Câu chuyện oái oăm này diễn ra vào thời kỳ mà công cuộc chấn hưng tổ quốc kính yêu của chúng ta, cùng với nỗ lực vươn lên hướng tới những hy vọng và vận mệnh mới của những người con dũng cảm nơi đây, đang bắt đầu bằng một sức mạnh không thể ngăn cản và với sự bồng bột ngây thơ đến cảm động. Một buổi tối mùa đông trong khoảng thời gian ấy, từ mười một đến mười hai giờ, ba vị quý ông vô cùng đáng kính đang ngồi trong một căn phòng tiện nghi và thậm chí được bài trí sang trọng tại một ngôi nhà hai tầng khang trang ở Phố Petersburg, và họ đang đàm đạo một cách trang nghiêm, bổ ích về một chủ đề rất đỗi thú vị. Cả ba vị này đều mang cấp bậc tướng tá. Họ ngồi quây quần bên một chiếc bàn nhỏ, mỗi người ngả mình trên một chiếc bừau mềm mại, sang trọng, vừa trò chuyện vừa thong thả nhâm nhi ly sâm-panh đầy vương giả. Chai rượu đặt trên bàn, nằm trong một chiếc giá bạc vây quanh bởi đá lạnh. Sự thể là chủ nhân ngôi nhà, một cố vấn cơ mật tên là Stepan Nikiforovitch Nikiforov — một ông lão độc thân sáu mươi lăm tuổi — đang mừng lễ dọn về căn nhà vừa mới mua, và ngẫu nhiên thay, đó cũng là ngày sinh nhật của ông, một ngày mà trước nay ông chưa từng tổ chức bao giờ. Tuy nhiên, buổi tiệc không diễn ra theo quy mô lớn; như chúng ta đã thấy, chỉ có hai vị khách mời, cả hai đều là cựu đồng nghiệp và cựu cấp dưới của ngài Nikiforov; đó là một cố vấn dân sự thực thụ tên là Semyon Ivanovitch Shipulenko, và một cố vấn dân sự thực thụ khác là Ivan Ilyitch Pralinsky. Họ đã đến uống trà lúc chín giờ, sau đó chuyển sang uống rượu, và biết chắc rằng đúng mười rưỡi đêm họ sẽ phải lên đường về nhà. Chủ nhà vốn là người suốt đời ưa chuộng sự nền nếp. Xin kể vài nét về ông.

Ông khởi nghiệp chỉ là một viên quan nhỏ chẳng có chút hậu thuẫn nào,[37] cứ lặng lẽ cặm cụi suốt bốn mươi lăm năm, biết rõ mình cần phấn đấu vì điều gì, không có tham vọng với cao hái sao trên trời dù bản thân đã có hai ngôi sao trên ngực, và đặc biệt không thích bày tỏ quan điểm cá nhân về bất kỳ vấn đề gì. Ông lại là người trung thực, nghĩa là ông chưa từng làm điều gì quá mức bất lương; ông sống độc thân vì bản tính ích kỷ; ông rất thông minh nhưng không thể chịu được việc phô trương trí tuệ; ông đặc biệt ghét sự lôi thôi và tính nhiệt tình quá khích, coi đó là sự nhếch nhác về mặt đạo đức; và về già, ông hoàn toàn chìm đắm trong sự thoải mái lười biếng, đầy khoái lạc cùng lối sống cô độc có hệ thống. Dù thỉnh thoảng ông vẫn đến thăm những người có địa vị cao hơn mình, nhưng từ khi còn trẻ, ông vốn không tài nào chịu được cảnh tự mình tiếp khách; và độ gần đây, nếu không chơi bài solitaire, ông chỉ cần bầu bạn với chiếc đồng hồ quả lắc trong phòng ăn, dành trọn buổi tối để thiu thiu ngủ trên ghế bành, bình thản lắng nghe tiếng tích tắc của nó vang lên dưới chiếc lồng kính trên bệ lò sưởi. Về bề ngoài, ông cạo râu nhẵn nhụi, diện mạo vô cùng chỉnh tề, giữ gìn phong độ tốt nên trông trẻ hơn tuổi thực; ông hứa hẹn sẽ còn sống thêm nhiều năm nữa, và luôn tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc của phép xã giao cao cấp nhất. Chức vụ của ông khá nhàn hạ: ông chỉ phải chủ trì một nơi nào đó và ký kết vài văn bản. Tóm lại, ông được coi là một nhân vật hạng nhất. Ông chỉ có một niềm đam mê duy nhất, hay nói chính xác hơn là một khao khát cháy bỏng: sở hữu một ngôi nhà của riêng mình, một ngôi nhà được xây theo kiểu dinh thự quý tộc chứ không phải để đầu tư kinh doanh. Cuối cùng mong ước của ông đã thành hiện thực: ông đã tìm và mua được một ngôi nhà ở Phố Petersburg tuy có hơi xa một chút, bù lại nó có khu vườn rộng và vô cùng thanh lịch. Chủ nhân mới cho rằng ở xa một chút lại hay: ông vốn không thích tiếp khách tại nhà, còn để đi thăm ai hay đến công sở, ông đã có sẵn một cỗ xe ngựa sang trọng màu nâu sô-cô-la, một người đánh xe tên là Mihey, cùng hai con ngựa nhỏ nhưng khỏe mạnh và đẹp đẽ. Tất cả những thứ ấy được[38] tạo dựng một cách quang minh chính đại nhờ sự chắt bóp tằn tiện suốt bốn mươi năm, khiến lòng ông khôn xiết thỏa mãn.

Cũng chính vì thế mà Stepan Nikiforovitch cảm thấy lòng tràn ngập niềm vui bình yên đến độ ông đã đích thân mời hai người bạn đến chơi vào ngày sinh nhật của mình — một ngày mà trước nay ông vẫn luôn giấu kín cẩn thận ngay cả với những người quen thân nhất. Ông có mưu đồ riêng với một trong hai vị khách này. Ông sống ở tầng trên của ngôi nhà mới, và đang muốn tìm người thuê nửa tầng dưới vốn được xây cất và bố trí hoàn toàn giống hệt. Stepan Nikiforovitch đang nhắm đến Semyon Ivanovitch Shipulenko, và tối hôm đó đã hai lần khơi gợi chủ đề này trong câu chuyện. Nhưng Semyon Ivanovitch chẳng hề đả động gì. Bản thân vị này cũng là kẻ đã ngoan cố tự mở đường cho mình suốt bao năm ròng. Ông ta có mái tóc và bộ ria mép đen nhánh, cùng khuôn mặt lúc nào cũng phảng phất sắc thái vàng vọt của bệnh gan. Ông ta là một người đã có gia đình, tính tình lầm lì, thích quẩn quanh ở nhà; ông cai quản gia đình bằng bàn tay sắt; còn trong công việc công vụ, ông tự tin vào bản thân đến tột cùng. Ông ta cũng biết rõ mình đang hướng tới mục tiêu nào, và thậm chí còn biết rõ hơn những thứ mà mình chẳng bao giờ với tới. Ông đang nắm giữ một vị trí tốt và cứ thế bám trụ lấy nó. Dù nhìn những cải cách mới với vẻ dửng dưng khó chịu, ông cũng chẳng mảy may bận lòng về chúng: ông vô cùng tự tin, và lắng nghe với một chút ác ý mỉa mai khi Ivan Ilyitch Pralinsky hào hứng bàn luận về những đề tài mới. Dù vậy, tất cả bọn họ đều đã uống khá ngà ngà say, đến mức ngay cả Stepan Nikiforovitch cũng hạ cố tham gia vào một cuộc tranh luận nhỏ với ông Pralinsky về những cải cách mới nhất. Tuy nhiên, chúng ta phải nói đôi lời về Ngài Đại thần Pralinsky, nhất là khi ông chính là nhân vật chính của câu chuyện này.

Cố vấn dân sự thực thụ Ivan Ilyitch Pralinsky mới chỉ giữ danh hiệu "Ngài Đại thần" được bốn tháng; tóm lại, ông là một vị tướng trẻ. Tuổi đời ông cũng còn trẻ — mới bốn mươi ba, không hơn — và trông ông cũng như rất thích ra vẻ trẻ hơn tuổi thật. Ông[39] là một người đàn ông cao ráo, đẹp trai, ăn vận lịch sự và tự hào về vẻ bề ngoài vững chãi, đường bệ của mình; với phong thái đầy tự tin, ông kiêu hãnh giắt trước ngực một tấm huân chương có trọng lượng. Ngay từ thủa lọt lòng, ông đã biết cách học đòi điệu bộ và sự duyên dáng của giới quý tộc, và vì còn độc thân, ông vẫn mơ về một cô dâu giàu có thậm chí thuộc hàng quyền quý. Ông còn mơ mộng nhiều điều khác nữa, dẫu rằng ông không hề ngu ngốc chút nào. Thỉnh thoảng ông tỏ ra là một kẻ ba hoa, thậm chí thích làm dáng như một nghị sĩ quốc hội. Ông xuất thân từ một gia đình danh giá. Là con trai của một vị tướng, ông lớn lên trong nhung lụa; từ tấm bé ông đã được mặc đồ nhung là lượt, học ở một ngôi trường quý tộc, và dù thu nhận chẳng được bao nhiêu chữ nghĩa ở đó, ông vẫn thăng tiến thuận lợi trong quan trường để rồi leo lên đến cấp tướng. Giới chức trách coi ông là một người có năng lực, thậm chí còn đặt nhiều kỳ vọng lớn lao vào ông trong tương lai. Stepan Nikiforovitch — người mà dưới quyền ông, Ivan Ilyitch đã bắt đầu bước chân vào quan lộ và gắn bó cho đến khi lên tới cấp tướng — chưa bao giờ coi ông là một người làm việc giỏi giang và chẳng hề kỳ vọng gì ở ông. Điều ông thích ở Ivan Ilyitch là việc chàng ta xuất thân danh gia vọng tộc, có tài sản — nghĩa là sở hữu cả một khu chung cư lớn cho thuê do quản lý trông nom — có quan hệ với những nhân vật tai mặt, và hơn hết là có phong thái đường bệ. Stepan Nikiforovitch thầm chê trách ông ta vì trí tưởng tượng quá đà và tính cách dễ dao động. Bản thân Ivan Ilyitch thỉnh thoảng cũng cảm thấy mình quá tự ái và nhạy cảm. Điều kỳ lạ là, thỉnh thoảng ông lại lên cơn dằn vặt lương tâm đến mức bệnh hoạn và thậm chí mang một nỗi hối hận mơ hồ nào đó. Với sự cay đắng và niềm uất ức thầm kín trong lòng, thỉnh thoảng ông nhận ra rằng mình không bay cao như vẫn tưởng. Những lúc như thế, ông chìm vào chán nản, nhất là khi bị bệnh trĩ hành hạ, ông gọi cuộc đời mình là *une existence manquée* [một cuộc đời thất bại], và thôi — tất nhiên là thầm kín — không còn tin vào cả năng lực nghị viện của chính mình nữa, tự gọi bản thân là một kẻ ba hoa[40], một kẻ chỉ biết nói những lời sáo rỗng; và dẫu tất nhiên những điều đó chẳng mang lại vinh dự gì cho ông, nó vẫn không ngăn được việc chỉ nửa tiếng sau, ông ngẩng cao đầu trở lại, ngày càng trở nên bướng bỉnh hơn, tự mãn hơn, và tự nhủ rằng thế nào mình cũng sẽ làm nên chuyện, rằng mình không chỉ là một viên quan lớn mà còn là một nhà chính trị được nước Nga ghi nhớ dài lâu. Thậm chí có lúc ông còn mơ đến những bức tượng đài. Qua đó có thể thấy Ivan Ilyitch nuôi chí lớn, dù ông cất giấu những hoài bão và giấc mơ mơ hồ ấy tận đáy lòng, thậm chí với một chút hồi hộp lo âu. Tóm lại, ông là một người tốt bụng và mang tâm hồn của một thi sĩ. Những năm gần đây, những khoảnh khắc vỡ mộng đau đớn ấy ngày càng xuất hiện thường xuyên hơn. Ông trở nên cực kỳ cáu kỉnh, dễ mếch lòng, và hay coi mọi ý kiến trái chiều là sự lăng mạ. Nhưng nước Nga cải cách đã thắp lên trong ông những hy vọng lớn lao. Việc được thăng quân hàm tướng chính là cú hích cuối cùng. Ông bừng tỉnh; ông ngẩng cao đầu. Đột nhiên ông bắt đầu ăn nói tự do và hùng biện. Ông bàn về những tư tưởng mới, rất nhanh chóng và bất ngờ tiếp thu chúng rồi tán dương một cách nhiệt thành. Ông tìm kiếm cơ hội để diễn thuyết, đi khắp thị trấn, và ở nhiều nơi đã gầy dựng được tiếng tăm là một kẻ tự do chủ nghĩa cực đoan, điều đó khiến ông vô cùng phổng mũi. Tối hôm đó, sau khi nốc bốn ly, ông càng trở nên phấn khích tột độ. Ông muốn bác bỏ mọi quan điểm của Stepan Nikiforovitch — người mà từ lâu ông không gặp, và trước nay vẫn luôn kính trọng thậm chí vâng lời. Không hiểu sao ông lại coi đối phương là kẻ phản động, liền lao vào tranh luận với một sự gay gắt đặc biệt. Stepan Nikiforovitch hầu như chẳng đáp lời, chỉ lặng lẽ lắng nghe với vẻ tinh ranh, dù chủ đề đó rất thu hút ông. Ivan Ilyitch càng nói càng hăng, và trong cơn cao hứng, ông nốc cạn ly của mình nhiều hơn mức cần thiết. Thế rồi Stepan Nikiforovitch cầm chai rượu lên và lập tức rót đầy lại ly cho ông, hành động này không hiểu sao lại khiến Ivan Ilyitch thấy chướng tai gai mắt, nhất là khi Semyon Ivanovitch Shipulenko — kẻ mà ông vô cùng[41] khinh bỉ, thực chất là cả sợ hãi vì bản tính yếm thế và cay độc của hắn — lại giữ một sự im lặng đầy quỷ quyệt và mỉm cười nhiều hơn mức cần thiết. "Chúng coi mình như học sinh tiểu học ấy nhở," một ý nghĩ xẹt qua đầu Ivan Ilyitch. "Không, đã đến lúc, quá muộn là đằng khác," ông tiếp tục nói với giọng hầm hầm. "Chúng ta đã trì hoãn quá lâu rồi, và theo suy nghĩ của tôi, lòng nhân đạo phải được đặt lên hàng đầu, lòng nhân đạo đối với những kẻ dưới cơ, phải nhớ rằng bọn họ cũng là con người. Lòng nhân đạo sẽ cứu rỗi vạn vật và khơi gợi tất cả những gì..."

