nghiệp, và bản thân cái lượng thuốc ít ỏi ấy thì hắn lại ngần ngại chẳng muốn uống. Thế là cuối cùng tình trạng của hắn ngày càng tồi tệ hơn, và rồi hắn qua đời, để lại bài học xương máu cho tất cả những kẻ có lối sống buông thả bừa bãi. Tôi đã tưới đẫm nợ mộ hắn bằng những giọt nước mắt xót xa, thêu một vạch chéo góc lên gia huy của dòng họ hắn, và gửi hóa đơn với mức phí vô cùng phải chăng cho nhóm người theo chủ nghĩa siêu việt để chi trả cho toàn bộ tang lễ của hắn. Lũ khốn nạn đó nhất quyết từ chối thanh toán, thế nên tôi đã cho người đào cổ mộ của Toby Dammit lên ngay lập tức và xẻ thịt hắn đem bán làm thức ăn cho chó.