"Hê-hê-hê-hê!" tiếng của Semyon Ivanovitch cất lên từ phía bên kia.

"Nhưng sao anh cứ lên lớp bọn tôi thế nhỉ?" cuối cùng Stepan Nikiforovitch cũng phản đối với một nụ cười niềm nở. "Phải thú nhận là, Ivan Ilyitch, từ nãy đến giờ tôi vẫn chưa hiểu anh đang bảo vệ điều gì. Anh đang cổ vũ cho lòng nhân đạo. Đó chẳng phải là tình yêu thương đồng loại hay sao?"

"Vâng, nếu anh muốn thế. Tôi..."

"Xin lỗi nhé! Theo tôi thấy, đó chưa phải là tất cả. Tình yêu đồng loại từ xưa đến nay vẫn luôn là điều phù hợp. Phong trào cải cách đâu chỉ giới hạn có thế. Đủ mọi thứ vấn đề đã nảy sinh liên quan đến tầng lớp nông dân, tòa án, kinh tế, hợp đồng nhà nước, đạo đức và... và... và những vấn đề ấy là vô tận, và tất cả gộp lại có thể tạo ra những cuộc đại biến động, có thể nói là thế. Đó mới là điều chúng ta phải lo lắng, chứ không đơn thuần chỉ là lòng nhân đạo..."

"Đúng vậy, vấn đề sâu xa hơn thế một chút," Semyon Ivanovitch nhận xét.

"Tôi hiểu rõ chứ, và xin phép được lưu ý anh, Semyon Ivanovitch, rằng tôi không thể đồng ý việc mình thua kém anh về chiều sâu hiểu biết đâu đấy," Ivan Ilyitch nhận xét đầy mỉa mai và sắc sảo quá mức. "Tuy nhiên, tôi mạo muội khẳng định thế này, Stepan Nikiforovitch, chính anh cũng chưa hiểu tôi..."

"Vâng, tôi chưa hiểu."

"Thế mà tôi vẫn khẳng định và luôn đề cao tư tưởng[42] rằng lòng nhân đạo và không gì khác ngoài lòng nhân đạo đối với cấp dưới của mình, từ viên chức trong phòng ban cho đến tay nhân viên sao lục văn bản, từ nhân viên sao lục cho đến kẻ ở trong nhà, từ người hầu cho đến người nông dân — lòng nhân đạo, tôi xin nhắc lại, có thể đóng vai trò, có thể nói là, hòn đá tảng cho những cải cách sắp tới và sự đổi mới vạn vật nói chung. Tại sao ư? Bởi vì thế này. Lấy một tam đoạn luận ra xem. Tôi có nhân tính, suy ra tôi được yêu thương. Tôi được yêu thương, thế là người ta có lòng tin ở tôi. Có lòng tin, thế là có sự tín nhiệm. Có sự tín nhiệm, thế là có tình yêu... tức là, không, ý tôi muốn nói là nếu họ tín nhiệm tôi thì họ sẽ tin tưởng vào các cuộc cải cách, họ sẽ hiểu được, có thể nói thế, bản chất cốt lõi của chúng, sẽ, có thể nói thế, ôm chầm lấy nhau theo nghĩa đạo đức, và sẽ giải quyết toàn bộ sự việc một cách thân thiện, từ gốc rễ. Anh cười cái gì thế, Semyon Ivanovitch? Không hiểu nổi cơ à?"

Stepan Nikiforovitch lặng thinh nhướng mày; ông lấy làm ngạc nhiên.

"Tôi tưởng mình uống hơi nhiều thì phải," Semyon Ivanovitch mỉa mai nói, "thế nên đầu óc hơi chậm tiêu một tẹo. Chẳng còn tỉnh táo hẳn nữa."

Ivan Ilyitch nhăn mặt.

"Chúng ta sẽ sụp đổ đấy," Stepan Nikiforovitch đột nhiên phán một câu sau một thoáng ngập ngừng.

Ivan Ilyitch ngạc nhiên hỏi: "Ý anh thế nào là chúng ta sẽ sụp đổ?"

"Thì đấy, chúng ta sẽ gục ngã dưới sức ép ấy chứ sao." Stepan Nikiforovitch rõ ràng chẳng mảy mai bận tâm giải thích thêm.

"Chắc là anh đang nghĩ đến ví dụ 'rượu mới bình cũ' phải không?" Ivan Ilyitch đáp lại, không giấu vẻ mỉa mai. "Thôi được, dẫu sao thì tôi cũng tự chịu trách nhiệm về bản thân mình."

Đúng lúc đó đồng hồ điểm mười một rưỡi.

"Cứ ngồi ì ra mãi, nhưng cuối cùng cũng phải đi thôi," Semyon Ivanovitch nói và đứng dậy. Nhưng Ivan Ilyitch còn nhanh chân hơn; ông vùng đứng lên khỏi bàn và với lấy chiếc mũ lông chồn trên bệ lò sưởi. Trông ông như thể vừa bị xúc phạm vậy.

"Thế còn thế này thì sao, Semyon Ivanovitch? Anh sẽ suy nghĩ thêm chứ?" Stepan Nikiforovitch vừa nói vừa tiễn khách ra cửa.

"Ý anh hỏi về căn hộ ấy hả? Để tôi suy nghĩ đã, suy nghĩ đã."

“Thế nhé, khi nào quyết định xong, anh hãy báo cho tôi càng sớm càng tốt nhé."

"Vẫn chuyện công việc đấy à?" Ngài Pralinsky niềm nở lên tiếng với giọng điệu có chút xu nịnh, tay mân mê chiếc mũ. Ông có cảm giác như thể người ta đang quên mất sự hiện diện của mình.

Stepan Nikiforovitch nhướng mày và giữ nguyên vẻ im lặng, ngầm ra hiệu rằng ông sẽ không giữ khách lại. Semyon Ivanovitch vội vàng cúi chào lui ra.

"Thế mà... sau ngần ấy chuyện người ta còn mong đợi gì nữa... nếu ngay cả những quy tắc xã giao đơn giản mà cũng không hiểu..." Ngài Pralinsky tự lẩm bẩm trong bụng, đoạn chìa tay ra bắt Stepan Nikiforovitch với một vẻ cực kỳ bàng quan, phớt lờ.

Ngoài sảnh, Ivan Ilyitch cuộn mình trong chiếc áo khoác lông đắt tiền, nhẹ tênh; không hiểu sao ông cố tình lờ đi chiếc áo bọc lông chồn sờn cũ của Semyon Ivanovitch, và cả hai bắt đầu bước xuống cầu thang.

"Ông già có vẻ bị xúc phạm thì phải," Ivan Ilyitch nói với Semyon Ivanovitch đang lặng thim.

"Đâu có, sao lại thế?" người kia điềm tĩnh đáp.

"Đồ nịnh bợ khom lưng cúi rạp," Ivan Ilyitch thầm nghĩ.

Họ bước ra cửa trước. Xe trượt tuyết của Semyon Ivanovitch với con ngựa xám xịt xấu xí đã chờ sẵn.

"Quỷ tha ma bắt! Trifon mang xe của tôi đi đâu mất tiêu rồi thế này?" Ivan Ilyitch quát lên khi không thấy cỗ xe của mình đâu.

Bóng dáng cỗ xe hoàn toàn bặt tăm. Đầy tớ của Stepan Nikiforovitch chẳng hay biết gì. Họ liền hỏi Varlam — kẻ đánh xe của Semyon Ivanovitch, và nhận được câu trả lời rằng hắn vẫn đứng đây từ nãy đến giờ và cỗ xe cũng ở đây, nhưng giờ thì chẳng thấy bóng dáng đâu nữa.[44]

"Đúng là một tình huống rắc rối khó xử," ngài Shipulenko thốt lên. "Tôi cho anh quá giang về nhà nhé?"

Ngài Pralinsky giận tím mặt thét lên: "Đồ khốn nạn! Hắn xin phép tôi, cái đồ ranh con ấy, cho phép được ghé qua một đám cưới ngay gần đây ở Phố Petersburg; có gã bạn thân nào đấy của nó lấy vợ, quỷ tha ma bắt ả đi! Tôi đã nghiêm cấm hắn không được bén mảng đi đâu, thế mà giờ tôi cá là hắn chuồn tít đến đấy rồi."

Varlam lên tiếng: "Chắc chắn là hắn đến đó rồi thưa ngài; nhưng hắn hứa sẽ quay lại chỉ trong một phút, ý cháu là sẽ kịp có mặt ở đây ấy ạ."

"Thôi được rồi! Tôi đã có linh tính chuyện này thế nào cũng xảy ra mà! Để lát nữa tôi cho hắn một trận!"

Semyon Ivanovitch vừa quấn chiếc thảm che chân vừa nói: "Tốt nhất là ngài cứ cho hắn một trận đòn nên thân ở đồn cảnh sát một hai lần, thế thì hắn mới bảo gì nghe nấy."

"Xin Semyon Ivanovitch đừng bận tâm!"

"Thế ngài có để tôi đưa đi cùng không?"

"Cảm ơn anh, chúc thượng lộ bình an."

Semyon Ivanovitch phóng xe đi mất, còn Ivan Ilyitch cất bước đi bộ dọc theo vỉa hè lát gỗ, cảm thấy sự bực bội trong lòng đang dâng lên sắc bén.

"Được lắm, phen này tao cho mày biết tay, đồ vô lại! Ta đi bộ là cốt để mày phải thấm thía, để cho mày một phen khiếp vía! Nó quay về mà nghe tin chủ đã đi bộ về nhà rồi... cái đồ khốn nạn này!"

Ivan Ilyitch chưa từng mắng mỏ ai nặng lời thế bao giờ, nhưng ông đang vô cùng tức giận, vả lại đầu óc cứ ong ong lên. Ông vốn không quen uống rượu, thế nên năm sáu ly vừa rồi nhanh chóng ngấm vào người. Dù vậy, đêm nay thật là một đêm tuyệt diệu. Trời rét đậm nhưng vô cùng tĩnh mịch, không một gợn gió. Bầu trời quang đãng chi chít sao. Ánh trăng tròn vành vạnh tắm đẫm trần gian trong thứ ánh sáng bạc dịu êm. Khung cảnh nên thơ đến nỗi đi được chừng năm mươi bước chân, Ivan Ilyitch suýt quên bẵng đi mọi bực dọc. Ông cảm thấy vô cùng dễ chịu. Tâm trạng con người ta thường thay đổi rất nhanh từ trạng thái này sang trạng thái khác[45] khi hơi ngà ngà say. Thậm chí ông còn thấy thích thú những ngôi nhà gỗ nhỏ nhắn, xập xệ của con phố vắng ngắt.

"Đi bộ thế này quả thực là tuyệt," ông thầm nghĩ; "vừa là bài học cho thằng Trifon vừa là niềm vui cho mình. Lẽ ra mình phải đi bộ thường xuyên hơn mới phải. Chẳng mấy chốc mà mình bắt được một chiếc xe trượt ở Đại lộ Great Prospect thôi. Đêm gì mà đẹp thế không biết. Trông mấy ngôi nhà nhỏ chưa kìa! Chắc là dân nghèo sống ở đây rồi, nào là thư lại, thương nhân, có lẽ cả... Cả cái lão Stepan Nikiforovitch ấy nữa! Đúng là một lũ bảo thủ, mấy ông già lẩm cẩm! Lẩm cẩm, đúng thế, *c'est le mot* [đúng là từ này rồi]. Dù sao thì lão ta cũng là người khôn ngoan; lão có cái sự *bon sens* [thức thời] ấy, một cái đầu thực tế, tỉnh táo để nhìn nhận sự việc. Nhưng họ già cả rồi, già thật rồi. Thiếu vắng... cái gì nhỉ? Thiếu vắng một cái gì đó... 'Chúng ta sẽ sụp đổ.' Lão có ý gì khi nói câu đó nhỉ? Lúc nói câu ấy lão thực sự trầm ngâm suy nghĩ. Lão chẳng hiểu một mảy may về mình cả. Thế mà sao lão có thể không hiểu cơ chứ? Đáng lẽ không hiểu còn khó hơn là hiểu ấy chứ. Điều cốt lõi là tôi đã bị thuyết phục, được thuyết phục từ tận đáy tâm hồn. Lòng nhân đạo... tình yêu thương đồng loại. Trả lại con người cho chính họ, hồi sinh phẩm giá cá nhân của họ, và rồi... khi nền tảng đã sẵn sàng, hãy bắt tay vào việc. Tôi tin là điều đó quá rõ ràng phải không? Vâng! Xin lỗi ngài Đại thần nhé; lấy một tam đoạn luận ra làm ví dụ chẳng hạn: ta gặp, ví dụ như một viên thư lại, một tên thư lại nghèo hèn, bị giày xéo dưới đáy xã hội. 'Nào... anh là ai?' Đáp: 'Dạ thưa, tôi là một thư lại.' Rất tốt, một thư lại; tiếp theo: 'Anh là loại thư lại nào?' Đáp: 'Dạ thưa, tôi là thư lại thế này thế nọ.' 'Anh có đang làm công chức không?' 'Dạ có.' 'Anh có muốn được hạnh phúc không?' 'Dạ có.' 'Để hạnh phúc thì anh cần những gì?' 'Dạ thưa, cần cái này cái nọ.' 'Tại sao lại thế?' 'Dạ thưa, bởi vì...' và thế là chỉ với đôi ba lời là gã đó hiểu ngay tôi, gã đã rơi vào tay tôi, có thể nói là sa vào lưới rồi, và tôi muốn làm gì gã cũng được, ý tôi là làm vì sự tốt đẹp cho gã. Đúng là cái gã Semyon Ivanovitch đáng ghét! Trông cái mặt y mới khó ưa làm sao!... 'Cho hắn một trận đòn roi ở đồn cảnh sát đi,' y cố tình thốt ra câu đó đấy. Không, anh toàn nói nhảm; anh muốn đánh đòn thì tùy, còn tôi thì không đời nào; tôi sẽ trừng phạt Trifon bằng lời nói, tôi sẽ trừng phạt nó bằng những lời quở trách, nó sẽ phải thấm thía.[46] Còn chuyện đánh đòn á, hừm!... vẫn là một vấn đề cần bàn cãi, hừm!... Thế còn việc ghé qua chỗ Emerance thì sao nhỉ? Ồ, quỷ tha ma bắt đi, cái vỉa hè chết tiệt này!" ông hét lên khi bất ngờ vấp ngã. "Thế mà đây lại là thủ đô đấy. Văn minh đấy! Suýt gãy cả chân. Hừm! Tôi căm ghét cái lão Semyon Ivanovitch đó; một bộ mặt khả ố bậc nhất. Vừa nãy lão còn dám cười cợt tôi lúc tôi bảo rằng họ sẽ ôm chầm lấy nhau theo nghĩa đạo đức kia mà. Ừ thì họ sẽ ôm chầm lấy nhau đấy, thì sao nào, liên quan gì đến anh? Tôi chẳng thèm ôm anh đâu; tôi thà ôm một bác nông dân còn hơn... Nếu gặp một bác nông dân, tôi sẽ chuyện trò với bác ấy. Dù sao thì lúc nãy tôi cũng đã say, và có lẽ diễn đạt chưa được chuẩn xác cho lắm. Biết đâu bây giờ tôi cũng đang diễn đạt sai thì sao... Hừm! Sẽ chẳng bao giờ tôi đụng đến một giọt rượu nữa. Tối đến thì ba hoa chích choè, để rồi sáng hôm sau lại hối hận đỏ cả mặt. Dù sao thì tôi đi đứng vẫn rất vững vàng mà... Mà dẫu sao thì bọn chúng cũng là một lũ khốn nạn hết!" Cứ thế, Ivan Ilyitch lẩm bẩm miên man, ngắt quãng trong lúc sải bước đều đặn trên vỉa hè. Không khí trong lành bắt đầu ngấm vào người, khiến bộ não ông hoạt động trở lại. Chỉ năm phút nữa thôi là ông sẽ cảm thấy dịu lại và buồn ngủ. Thế nhưng ngay lúc đó, cách Đại lộ Great Prospect chưa đầy hai bước chân, ông nghe thấy tiếng âm nhạc. Ông ngoảnh đầu nhìn lại. Phía bên kia đường, trong một ngôi nhà gỗ một tầng dài thườn thượt trông vô cùng xiêu vẹo, người ta đang tổ chức một buổi tiệc lớn; tiếng vĩ cầm kéo cọt kẹt, tiếng đàn contrebasse trầm đục, và tiếng sáo trúc réo rắt thổi một giai điệu tứ tấu vô cùng vui nhộn. Dưới mấy ô cửa sổ là một đám đông khán giả đứng hóng, chủ yếu là phụ nữ mặc áo bành tô lót bông đầu trùm khăn quàng; họ đang rướn cả cổ dòm qua khe chớp để ngó nghiêng vào bên trong. Rõ ràng là có một buổi tiệc tưng bừng đang diễn ra trong nhà. Tiếng chân nhảy múa thình thịch vọng sang tận bên kia đường. Ivan Ilyitch nhìn thấy một viên cảnh sát đang đứng cách đó không xa, bèn tiến lại gần.

"Nhà này của ai thế hả đồng chí?" ông hỏi, vạch hé chiếc áo khoác lông đắt tiền ra vừa đủ để viên cảnh sát có thể nhìn thấy tấm huân chương uy nghi trước ngực.

Viên cảnh sát vừa đứng nghiêm người lại vừa đáp ngay khi nhận ra tấm huân chương: [47] "Dạ thưa, đó là nhà của viên thư lại ngạch lục sự Pseldonimov ạ."

"Pseldonimov á? Ồ! Pseldonimov! Hắn đang làm gì ở trỏng thế? Cưới vợ à?"

"Dạ thưa ngài, lấy con gái của một cố vấn biểu đề Mlekopitaev ạ, một cố vấn biểu đề... trước từng công tác ở ban quản lý đô thị. Căn nhà đó là của hồi môn của cô dâu ạ."

"Thế tức là bây giờ ngôi nhà là của Pseldonimov chứ không phải của Mlekopitaev nữa à?"

"Dạ vâng, là của Pseldonimov thưa ngài. Trước là của Mlekopitaev, nhưng giờ là của Pseldonimov ạ."

"Hừm! Tôi hỏi anh câu này, vì tôi chính là thủ trưởng của hắn. Tôi là tướng trong cùng một cơ quan mà Pseldonimov đang công tác."

"Dạ vâng, thưa Ngài Đại thần."

Viên cảnh sát càng đứng nghiêm túc hơn nữa, trong khi Ivan Ilyitch có vẻ trầm ngâm. Ông đứng lặng tại chỗ và suy ngẫm...

Đúng thế, Pseldonimov thực sự thuộc phòng ban của ông và làm việc trong cùng cơ quan với ông; ông nhớ ra rồi. Hắn chỉ là một viên thư lại nhỏ với mức lương mười rúp một tháng. Vì ngài Pralinsky mới nhận chức vụ trưởng phòng cách đây chưa lâu nên có thể ông đã không nhớ chính xác toàn bộ cấp dưới của mình, nhưng riêng Pseldonimov thì ông nhớ rõ chính xác chỉ vì cái họ của hắn. Cái họ đó đã đập vào mắt ông ngay từ phút đầu tiên, đến mức vào thời điểm ấy, ông đã nổi lòng tò mò nhìn thật chăm chú vào kẻ sở hữu cái họ kỳ quặc đó. Giờ thì ông nhớ lại một thanh niên rất trẻ tuổi với chiếc mũi khoằm dài, tóc loe hoe vàng từng chòm, gầy gò ốm yếu, mặc một bộ đồng phục không thể chấp nhận nổi, và cái quần chẳng ra thể thống gì đến mức trông thật phản cảm; ông nhớ lại lúc ấy trong đầu mình đã vụt qua ý nghĩ: hay là mình cho gã nghèo này mười rúp tiền quà Giáng sinh để sắm sửa quần áo nhỉ? Nhưng ngặt nỗi khuôn mặt của gã thư lại quá ư nghiêm nghị, biểu cảm lại cực kỳ khó coi, thậm chí gây ra cảm giác ác cảm, thế nên ý định tốt bụng[48] ấy cứ thế tự phai nhạt đi, và rốt cuộc Pseldonimov chẳng nhận được đồng tiền bo nào. Ông lại càng ngạc nhiên hơn khi chính cái gã Pseldonimov này chưa đầy một tuần trước đã xin phép được nghỉ để lấy vợ. Ivan Ilyitch nhớ ra rằng không hiểu sao lúc đó mình không có thời gian để tìm hiểu ngọn ngành, thế nên chuyện cưới xin cứ thế được giải quyết nhanh gọn, vội vã. Dù vậy, ông vẫn nhớ chính xác rằng Pseldonimov được nhà vợ cho một căn nhà gỗ và bốn trăm rúp tiền mặt làm của hồi môn. Hoàn cảnh ấy lúc đó đã làm ông ngạc nhiên; ông nhớ là mình đã đùa cợt một chút về sự ghép đôi kỳ cục giữa hai cái tên Pseldonimov và Mlekopitaev. Ông nhớ rõ tất cả những điều đó.

Ông nhớ lại, và càng lúc càng trầm ngâm hơn. Ai cũng biết rằng đôi khi cả một chuỗi suy nghĩ thoáng qua trong bộ não chúng ta nhanh như chớp tựa như những cảm giác mà chẳng cần phải chuyển hóa thành ngôn ngữ loài người, lại càng không cần đến ngôn ngữ văn chương. Nhưng chúng ta sẽ cố gắng chuyển hóa những cảm giác ấy của nhân vật chính, và trình bày cho độc giả ít nhất là phần cốt lõi của chúng, có thể nói là những gì thiết yếu nhất và gần gũi với thực tế nhất trong tâm trí anh ta. Bởi vì rất nhiều cảm giác của chúng ta khi được dịch sang ngôn ngữ thông thường trông hoàn toàn phi thực tế. Đó là lý do tại sao chúng chẳng bao giờ được thốt lên thành lời, dù cho bất cứ ai cũng từng trải qua. Tất nhiên là những cảm giác và suy nghĩ của Ivan Ilyitch lúc ấy có phần lộn xộn. Nhưng các bạn cũng biết lý do tại sao rồi đấy.

Một ý nghĩ xẹt qua đầu ông: "Tại sao nhỉ, ở đây tất cả chúng ta cứ bàn đi tính lại mãi, nhưng khi bước vào hành động thì cuối cùng lại chẳng đi đến đâu cả. Lấy ví dụ như gã Pseldonimov này chẳng hạn: hắn vừa đi dự lễ cưới về, lòng tràn ngập hy vọng và sự phấn khích, đang mong chờ bữa tiệc cưới của mình... Đây là một trong những ngày hạnh phúc nhất trong đời hắn... Giờ đây hắn đang bận rộn với khách khứa, đang thiết đãi một bữa tiệc đạm bạc, nghèo nàn nhưng vui vẻ và chan chứa niềm vui chân thành... Sẽ thế nào nếu hắn biết rằng ngay lúc này đây, chính tôi, chính tôi — cấp trên của hắn, thủ trưởng của hắn — đang đứng ngay bên ngoài ngôi nhà của hắn để lắng nghe tiếng nhạc? Ừ nhỉ, thực sự thì hắn sẽ cảm thấy thế nào cơ chứ? Không, hắn sẽ cảm thấy ra sao nếu tôi bất ngờ bước vào nhỉ? Hừm!...[49] Đương nhiên là ban đầu hắn sẽ hoảng sợ, hắn sẽ chết lặng vì lúng túng... Tôi sẽ làm vướng chân vướng tay hắn, và biết đâu còn làm hỏng bét mọi thứ lên ấy chứ. Vâng, sự việc sẽ là như thế nếu một vị tướng nào khác bước vào, nhưng tôi thì không... Đúng thế đấy, người khác thì có thể, nhưng tôi thì không...

"Đúng thế, Stepan Nikiforovitch ạ! Vừa nãy anh chẳng hiểu gì về tôi cả, nhưng đây chính là một ví dụ sẵn có cho anh đây này.

"Đúng thế, tất cả chúng ta đều lớn tiếng kêu gọi phải hành động nhân đạo, nhưng lại chẳng đủ can đảm để làm những anh hùng, để thực hiện những hành động cao đẹp.

"Anh hùng kiểu gì ư? Kiểu thế này này. Hãy thử nghĩ xem: trong các mối quan hệ hiện tại giữa các tầng lớp trong xã hội, việc tôi — chính tôi, sau nửa đêm lại đột ngột bước vào đám cưới của một tên cấp dưới, một tay thư lại ngạch lục sự hưởng lương mười rúp một tháng — điều đó có nghĩa là gì chứ, chẳng khác nào sự bối rối tột độ, một cuộc cách mạng, những ngày tàn của thành phố Pompeii, một trò ngớ ngẩn vô lý. Sẽ chẳng một ai hiểu nổi điều đó cả. Lão Stepan Nikiforovitch có chết đi thì lão cũng chẳng hiểu nổi. Lão bảo rằng chúng ta sẽ sụp đổ cơ mà. Vâng, đúng thế, nhưng đấy là đối với mấy người già cả các anh, một lũ chậm chạp, liệt bại; còn tôi thì sẽ chẳng sụp đổ đâu, tôi sẽ biến ngày tàn của thành phố Pompeii thành một ngày ngọt ngào tột đỉnh đối với cấp dưới của mình, và biến một hành động điên rồ thành một hành động bình thường, mang đậm tính gia trưởng, cao cả và đạo đức. Bằng cách nào ư? Thế này nhé. Xin vui lòng lắng nghe...

"Đây... giả sử tôi bước vào; họ ngạc nhiên, ngừng nhảy múa, trố mắt nhìn tôi đầy kinh ngạc rồi lùi lại. Đúng thế, nhưng lập tức tôi sẽ lên tiếng: tôi đi thẳng đến chỗ Pseldonimov đang hoảng sợ, và với một nụ cười thân thiện nhất, niềm nở nhất, bằng những từ ngữ giản dị nhất, tôi nói: 'Sự thể là thế này, ta vừa mới ghé qua chỗ Ngài Đại thần Stepan Nikiforovitch. Chắc là các cậu biết đấy, ở ngay sát đây thôi...' Chà, rồi tôi sẽ kể lại câu chuyện phiêu lưu của mình với thằng Trifon một cách nhẹ nhàng, đầy tiếng cười. Từ chuyện thằng Trifon tôi sẽ chuyển sang việc tôi đi bộ đến đây thế nào... 'Thế rồi ta nghe thấy tiếng nhạc, ta bèn hỏi một viên cảnh sát, và được biết, anh bạn ạ, đây là đám cưới của cậu. Ta liền nghĩ: hay là ta ghé vào thăm cấp dưới của mình một chuyến; để xem các nhân viên của ta vui chơi và... ăn mừng đám cưới ra sao. Chắc là các cậu sẽ không đuổi ta ra cửa chứ?' Đuổi tôi ra cửa ư! Thật là một từ dùng quá quắt đối với một kẻ bề dưới! Làm sao mà quỷ tha ma bắt hắn dám mơ đến chuyện đuổi tôi ra cửa cơ chứ! Tôi tưởng tượng gã sẽ phát điên lên được ấy chứ, gã sẽ cắm cổ chạy đến để kéo ghế bành mời tôi ngồi, run lẩy bẩy vì sung sướng, đến nỗi trong phút đầu tiên chẳng biết mình đang làm gì nữa!

"Chà, còn gì đơn giản hơn, duyên dáng hơn một hành động như thế chứ? Tại sao tôi lại bước vào á? Đó lại là một câu hỏi khác! Đó có thể coi là mặt đạo đức của vấn đề. Đó mới là điểm cốt lõi.

"Hừm, vừa nãy mình đang nghĩ đến cái gì nhỉ, đúng rồi!

"Chà, tất nhiên là họ sẽ mời tôi ngồi xuống cùng với vị khách quan trọng nhất, nào là một gã cố vấn biểu đề nào đó hay một ông bác họ là đại úy về hưu mũi đỏ lựng. Gogol miêu tả những nhân vật kỳ quặc này thật là xuất sắc. Vâng, tất nhiên tôi sẽ làm quen với cô dâu, tôi sẽ ca ngợi cô ấy, tôi sẽ khích lệ khách khứa. Tôi sẽ cầu xin họ đừng khách sáo. Cứ vui chơi hết mình, cứ tiếp tục nhảy múa đi. Tôi sẽ kể chuyện tiếu lâm, tôi sẽ cười đùa; tóm lại, tôi sẽ cực kỳ niềm nở và đáng yêu. Tôi luôn luôn niềm nở và đáng yêu khi tôi hài lòng về bản thân... Hừm... vấn đề là tôi tin rằng mình vẫn đang hơi... ừm, không hẳn là say, nhưng mà...

"Tất nhiên, với tư cách là một quý tộc, tôi sẽ hoàn toàn bình đẳng với họ, và sẽ chẳng mong đợi bất kỳ dấu hiệu đặc biệt nào của sự... Nhưng về mặt đạo đức, về mặt đạo đức lại là chuyện khác; họ sẽ hiểu và trân trọng điều đó... Hành động của tôi sẽ khơi dậy những tình cảm cao quý trong họ... Vâng, tôi sẽ ở lại nửa tiếng... thậm chí một tiếng; đương nhiên tôi sẽ rời đi trước bữa tối; nhưng họ sẽ bận rộn luộc nướng đủ thứ, họ sẽ cúi rạp người chào vái, còn tôi thì sẽ chỉ uống một ly, chúc mừng họ và từ chối tiệc tối. Tôi sẽ nói — 'công việc.' Và ngay khi tôi thốt lên từ 'công việc' đó, tất cả bọn họ lập tức sẽ mang những gương mặt kính cẩn đầy nghiêm nghị. Qua đó tôi sẽ tinh tế nhắc nhở họ rằng giữa họ và tôi có một khoảng cách. Trời với đất. Không phải là tôi muốn[51] khắc sâu điều đó vào đầu họ, nhưng làm thế là bắt buộc... suy cho cùng thì nó thậm chí còn là điều cốt yếu về mặt đạo đức nữa. Tuy nhiên tôi sẽ mỉm cười ngay sau đó, tôi thậm chí sẽ bật cười, và thế là tất cả bọn họ lại sẽ lấy hết can đảm lên thôi... Tôi sẽ lại đùa cợt một chút với cô dâu; hừm!... Thậm chí tôi còn có thể hé lộ rằng tôi sẽ lại ghé qua đúng vào chín tháng nữa để làm cha đỡ đầu cho đứa bé, hê-hê! Và chắc chắn là cô ta sẽ sinh con vào lúc đó cho mà xem. Bọn chúng sinh sôi nảy nở, các bạn biết đấy, nhanh như thỏ ấy. Và tất cả bọn họ sẽ cười phá lên sảng khoái còn cô dâu thì đỏ bừng mặt; tôi sẽ trìu mến hôn lên trán cô ấy, thậm chí ban phước cho cô ấy... và ngày hôm sau chiến tích của tôi sẽ lan truyền khắp cơ quan. Ngày hôm sau tôi sẽ lại nghiêm khắc, ngày hôm sau tôi sẽ lại đòi hỏi khắt khe, thậm chí bất khả khoan nhượng, nhưng tất cả bọn họ sẽ biết rõ tôi là người thế nào. Họ sẽ thấu hiểu tấm lòng tôi, sẽ biết rõ bản chất cốt lõi của tôi: 'Lão ta nghiêm khắc khi ở cương vị thủ trưởng, nhưng là một thiên thần khi đối nhân xử thế!' Và tôi sẽ chinh phục được họ; tôi sẽ thu phục họ bằng một hành động nhỏ bé mà chưa từng có kẻ nào dám nghĩ tới; họ sẽ là của tôi; tôi sẽ là cha của bọn chúng, còn chúng sẽ là những đứa con của tôi... Nào, ngài Đại thần Stepan Nikiforovitch, ngài hãy bước ra mà làm điều tương tự xem nào...

"Nhưng anh có biết không, anh có hiểu không, rằng Pseldonimov sẽ kể cho con cái hắn nghe về chuyện chính Ngài Đại thần đã đến chung vui và thậm chí nâng ly trong đám cưới của hắn! Các anh biết đấy, những đứa trẻ ấy sẽ kể lại cho con cháu chúng nghe, và lũ cháu chắt sẽ truyền đời như một câu chuyện thiêng liêng rằng một nhà quý tộc lớn, một nhà chính trị gia (lúc đó chắc chắn tôi sẽ đạt đến vị thế ấy) đã ban cho chúng vinh dự lớn lao nhường nào, vâng, cứ thế, cứ thế mãi. Chàng ta đang nâng tầm đạo đức cho kẻ bị nhục mạ, tôi đang trả lại con người cho chính hắn... Hắn chỉ hưởng mức lương mười rúp một tháng thôi đấy!... Nếu tôi lặp lại điều này năm hay mười lần, hoặc đại loại thế, tôi sẽ thu phục được sự mến mộ ở khắp mọi nơi... Tên tuổi của tôi sẽ khắc ghi trong tâm khảm tất cả mọi người, và quỷ mới biết được sự mến mộ ấy sẽ mang lại điều gì nữa!..."

Đó là những suy nghĩ, hoặc đại loại thế, của Ivan Ilyitch (thưa các quý ông, đôi khi con người ta tự lẩm bẩm đủ thứ chuyện với chính mình, nhất là khi đang ở trong một trạng thái có phần kỳ cục). Tất cả những dòng suy tưởng ấy lướt qua trong đầu ông chỉ trong khoảng nửa phút, và đương nhiên ông hoàn toàn có thể dừng lại ở những giấc mơ ấy rồi — sau khi đã mentaly (trong tâm trí) hạ nhục Stepan Nikiforovitch xong xuôi — cứ thế thản nhiên quay về nhà và đi ngủ. Làm thế thì quá khôn ngoan rồi. Nhưng ngặt nỗi thời điểm đó lại là một khoảnh khắc kỳ quặc.

Trớ trêu thay, đúng ngay khoảnh khắc ấy, khuôn mặt tự mãn của Stepan Nikiforovitch và Semyon Ivanovitch bỗng hiện lên trong trí tưởng tượng đang hừng hực của ông.

"Chúng ta sẽ sụp đổ!" Stepan Nikiforovitch lặp lại, mỉm cười đầy khinh miệt.

"Hê-hê-hê," Semyon Ivanovitch hùa theo với nụ cười khó ưa nhất của hắn.

"Được thôi, để rồi xem chúng ta có sụp đổ hay không nhé!" Ivan Ilyitch quả quyết thốt lên, máu dồn cả lên mặt.

Ông bước xuống vỉa hè và sải những bước kiên quyết băng thẳng qua đường tiến về phía ngôi nhà của viên thư lại ngạch lục sự Pseldonimov.

Ngôi sao chiếu mệnh đã dẫn đường đưa lối cho ông. Ông tự tin bước qua cánh cổng đang mở rộng và dùng chân hất phăng một cách khinh miệt con chó cừu giống husky xù lông đang chồm chồm vào chân ông sủa khàn khàn, có vẻ như chỉ để làm trò cho có lệ hơn là thực sự có ý tấn công. Đi dọc theo một tấm ván gỗ, ông tiến vào mái hiên có che mưa trông giống như một cái chòi gác dẫn ra sân, rồi qua ba bậc thềm gỗ mục nát, ông bước lên bậc cửa nhỏ xíu. Ở đây, dẫu một ngọn nến mỡ cừu hay thứ gì đó tương tự ngọn đèn ngủ đang cháy lapiên ở góc nào đó, nó vẫn không ngăn được việc Ivan Ilyitch bước thẳng chiếc giày cao su bên chân trái đang đi nguyên xi vào một đĩa thạch trái cây vừa được mang ra ngoài hiên để làm nguội. Ivan Ilyitch cúi xuống, tò mò nhìn thì thấy có hai đĩa thạch trái cây khác nữa cùng hai khuôn bánh blancmange dường như cũng được để ở đó. Đống thạch bị dẫm nát bét khiến ông lúng túng, và trong một tích tắc ngắn ngủi, ý định chuồn thẳng bỗng xẹt qua đầu ông. Nhưng ông lại thấy thế thì hèn hạ quá. Tự nhủ rằng sẽ chẳng ai trông thấy mình và chúng đời nào đoán được chính tay ông làm việc đó, ông vội vã lau sạch giày cao su để xóa mọi dấu vết, quờ quạng tìm cánh cửa bọc nỉ, mở tung ra và thấy mình đang đứng trong một căn phòng nhỏ xíu. Một nửa không gian nơi đây ngập tràn áo bành tô, áo khoác lót bông, áo choàng, khănàng cổ và giày cao su. Ở nửa không gian còn lại là chỗ dành cho ban nhạc; hai cây vĩ cầm, một ống sáo và một đàn contrebasse — một ban nhạc bốn người, hiển nhiên là vơ vác ngoài đường. Họ đang ngồi bên một chiếc bàn gỗ chưa sơn, được thắp sáng bởi một ngọn nến mỡ cừu duy nhất, và đang say sưa kéo bản tứ tấu đến những nốt cuối cùng. Từ cánh cửa đang mở thông vào phòng khách, người ta có thể nhìn thấy những người đang khiêu vũ giữa bụi bặm, khói thuốc lá và hơi men. Bầu không khí náo nhiệt đến cực điểm. Tiếng cười đùa, tiếng hò hét và tiếng ré lên của mấy bà mấy cô vang vọng khắp nơi. Mấy vị khách nam dậm chân thình thịch như cả một trung đoàn kỵ binh. Vượt lên trên cái hỗn độn ấy là những khẩu lệnh dõng dạc của tay trưởng nhóm nhảy, có lẽ là một tay chơi phóng khoáng và vô kỷ luật hết chỗ nói: "Các quý ông tiến lên, tràng hạt của quý bà, đổi bạn nhảy!" cứ thế, cứ thế mãi. Ivan Ilyitch trong cơn phấn khích liền cởi phắt áo khoác cùng giày cao su ra, tay cầm mũ bước thẳng vào phòng. Dù vậy, lúc này ông chẳng còn bận tâm suy nghĩ gì nữa.

Phút đầu tiên chẳng ai chú ý đến sự xuất hiện của ông; tất cả đều đang mải mê khiêu vũ cho đến hết bản tứ tấu. Ivan Ilyitch đứng ngây người ra như hóa đá, chẳng thể nhận thức rõ ràng điều gì trong mớ hỗn độn đó. Ông thoáng thấy váy vóc của phụ nữ, những người đàn ông ngậm điếu thuốc lá phì phò trên kẽ răng. Ông thoáng thấy chiếc khăn quàng cổ màu xanh nhạt của một phụ nữ quẹt qua mũi mình. Ngay sau chủ nhân chiếc khăn là một sinh viên y khoa với mái tóc bù xù tung bay tứ tung đang phấn khích nhảy nhót điên cuồng và va vào ông một cú trời giáng trên đường lướt qua. Ông cũng thoáng thấy một sĩ quan quân hàm nào đó trông cao ngất ngưởng như thể cao cả dặm. Ai đó cất giọng cao vót bất thường thét lên: "Ô-ô-ôi, Pseldonimov!" khi lướt qua trong tiếng chân nện thình thịch. Dưới chân Ivan Ilyitch dính nhẫy; rõ ràng là sàn nhà đã được đánh sáp bóng loáng. Trong căn phòng chật chội này có khoảng ba mươi con người.

Nhưng chỉ một phút sau, bản tứ tấu đã kết thúc, và gần như ngay lập tức, chính xác cái cảnh mà Ivan Ilyitch từng mường tượng khi mơ mộng ngoài vỉa hè đã diễn ra.

Một thứ âm thanh nghèn nghẹn, một tiếng thì thầm kỳ lạ lan khắp toàn bộ căn phòng, bao gồm cả những vũ công thậm chí còn chưa kịp lấy lại hơi hay lau đi những giọt mồ hôi trên mặt. Tất cả ánh mắt, tất cả gương mặt đều nhanh chóng quay phắt về phía vị khách không mời mà đến. Rồi tất cả dường như cùng lùi lại một chút và rút lui. Những ai chưa kịp nhận ra sự có mặt của ông thì bị giật áo hoặc váy để được thông báo. Họ ngoảnh đầu nhìn rồi lập tức rút lui cùng những người khác. Ivan Ilyitch vẫn đứng nguyên ở cửa không bước lên dù chỉ một bước, và khoảng không gian trống trải giữa ông với đám đông cứ thế rộng dần ra, trên sàn vương vãi vô số vỏ kẹo, mẩu giấy vụn và đầu mẩu thuốc lá. Bỗng nhiên, một chàng trai trẻ mặc đồng phục, đầu tóc bù xù bù xù như tổ quạ và chiếc mũi khoằm rụt rè bước ra khoảng không gian trống trải ấy. Hắn ta bước tới với cái lưng còng xuống, nhìn vị khách không mời hệt như cách một con chó nhìn chủ khi được gọi lại gần chuẩn bị... ăn đòn.

"Chào anh Pseldonimov, anh có nhận ra tôi không?" Ivan Ilyitch nói, và ngay giây phút đó ông cảm thấy mình vừa thốt lên một câu vô cùng vụng về; ông cũng cảm thấy mình có lẽ đang làm một trò ngốc nghếch khủng khiếp vào lúc này.

"Ngài... Ngài Đại... thần!" Pseldonimov lắp bắp.

"Đúng thế... Tôi ghé qua chỗ anh hoàn toàn là tình cờ thôi, anh bạn ạ, chắc anh cũng có thể tưởng tượng được..."

Nhưng rõ ràng là Pseldonimov chẳng thể tưởng tượng nổi điều gì. Hắn đứng trân trân trợn tròn mắt vẻ vô cùng bối rối.

"Chắc anh không đuổi tôi ra cửa chứ... Dù muốn hay không, anh cũng phải tiếp đón một vị khách chứ..." Ivan Ilyitch tiếp tục, cảm thấy mình đang bối rối đến mức yếu ớt đáng chê trách; rằng ông đang cố nặn ra một nụ cười nhưng hoàn toàn bất lực; rằng cái cách nhắc lại chuyện hài hước về Stepan Nikiforovitch và Trifon ngày càng trở nên bất khả thi. Nhưng trớ trêu thay, Pseldonimov chẳng hề bừng tỉnh khỏi sự ngẩn ngơ, vẫn cứ trân trân nhìn ông với cái vẻ mặt đần độn hết chỗ nói. Ivan Ilyitch nhăn mặt, ông cảm thấy chỉ một phút nữa thôi là một điều gì đó ngớ ngẩn đến không thể tin nổi sẽ xảy ra.

"Tôi làm phiền các anh phải không?... Để tôi đi vậy," ông yếu ớt thốt lên, và khóe miệng bên phải giật giật.

Nhưng Pseldonimov cuối cùng cũng đã định thần lại.

"Ôi trời ơi, thưa Ngài Đại thần... vinh dự quá..." hắn lắp bắp, vội vàng cúi rạp người. "Xin ngài rộng lượng ngồi xuống đây ạ, thưa Ngài Đại thần..." Và càng tỉnh táo hơn, hắn dùng cả hai tay ra hiệu mời ông ngồi xuống chiếc ghế sa-lông mà chiếc bàn đã được dịch chuyển ra chỗ khác để lấy chỗ nhảy múa.

Ivan Ilyitch cảm thấy nhẹ nhõm và ngả mình xuống ghế; lập tức có kẻ lao tới đẩy chiếc bàn lại gần ông. Ông đảo mắt nhìn lướt qua và nhận ra mình là người duy nhất được ngồi, còn tất cả những người khác đều đứng, kể cả phụ nữ. Một điềm gở. Nhưng chưa phải lúc để trấn an và khích lệ họ. Đám đông vẫn còn e dè lùi lại, trong khi đứng trước mặt ông, cúi gập người là một mình Pseldonimov, vẫn hoàn toàn lạc lõng và chẳng có nổi một nụ cười trên môi. Thật là kinh khủng; tóm lại, vị anh hùng của chúng ta đã phải chịu đựng sự đày đọa tột cùng vào khoảnh khắc ấy, đến mức chuyến viếng thăm kiểu Haroun al-Raschid dành cho cấp dưới vì mục đích cao cả của ông hoàn toàn có thể được tính là một hành động anh hùng. Nhưng đột nhiên một dáng hình bé nhỏ xuất hiện ngay cạnh Pseldonimov và bắt đầu cúi chào. Với niềm vui sướng và hạnh phúc khôn tả, Ivan Ilyitch lập tức nhận ra đó là chánh văn phòng của cơ quan ông — Akim Petrovitch Zubikov, và dù đương nhiên ông chẳng quen biết gì người này, ông vẫn biết đây là một viên chức mẫn cán và gương mẫu. Ông lập tức đứng dậy và chìa tay ra bắt Akim Petrovitch — chìa cả bàn tay chứ không phải hai ngón. Người kia đón lấy bằng cả hai tay với vẻ cung kính sâu sắc. Viên tướng cảm thấy vô cùng đắc thắng, tình thế đã được cứu vãn.

Và giờ đây quả thực Pseldonimov không còn là nhân vật thứ hai nữa, mà phải là thứ ba. Người ta có thể hướng lời nói của mình tới vị chánh văn phòng trong cơn hoạn nạn, coi ông ta như một người quen biết, thậm chí là thân thiết, còn Pseldonimov lúc bấy giờ chỉ có thể im lặng đứng run rẩy trong sự kính cẩn. Thế là các quy tắc phép tắc đã được tuân thủ. Và việc giải thích đôi điều là điều thiết yếu, Ivan Ilyitch cảm thấy thế; ông thấy tất cả khách khứa đang chờ đợi điều gì đó, rằng toàn bộ gia đình đang tụ tập ở ngưỡng cửa, suýt thì chen chúc, trèo lên người nhau chỉ để nhìn và nghe cho bằng được ông. Điều tồi tệ là vị chánh văn phòng vì quá ngốc nghếch nên cứ đứng ì ra đó.

"Sao anh lại đứng thế?" Ivan Ilyitch nói, vụng về ra hiệu mời ông ta ngồi xuống chiếc ghế sa-lông bên cạnh mình.

"Ồ, xin ngài đừng bận tâm... Tôi ngồi đây cũng được ạ." Và Akim Petrovitch vội vã ngồi phịch xuống một chiếc ghế tựa, suýt thì ngồi đúng lúc Pseldonimov đang đẩy chiếc ghế tới — kẻ vẫn cứng đầu đứng ì một chỗ.

"Anh có thể tưởng tượng được chuyện đã xảy ra không," ông quay sang nói riêng với Akim Petrovitch bằng một giọng có chút run rẩy nhưng vẫn phóng khoáng, tự nhiên. Ông thậm chí còn kéo dài giọng, nhấn mạnh đặc biệt vào một số âm tiết, phát âm nguyên âm 'a' thành 'e'; tóm lại, ông cảm nhận và ý thức rõ mình đang làm hàng giả tạo nhưng không thể kìm chế nổi bản thân: có một thứ lực lượng vô hình nào đó đang chi phối. Ông cảm thấy đau đớn nhận ra rất nhiều điều vào khoảnh khắc ấy.

"Anh có thể tưởng tượng được không, tôi vừa mới rời khỏi nhà Stepan Nikiforovitch Nikiforov thôi, chắc là anh có nghe nói về lão rồi đấy, vị cố vấn cơ mật ấy. Cậu biết đấy... trong cái ủy ban đặc biệt đó..."

Akim Petrovitch cung kính rướn cả người về phía trước:[57] như muốn nói, "Dạ thưa, tất nhiên là chúng tôi có nghe nói về ngài ấy rồi ạ."

"Bây giờ lão lại là hàng xóm của anh đấy nhé," Ivan Ilyitch nói tiếp, có một thoáng vì sự xuề xòa và phép lịch sự mà quay sang Pseldonimov, nhưng ông lập tức quay phắt đi ngay khi nhìn vào ánh mắt của gã và thấy rằng chuyện đó đối với gã chẳng có mảy may ý nghĩa gì sất.

"Cái ông già đó, như các cậu biết đấy, cả đời chỉ mơ ước mua được một ngôi nhà cho riêng mình... Chà, và lão đã mua được rồi. Lại là một ngôi nhà khá xinh xắn nữa chứ. Vâng... Và hôm nay là sinh nhật lão, từ trước tới nay lão chưa từng tổ chức bao giờ, thậm chí còn giấu giếm cả bọn tôi, lão keo kiệt không thèm tổ chức ấy mà, hê-hê. Nhưng giờ thì lão vui mừng khôn xiết vì ngôi nhà mới, đến nỗi đã mời Semyon Ivanovitch Shipulenko và cả tôi nữa, các cậu biết đấy."

Akim Petrovitch lại rướn người về phía trước. Ông ta rướn người đầy nhiệt tình. Ivan Ilyitch cảm thấy được an ủi đôi chút. Ông chợt nghĩ rằng vị chánh văn phòng rất có thể đang đoán ra rằng mình chính là điểm tựa không thể thiếu đối với Ngài Đại thần vào khoảnh khắc đó. Điều đó thì còn tồi tệ hơn bất cứ thứ gì trên đời.

"Thế là ba chúng tôi ngồi bên nhau, lão đãi sâm-panh, chúng tôi bàn về các vấn đề... thậm chí còn tran...h luậ...n nữa chứ... Hê-hê!"

Akim Petrovitch cung kính nhướng mày.

"Chỉ có điều đó không phải là vấn đề chính. Khi tôi từ giã lão để ra về — lão là một ông già sống có nguyên tắc, đi ngủ sớm, các cậu biết đấy, tuổi già sức yếu mà — tôi bước ra... Chẳng thấy bóng dáng thằng Trifon đâu cả! Tôi lo lắng, bèn đi dò hỏi. 'Thằng Trifon đem xe đi đâu mất rồi?' Hóa ra là vì tưởng tôi còn ở lại chơi tiếp, nó đã chuồn đến đám cưới của một người bạn nào đó, hoặc có lẽ là em út gì đấy... Quỷ thần ơi chẳng biết đường nào mà lần. Đâu đó quanh Phố Petersburg này thôi. Và tiện thể nó mang luôn cả xe đi mất tăm."

Một lần nữa, vì phép lịch sự, viên tướng lại liếc nhìn về phía Pseldonimov. Gã này liền nhún vai nhè nhẹ, nhưng hoàn toàn không phải cái kiểu nhún vai mà vị tướng mong muốn. "Hắn chẳng có chút đồng cảm nào, chẳng có tí trái tim nào cả," một ý nghĩ xẹt qua đầu ông.

"Thế cơ à!" Akim Petrovitch thốt lên, tỏ vẻ vô cùng ấn tượng. Một tiếng thì thầm ngạc nhiên thoảng qua toàn bộ đám đông.

"Các cậu có thể tưởng tượng ra tình cảnh của tôi lúc đó..." (Ivan Ilyitch đảo mắt nhìn tất cả mọi người.) "Chẳng còn cách nào khác, tôi đành cất bước đi bộ, nghĩ bụng sẽ lết bộ ra Đại lộ Great Prospect, rồi bắt một chiếc xe ngựa ở đó... hê-hê!"

"Hê-hê-hê!" Akim Petrovitch phụ họa theo. Lại một tiếng xì xào, nhưng lần này với âm điệu vui tươi hơn, vang lên khắp đám đông. Đúng lúc đó, ống khói của chiếc đèn dầu treo trên tường nứt toác ra một tiếng đinh tai nhức óc. Ai đó nhiệt tình lao tới để xử lý nó. Pseldonimov giật mình trừng mắt nhìn chiếc đèn vẻ nghiêm nghị, nhưng viên tướng chẳng thèm để tâm, và mọi thứ lại đâu vào đấy.

"Tôi đi bộ... mà đêm hôm ấy đẹp làm sao, tĩnh mịch làm sao. Bỗng nhiên tôi nghe thấy tiếng âm nhạc, tiếng chân dậm thình thịch, tiếng nhảy múa. Tôi bèn hỏi thăm một viên cảnh sát; hóa ra là đám cưới nhà Pseldonimov. Chà, anh đang mở tiệc đãi cả cái Phố Petersburg này đấy chứ, anh bạn trẻ ạ. Ha-ha." Ông lại quay sang Pseldonimov.

"Hê-hê-hê! Dạ thưa đúng thế ạ," Akim Petrovitch đáp lời. Khách khứa lại bắt đầu xôn xao trở lại, nhưng điều ngớ ngẩn nhất là Pseldonimov, dẫu có cúi đầu chào, đến giờ phút này vẫn chẳng thèm mỉm cười, mà cứ đứng đờ đẫn như làm bằng gỗ. "Hắn ta ngu ngốc hay thế quái nào thế không biết?" Ivan Ilyitch thầm nghĩ. "Đáng lẽ ở đoạn này hắn phải mỉm cười chứ, cái đồ ngốc này, thế thì mọi chuyện đã trôi chảy suôn sẻ rồi." Một cơn giận dữ trào lên nóng bừng trong lồng ngực ông.

"Tôi nghĩ bụng mình phải ghé vào thăm cậu nhân viên của mình một chuyến. Chắc cậu ta sẽ không đuổi mình ra cửa đâu... Dù muốn hay không thì gia chủ cũng phải tiếp đón vị khách chứ. Cậu hãy rộng lượng tha lỗi cho tôi nhé, anh bạn quý. Nếu tôi làm phiền, tôi sẽ đi ngay... Tôi chỉ ghé vào để ngó nghiêng một chút thôi..."

Nhưng dần dần, một bầu không khí náo nhiệt chung bắt đầu nhen nhóm.[59]

Akim Petrovitch nhìn ông với biểu cảm ngọt ngào đến phát ngấy như muốn nói, "Sao Ngài Đại thần lại có thể là mối bận tâm được cơ chứ?"; tất cả khách khứa đều xôn xao trở lại và bắt đầu bộc lộ những dấu hiệu đầu tiên của sự tự nhiên, thoải mái. Gần như tất cả phụ nữ đều đã ngồi xuống. Một điềm lành và đáng khích lệ. Những người bạo dạn nhất trong số họ bắt đầu dùng khăn tay để quạt mát. Một mụ mặc chiếc váy nhung sờn cũ lớn tiếng nói điều gì đó một cách cố ý. Viên sĩ quan ngồi cạnh ả ta cũng muốn đáp lời to tiếng không kém, nhưng thấy rằng chỉ có mỗi hai người họ là đang nói oang oang, y đành ngậm miệng lại. Đàn ông, phần lớn là các viên chức nhà nước, kèm theo hai ba sinh viên, nhìn nhau như thể đang khích nhau buông lỏng sự dè dặt, tằng hắng mấy tiếng rồi bắt đầu dịch chuyển vài bước sang các hướng khác nhau. Tuy nhiên, chẳng ai còn quá rụt rè nữa, nhưng tất cả đều có vẻ bồn chồn, và gần như mọi người đều nhìn với ánh mắt thù địch vào nhân vật đã đột nhập vào phá tan niềm vui của họ. Viên sĩ quan, vì xấu hổ trước sự hèn nhát của mình, bắt đầu rón rén nhích lại gần bàn.

"Mà này anh bạn, cho phép tôi được hỏi tên đầy đủ của anh nhé," Ivan Ilyitch hỏi Pseldonimov.

"Dạ thưa Porfiry Petrovitch, thưa Ngài Đại thần," người kia trừng trừng đôi mắt mở lớn đáp lời như đang đứng trực nhật ngoài bãi duyệt binh.

"Hãy giới thiệu tôi với cô dâu đi, Porfiry Petrovitch... Đưa tôi đến gặp cô ấy nào... Tôi..."

Và ông có vẻ muốn đứng dậy. Nhưng Pseldonimov cắm cổ chạy thục mạng về phía phòng khách. Tuy nhiên, cô dâu đang đứng ngay gần cánh cửa, nhưng vừa nghe thấy nhắc đến tên mình, cô ta liền nấp đi. Một phút sau, Pseldonimov dắt tay cô ta đi tới. Khách khứa đều dạt sang hai bên để nhường đường. Ivan Ilyitch trang trọng đứng dậy và hướng về phía cô dâu với một nụ cười vô cùng niềm nở.

"Rất, rất vui được làm quen với cô," ông cất giọng kèm theo một cái cúi đầu nửa người mang phong cách quý tộc nhất, "nhất là trong một ngày thế này..."[60]

Ông mỉm cười đầy hàm ý. Đám phụ nữ xôn xao một cách đầy thích thú.

Mụ mặc váy nhung cất giọng gần như thành tiếng: "*Charmé* [Rất hân hạnh]."

Cô dâu quả thực xứng đôi với Pseldonimov. Nả là một cô nàng gầy gò không quá mười bảy tuổi, da tái mét, với khuôn mặt nhỏ xíu và cái mũi nhọn hoắt. Đôi mắt nhỏ láo liên của cô ta chẳng hề có vẻ lúng túng nào; ngược lại, chúng nhìn ông chằm chằm và thậm chí mang theo chút oán giận. Rõ ràng Pseldonimov lấy cô ta vì nhan sắc. Cô mặc chiếc váy bằng vải mù-xlin trắng mặc bên ngoài lớp lót màu hồng. Cổ cô gầy ngẳng, vóc dáng gầy đét như con gà xương xẩu lồi cả lên. Cô nàng hoàn toàn chẳng biết đáp lại sự niềm nở của ngài tướng quân ra sao.

"Nhưng cô ấy trông rất xinh xắn," ông tiếp tục lẩm bẩm, cứ như thể chỉ nói với riêng Pseldonimov, dù cố tình cất giọng thật to để cô dâu có thể nghe thấy.

Nhưng trong dịp này, Pseldonimov một lần nữa chẳng thèm đáp lại lời nào, thậm chí còn chẳng nhún vai lấy một cái. Ivan Ilyitch có cảm giác có điều gì đó lạnh lẽo, kìm nén đang ẩn giấu trong ánh mắt gã, như thể gã đang cất giấu một tâm địa cực kỳ cay độc nào đó. Thế nhưng bằng mọi giá ông phải vắt kiệt cho được chút cảm xúc từ gã. Chẳng phải đó là mục đích chuyến viếng thăm của ông sao.

"Quả là một cặp xứng đôi vừa lứa!" ông thầm nghĩ.

Và ông quay lại phía cô dâu — người đã ngồi xuống chiếc ghế sa-lông bên cạnh ông, nhưng đáp lại hai ba câu hỏi của ông chỉ là những tiếng "vâng" hay "không", thậm chí còn chẳng rõ ràng đến thế.

Ông thầm nghĩ: "Giá như cô ta tỏ ra ngượng ngùng bối rối, thì tôi đã có dịp trêu chọc rồi. Đằng này, tình thế của tôi thật chẳng thể nào chịu nổi."

Và trớ trêu thay, Akim Petrovitch cũng câm như hến; dù điều này chỉ là do sự ngốc nghếch của ông ta, nó vẫn là thứ không thể tha thứ.

Ông quay sang toàn thể khách khứa và nói: "Các bạn tôi ơi! Chắc là tôi không làm phiền đến cuộc vui của các vị đấy chứ?"

Ông cảm thấy ngay cả lòng bàn tay mình cũng đang đẫm mồ hôi.

Viên sĩ quan đáp lời: "Không... xin ngài đừng bận tâm, thưa Ngài Đại thần; bọn cháu chuẩn bị bắt đầu lại ngay đây, chỉ là... bây giờ đang hạ nhiệt một tí thôi."

Cô dâu nhìn hắn đầy thiện cảm; viên sĩ quan không còn trẻ lắm, và mang trên mình bộ đồng phục của một quân chủng nào đó. Pseldonimov vẫn đứng nguyên một chỗ, cúi gập người, và chiếc mũi khoằm của hắn có vẻ như càng nhô ra dài hơn bao giờ hết. Hắn ta đứng nhìn và lắng nghe hệt như một gã người hầu tay quấn áo khoác đứng chờ đợi kết thúc câu chuyện chào tạm biệt của chủ nhân. Chính Ivan Ilyitch đã tự so sánh như thế. Ông đang dần mất kiểm soát; ông cảm thấy mình đang rơi vào một tình thế khó xử, mặt đất dưới chân đang sụt lún, rằng ông đã lạc bước vào xó xỉnh nào đó và không sao tìm được lối thoát, giống như đang mò mẫm trong đêm tối.

Bỗng nhiên khách khứa dạt sang hai bên, và một người phụ nữ trung niên lùn tịt, mập mạp xuất hiện, ăn vận giản dị dẫu là bộ quần áo đẹp nhất của bà ta, khoác chiếc khăn choàng lớn vắt ngang vai được cài chặt ở cổ, đầu đội chiếc mũ trùm mà rõ ràng bà ta chẳng quen đội chút nào. Trên tay bà bưng một chiếc khay tròn nhỏ, trên đó đặt một chai sâm-panh đã khui nắp nhưng chưa uống và hai chiếc ly, không hơn không kém. Rõ ràng chai rượu này chỉ dành riêng cho hai vị khách.

Người phụ nữ trung niên tiến lại gần vị tướng quân.

Bà cúi chào và nói: "Xin ngài đừng chê trách chúng tôi, thưa Ngài Đại thần. Vì ngài đã hạ cố ban vinh dự cho con trai tôi đến dự đám cưới, chúng tôi khẩn khoản cúi xin ngài cạn ly chúc sức khỏe đôi trẻ. Xin đừng chê bai; hãy ban cho chúng tôi vinh dự này."

Ivan Ilyitch chộp lấy bà như thể vớ được chiếc phao cứu sinh. Bà ta hoàn toàn không phải một bà già — mới bốn mươi lăm hay bốn mươi sáu tuổi là cùng; nhưng bà sở hữu một gương mặt phúc hậu, má phúng phính, tròn trịa và đậm chất Nga, bà mỉm cười[62] hiền hậu đến thế, cúi chào mộc mạc đến thế, khiến Ivan Ilyitch suýt được an ủi và lại nhen nhóm niềm hy vọng.

Ông đứng dậy khỏi ghế sa-lông và nói: "Thế ra bà là thâ...n mẫu của anh chà...ng này à?"

Pseldonimov vừa vươn dài cổ vừa thò cái mũi dài ra, lẩm bẩm: "Dạ thưa vâng, là mẹ tôi ạ, thưa Ngài Đại thần."

"À! Tôi rất đỗi hân hạnh — hân hạnh được làm quen với bà."

"Xin ngài đừng từ chối chúng tôi, thưa Ngài Đại thần."

"Với niềm vinh hạnh lớn nhất."

Chiếc khay được đặt xuống. Pseldonimov lao tới rót rượu. Ivan Ilyitch, vẫn đứng nguyên tại chỗ, đón lấy ly rượu.

"Tôi vô cùng, vô cùng vui mừng trong dịp này, vì tôi có thể..." ông bắt đầu, "vì tôi có thể... làm chứng trước tất cả các vị... Tóm lại, với tư cách là thủ trưởng của các anh... tôi chúc cô đây" (ông quay sang cô dâu), "và cậu Porfiry bạn tôi, tôi chúc hai bạn hạnh phúc trọn vẹn nhất, viên mãn nhất trong nhiều năm dài sắp tới."

Và ông dốc cạn ly rượu với tất cả cảm xúc — ly thứ bảy mà ông đã nốc trong tối hôm đó. Pseldonimov nhìn ông với ánh mắt nghiêm nghị, thậm chí sầm sì. Vị tướng bỗng bắt đầu cảm thấy một mối hận thù quằn quại dành cho gã.

"Còn cái gã bù nhìn kia" (ông liếc nhìn viên sĩ quan) "cứ chường mặt ra mãi. Lẽ ra ít nhất y phải hô to 'muôn năm!' chứ, thế thì mọi chuyện đã xuôi chăn... xuôi chăn rồi..."

Bà mẹ quay sang vị chánh văn phòng nói thêm: "Cả anh nữa, Akim Petrovitch, hãy cạn một ly chúc sức khỏe chúng nó đi. Anh là cấp trên của nó, nó thuộc quyền quản lý của anh. Hãy dìu dắt đứa con trai tôi, tôi xin cúi đầu nhờ cậy tư cách người mẹ. Và xin đừng quên chúng tôi trong tương lai nhé, người bạn hiền lành, tử tế của chúng tôi, Akim Petrovitch ạ."

Ivan Ilyitch thầm nghĩ: "Mấy bà già Nga này mới đáng yêu làm sao. Bà ấy đã làm cho tất cả chúng ta phấn chấn hẳn lên. Tôi vẫn luôn yêu chuộng tinh thần dân chủ..."

Đúng lúc đó, một chiếc khay khác được mang ra bàn; do một cô người hầu mặc chiếc áo vải bông sần sùi chưa từng được giặt giũ và diện váy lót phồng mang tới. Cô ta chật vật lắm mới ôm nổi chiếc khay bằng cả hai tay vì nó quá lớn. Trên đó đựng vô số đĩa bánh táo, kẹo, bánh meringue trái cây và mứt hoa quả, hạt óc chó v.v. Chiếc khay đó trước đó vốn nằm trong phòng khách để thiết đãi tất cả khách khứa, đặc biệt là các quý bà. Nhưng giờ đây nó được mang tới chỉ dành riêng cho vị tướng quân.

Bà cụ lại cúi đầu lặp lại: "Xin đừng chê bai mâm cao cỗ đầy đạm bạc của chúng tôi, thưa Ngài Đại thần. Chúng tôi có gì xin dâng nấy."

"Vô cùng hân hạnh!" Ivan Ilyitch nói, và với sự thích thú thực sự, ông nhặt một hạt óc chó rồi dùng tay bóp nát nó. Ông đã quyết định bằng mọi giá phải thu phục được lòng mến mộ.

Giữa lúc ấy, cô dâu bất cứ khúc khích cười.

Được khích lệ bởi dấu hiệu sống động này, Ivan Ilyitch mỉm cười hỏi: "Có chuyện gì thế?"

Cô ta vừa cúi gằm mặt vừa đáp: "Anh Ivan Kostenkinitch đây vừa làm tôi buồn cười ạ."

Quả nhiên vị tướng nhận ra một thanh niên tóc vàng trông cực kỳ khôi ngô đang ngồi trên chiếc ghế ở đầu bên kia chiếc ghế sa-lông, đang thì thầm điều gì đó với phu nhân Pseldonimov. Chàng trai đứng bật dậy. Trông cậu ta có vẻ còn rất trẻ và vô cùng rụt rè.

Cậu ta lắp bắp như đang xin lỗi: "Dạ thưa ngài, cháu vừa kể cho cô ấy nghe về một 'cuốn sách giải mộng'."

"'Cuốn sách giải mộng' gì cơ chứ?" Ivan Ilyitch hạ cố hỏi.

"Dạ, có một 'cuốn sách giải mộng' mới xuất bản, một cuốn sách mang tính văn chương ạ. Cháu đang kể cho cô ấy nghe rằng mơ thấy ngài Panaev có nghĩa là bị rớt cà phê dính lem luốc trước ngực áo sơ-mi ạ."

Ivan Ilyitch thầm nghĩ với một sự khó chịu rõ rệt: "Thật là ngây ngô hết chỗ nói!"

Dù cậu thanh niên đỏ bừng cả mặt khi nói điều đó, cậu ta vẫn vô cùng sung sướng vì đã nói được câu ấy về ngài Panaev.

Ngài Đại thần hưởng ứng: "Ừ thì, tôi cũng có nghe nói về chuyện đó..."

"Không ạ, có cái còn hay hơn thế cơ," một giọng nói cất lên ngay sát cạnh Ivan Ilyitch. "Có một bộ bách khoa toàn thư mới đang được phát hành, và người ta đồn rằng ngài Kraevsky sẽ viết các bài báo... mang tính châm biếm."

Người nói câu này là một thanh niên chẳng hề có chút rụt rè nào, ngược lại còn tỏ ra vô cùng phóng khoáng. Cậu ta mang găng tay, mặc áo lê-gét trắng, tay cầm chiếc mũ phớt. Cậu ta không khiêu vũ, và tỏ ra bề trên cao ngạo, bởi vì cậu ta là cộng tác viên của một tờ báo châm biếm mang tên *The Firebrand* [Ngọn Lửa Nhỏ], và do đó luôn ra vẻ ta đây. Cậu ta ghé qua đám cưới một cách tình cờ, được mời với tư cách là khách danh dự của nhà Pseldonimov — người mà cậu ta có mối quan hệ thân thiết và chỉ cách đây một năm còn từng chung sống trong một căn phòng trọ tồi tàn do một mụ đàn bà Đức cho thuê. Tuy nhiên, cậu ta có nốc rượu vodka, và vì mục đích đó mà đã lui tới hơn một lần vào căn phòng nhỏ ấm cúng phía sau mà tất cả khách khứa đều biết đường mò tới. Vị tướng vô cùng ghét cay ghét đắng cậu ta.

Cậu thanh niên tóc vàng lúc nãy — người vừa nhắc đến vết bẩn trên áo sơ-mi và do đó bị tay phóng viên báo trâm biếm nhìn bằng con mắt hằn học — hân hoan chen vào: "Và sở dĩ chuyện đó buồn cười là vì, thưa Ngài Đại thần, tác giả cho rằng ngài Kraevsky không biết đánh vần, và tưởng rằng từ 'châm biếm' phải được viết bằng chữ 'y' thay vì chữ 'i'."

Nhưng cậu thanh niên tội nghiệp chưa kịp nói hết câu; cậu ta nhận ra qua ánh mắt của viên tướng rằng vị này đã biết tỏng chuyện đó từ lâu rồi, bởi vì chính viên tướng cũng đang tỏ ra bối rối, và rõ ràng là vì ông ta biết điều đó. Cậu thanh niên trông có vẻ xấu hổ đến mức không thể tưởng tượng nổi. Cậu ta tìm cách biến mất hút và giữ vẻ ủ rũ suốt phần còn lại của buổi tối.

Nhưng bù lại, cậu thanh niên phóng viên của tờ *The Firebrand* lại tiến lại gần hơn, và có vẻ như đang định tìm chỗ nào đó ngồi xuống ngay cạnh. Kiểu cách tự do phóng khoáng như thế khiến Ivan Ilyitch cảm thấy khá sốc.

Để phá băng, ông cất tiếng hỏi: "Xin hỏi, Porfiry, tại sao — từ lâu tôi vẫn luôn muốn hỏi trực tiếp cậu điều này — tại sao họ gọi cậu là Pseldonimov thay vì Pseudonimov nhỉ? Lẽ ra tên của cậu phải là Pseudonimov chứ."

Pseldonimov đáp: "Dạ thưa cháu cũng không rõ chính xác lắm đâu ạ, thưa Ngài Đại thần."

Akim Petrovitch xen vào: "Chắc là hồi bố cậu ấy vào làm việc trong cơ quan nhà nước, người ta đã ghi nhầm trong giấy tờ, thế là thành ra giữ nguyên tên Pseldonimov cho đến tận bây giờ. Chuyện đó vẫn hay xảy ra mà."

Vị tướng nhiệt tình nói: "Chắc chắn là thế rồi... Chắc chắn rồi; vì cậu thử nghĩ xem, Pseudonimov bắt nguồn từ từ mang tính văn chương là *pseudonym* [bút danh], trong khi Pseldonimov thì chẳng có nghĩa gì sất."

Akim Petrovitch bồi thêm: "Bởi vì sự vô minh ấy mà."

"Ý anh là gì do sự vô minh?"

"Dân thường nước Nga trong sự vô minh thường hay đổi chữ cái, và thỉnh thoảng phát âm chúng theo cách riêng của họ. Ví dụ như họ nói *nevalid* thay vì *invalid* [tàn tật] ấy ạ."

"Ồ, phải rồi, *nevalid*, hê-hê-hê..."

Viên sĩ quan cao kều nãy giờ ngứa ngáy muốn lập công liền cất giọng oang oang: "Thưa Ngài Đại thần, họ còn nói cả từ *mumber* nữa cơ ạ."

"Ý anh là gì thế, *mumber*?"

"Dạ thưa *mumber* thay cho từ *number* [số], thưa Ngài Đại thần ạ."

"À, vâng, *mumber*... thay cho từ *number*... Đúng thế, đúng thế... Hê-hê-hê!" Ivan Ilyitch buộc phải cười phụ họa cho viên sĩ quan nghe.

Viên sĩ quan chỉnh lại chiếc cà vạt.

Cậu thanh niên bên tờ báo châm biếm lại chêm vào: "Họ còn nói cả từ *nigh by* nữa cơ." Nhưng Ngài Đại thần cố phớt lờ không nghe thấy. Tiếng cười của ông đâu phải muốn ban phát cho ai cũng được.

Cậu thanh niên bên tờ báo châm biếm vẫn ngoan cố lặp lại với vẻ bực dọc thấy rõ: "Là *nigh by*, thay vì từ *near* [gần] đấy ạ."

Ivan Ilyitch trừng mắt nhìn cậu ta đầy nghiêm nghị.

Pseldonimov thì thầm: "Thôi nào, sao cứ đôi co hoài vậy."

Cậu thanh niên cãi lại bằng giọng thì thầm: "Thì tôi đang nói chuyện thôi mà. Không được phép nói à?" nhưng cậu ta không nói thêm gì nữa và đùng đùng giận dữ bỏ ra khỏi phòng.

Cậu ta đi thẳng đến căn phòng nhỏ ấm cúng phía sau — nơi từ đầu buổi tối, để phục vụ các quý ông đang nhảy múa, người ta đã bày biện sẵn trên chiếc bàn phủ chiếc khăn trải bàn Yaroslav nào là hai loại rượu vodka, cá muối, trứng cá cắt lát và một chai rượu sherry loại nặng của Nga. Đang hằn học trong lòng, cậu ta tự rót cho mình một ly vodka, thì bất ngờ gã sinh viên y khoa đầu tóc bù xù, tay nhảy đầm cừ khôi nhất và là kẻ hay nhào lộn nhất trong bữa tiệc của Pseldonimov xông vào. Hắn ta háu ăn chộp lấy chai rượu.

Hắn vừa vội vã tự rót vừa nói: "Bọn chúng chuẩn bị bắt đầu rồi kìa! Ra xem đi, tí nữa tao sẽ nhảy một màn solo bằng đầu đấy; sau bữa tối tao sẽ liều mình múa điệu cá xem sao. Đúng là hợp hết chỗ nói cho đám cưới. Có thể coi như là một lời gợi ý thân tình dành cho Pseldonimov. Con mụ Kleopatra Semyonovna đó đúng là vui tính hết sảy, cậu muốn làm gì ả cũng được hết."

Cậu thanh niên bên tờ báo châm biếm ực cạn ly vodka, sầm mặt nói: "Lão ta là một tên phản động."

"Ai là phản động cơ?"

"Thì cái nhân vật đang được dâng đống bánh kẹo kia kìa. Lão ta là một tên phản động, tao bảo cho mày biết."

"Nói nhảm vớ vẩn!" gã sinh viên lầm bầm rồi lao vút ra khỏi phòng khi nghe tiếng nhạc dạo của bản tứ tấu vang lên.

Bị bỏ lại một mình, cậu thanh niên phóng viên tờ *The Firebrand* tự rót thêm một ly nữa để củng cố thêm sự can đảm và tính tự lập; cậu ta uống cạn và nhắm thêm một miếng mồi, và chưa bao giờ trong đời, cố vấn dân sự thực thụ Ivan Ilyitch lại tạo ra cho mình một kẻ thù cay đắng hơn và nung nấu ý định trả thù quyết liệt hơn thế — chính là cậu thanh niên cộng tác viên của tờ *The Firebrand* mà ông vừa khinh miệt ra mặt, nhất là sau khi cậu ta đã nốc tới hai ly vodka. Hỡi ôi! Ivan Ilyitch chẳng hề hay biết gì về chuyện đó. Ông cũng chẳng mảy may nghi ngờ về một hoàn cảnh tối quan trọng khác có ảnh hưởng trực tiếp đến mối quan hệ tương quan giữa các vị khách và Ngài Đại thần. Sự thể là dù ông đã đưa ra một lời giải thích thỏa đáng và thậm chí chi tiết về sự hiện diện của mình tại đám cưới của nhân viên dưới quyền, lời giải thích ấy thực chất chẳng làm hài lòng bất kỳ ai, và các vị khách vẫn cảm thấy vô cùng lúng túng. Nhưng bất ngờ thay, mọi thứ bỗng biến đổi như có phép thuật, tất cả đều được trấn an và sẵn sàng vui chơi, cười đùa, hò hét, khiêu vũ hệt như thể vị khách không mời mà đến không hề hiện diện trong phòng. Nguyên nhân bắt nguồn từ một lời đồn đại, một tiếng thì thầm, một lời xì xào lan truyền theo cách vô định nào đó rằng vị khách ấy không hẳn là... có vẻ như — thực chất là "hơi bị quá chén." Và dù thoạt đầu điều này nghe có vẻ như một lời vu khống tày trời, dần dần nó lại có vẻ đúng sự thật; bỗng chốc mọi thứ trở nên sáng tỏ. Hơn thế nữa, bỗng nhiên họ cảm thấy vô cùng phóng khoáng. Và đúng vào khoảnh khắc ấy, bản tứ tấu mà gã sinh viên y khoa đang vội vã chờ đợi — bản cuối cùng trước bữa tối — chính thức bắt đầu.

Và ngay lúc Ivan Ilyitch định quay sang bắt chuyện với cô dâu lần nữa với ý định trêu chọc bằng một lời bóng gió nào đó, viên sĩ quan cao kều bỗng lao vút tới chỗ cô và quỳ sụp một chân trước mặt cô đầy điệu nghệ. Cô ta lập tức chồm dậy khỏi ghế sa-lông, tay trong tay với hắn bước ra vị trí khiêu vũ trong bản tứ tấu. Viên sĩ quan thậm chí chẳng thèm cất lời xin lỗi, còn cô dâu thì đi ngang qua chẳng buồn liếc mắt nhìn vị tướng lấy một cái; trông cô ta có vẻ thực sự nhẹ nhõm vì thoát được nợ.

Ivan Ilyitch thầm nghĩ: "Dẫu sao thì cô ta cũng có quyền đó, và tất nhiên bọn họ chẳng biết phép tắc ứng xử là gì. Hưm! Cứ tự nhiên đi cậu bạn Porfiry," ông quay sang nói với Pseldonimov. "Có lẽ cậu đang... bận rộn sắp xếp mọi thứ... hay gì đó... xin đừng vì tôi mà câu nệ." Ông tự hỏi: "Sao hắn cứ kè kè canh chừng mình thế nhỉ?"

Pseldonimov với chiếc cổ dài ngoẵng cùng ánh mắt đăm đăm nhìn thẳng vào ông bắt đầu trở nên khó ưa không thể chịu nổi. Thực chất, mọi chuyện chẳng ra làm sao cả, hoàn toàn không phải thế, nhưng Ivan Ilyitch vẫn còn lâu mới chịu thừa nhận điều này.

Bản tứ tấu bắt đầu.

Akim Petrovitch tay cung kính cầm chai rượu, chuẩn bị rót vào ly của Ngài Đại thần và cất lời hỏi: "Ngài có cho phép không ạ, thưa Ngài Đại thần?"

"Tôi... tôi thực sự không biết, liệu có nên..."

Nhưng Akim Petrovitch, với gương mặt cung kính và rạng rỡ, đã bắt đầu rót đầy ly. Rót xong, ông ta tiếp tục rón rén, khom lưng cúi rạp, lén lút và vụng trộm tự rót cho chính mình, chỉ khác một điều là ông ta không rót đầy ly mà chừa lại một khoảng bằng một lóng tay ở miệng ly, và điều này không hiểu sao trông có vẻ cung kính hơn nhiều. Trông ông ta chẳng khác nào một người đàn bà đang chuyển dạ khi ngồi cạnh cấp trên của mình. Nào biết nói chuyện gì cơ chứ? Tuy nhiên, việc pha trò giải trí cho Ngài Đại thần là một nghĩa vụ tuyệt đối khi ông ta có vinh dự được ngồi chung. Chai rượu sâm-panh đóng vai trò như một chiếc phao cứu sinh, và bản thân Ngài Đại thần cũng cảm thấy hài lòng khi thấy ông ta đã rót đầy ly — không phải vì thứ rượu sâm-panh ấy, bởi vì nó vừa ấm vừa dở tệ, mà là sự thỏa mãn về mặt tinh thần.

Ivan Ilyitch thầm nghĩ: "Lão già này chắc cũng thèm uống lắm rồi, nhưng lão chẳng dám đụng vào cho đến khi mình uống trước. Mình không được ngăn cản lão. Và quả thực sẽ thật ngớ ngẩn nếu chai rượu cứ đứng giữa hai người mà chẳng hề suy suyển."

Dù sao thì ông cũng nhấp một ngụm, dẫu sao thì thế còn hơn là ngồi ngây ra chẳng làm gì.

Ông ngắt quãng và nhấn mạnh từng từ: "Tôi có mặt ở đây... các cậu biết đấy, có thể nói là, do tình cờ, và tất nhiên, có thể là... một số kẻ sẽ cho rằng... sự có mặt của tôi tại một buổi tụ tập... như thế này là không phù hợp."

Akim Petrovitch im lặng, rụt rè lắng nghe với sự tò mò.

"Nhưng tôi hy vọng các cậu sẽ hiểu, với mục đích gì mà tôi tới đây... Tôi đâu có đến chỉ để uống rượu đơn thuần thôi đâu... hê-hê!"

Akim Petrovitch cố gắng cười hì hì theo gương Ngài Đại thần, nhưng một lần nữa ông ta chẳng thể phát ra tiếng, và một lần nữa ông ta hoàn toàn chẳng đưa ra được câu trả lời nào mang tính an ủi.

Ivan Ilyitch tiếp tục nói, cảm thấy bực bội trước sự ngốc nghếch của Akim Petrovitch: "Tôi có mặt ở đây... để mà nói, là nhằm khích lệ... để thể hiện, có thể nói là, một mục tiêu mang tính đạo đức," nhưng rồi bỗng nhiên chính ông cũng chìm vào im lặng. Ông nhận ra tội nghiệp Akim Petrovitch đã cụp mắt xuống hệt như thể chính mình là kẻ có lỗi. Vị tướng ngập ngừng vội vàng nhấp thêm một ngụm từ ly của mình, còn Akim Petrovitch chộp lấy chai rượu như thể vớ được cứu cánh duy nhất rồi rót đầy lại ly.

Ivan Ilyitch trừng mắt nhìn chằm chằm Akim Petrovitch tội nghiệp và thầm nghĩ: "Cậu chẳng có nổi dăm ba chữ trong đầu." Người kia cảm thấy ánh mắt nghiêm khắc tựa tướng quân ấy đang xoáy vào mình, bèn quyết định im lặng tắp lự và không dám ngẩng đầu lên nữa. Thế là họ cứ ngồi bên nhau suốt vài phút đồng hồ — hai phút đồng hồ đầy ốm yếu đối với Akim Petrovitch.

Xin kể đôi nét về Akim Petrovitch. Ông ta là một con người của thời đại cũ, hiền lành như cục đất, được nuôi dạy từ thủa lọt lòng để trở thành một kẻ luồn cúi bợ đỡ, nhưng đồng thời lại là một người tốt bụng và thậm chí vô cùng lương thiện. Ông ta là một người Nga gốc Petersburg; nghĩa là cha ông và ông nội của ông đều sinh ra, lớn lên và phục vụ tại Petersburg chưa từng rời khỏi thành phố này dù chỉ một lần. Đó là một kiểu người Nga hoàn toàn đặc thù. Họ hầu như chẳng có chút khái niệm gì về nước Nga rộng lớn, dù điều đó chẳng hề làm họ bận tâm chút nào. Toàn bộ sự quan tâm của họ chỉ quẩn quanh trong thành phố Petersburg và chủ yếu là cái xó xỉnh cơ quan nơi họ công tác. Mọi suy nghĩ của họ tập trung vào việc chơi bài preference ăn xu, ra cửa hàng tạp hóa, và đồng lương hàng tháng. Họ không biết nổi một phong tục Nga nào, một bài hát Nga nào ngoại trừ bài *Lutchinushka*, mà cũng chỉ biết vì nó được phát trên mấy cái đàn thùng phát ra âm thanh lóc cóc. Tuy nhiên, có hai dấu hiệu cơ bản và bất biến để bạn có thể lập tức phân biệt một người Nga gốc Petersburg với một người Nga chính cống. Dấu hiệu thứ nhất là việc những người Nga gốc Petersburg, tất cả không ngoại trừ ai, đều gọi tờ báo là *Academic News* [Tờ Viện Hàn Lâm] chứ không bao giờ gọi là *Petersburg News* [Tờ Petersburg]. Dấu hiệu thứ hai và đáng tin cậy không kém là việc người Nga gốc Petersburg không bao giờ dùng từ "bữa sáng", mà luôn gọi là "*Frühstück*" [bữa sáng tiếng Đức] với sự nhấn mạnh đặc biệt vào âm tiết đầu tiên. Bằng những dấu hiệu cốt lõi và đặc trưng này, bạn có thể phân biệt được họ; tóm lại, đây là một kiểu người khiêm nhường đã được hình thành trong suốt ba mươi lăm năm qua. Tuy nhiên, Akim Petrovitch không hề ngu ngốc chút nào. Nếu vị tướng đặt câu hỏi về bất kỳ vấn đề gì thuộc lĩnh vực chuyên môn của ông ta, chắc chắn ông ta sẽ trả lời và duy trì câu chuyện; đằng này, việc một cấp dưới mà lại đi trả lời những câu hỏi dạng ấy là điều không phải phép, dẫu cho Akim Petrovitch đang chết thèm vì tò mò muốn biết chi tiết hơn về những ý định thực sự của Ngài Đại thần.

Và trong lúc ấy, Ivan Ilyitch ngày càng chìm sâu vào sự trầm tư cùng một thứ cuồng phong ý tưởng; trong cơn mê mải, cứ nửa phút ông lại nhấp một ngụm. Akim Petrovitch lập tức hăng hái rót đầy lại. Cả hai cùng im lặng. Ivan Ilyitch bắt đầu ngắm nhìn những điệu nhảy, và lập tức có điều gì đó thu hút sự chú ý của ông. Thậm chí có một chi tiết khiến ông ngạc nhiên...

Các điệu nhảy quả thực vô cùng náo nhiệt. Ở đây mọi người khiêu vũ bằng tất cả sự chân thành để giải trí và thậm chí nhảy nhót hoang dại. Trong số những vũ công, rất ít người thực sự có kỹ thuật, nhưng những kẻ không biết nhảy lại dậm chân mạnh đến mức thoạt nhìn trông họ chẳng khác nào những tay khiêu vũ cừ khôi. Viên sĩ quan là một trong số những kẻ nổi bật nhất; y đặc biệt thích những màn mà bản thân được biểu diễn solo một mình. Khi đó y thực hiện những bước nhào lộn kỳ diệu nhất. Ví dụ như đang đứng thẳng người như cột nhà, y bất cứ ngả người sang một bên khiến ai cũng tưởng y sắp ngã nhào; nhưng ngay bước nhảy tiếp theo, y lại ngả người về hướng ngược lại với cùng một góc nhọn tương đối so với sàn nhà. Y giữ nguyên một gương mặt vô cùng nghiêm nghị và khiêu vũ với niềm tin chắc chắn rằng tất cả mọi người đang chăm chú ngắm nhìn mình. Một vị khách khác — kẻ đã nốc hơi quá chén trước khi bản tứ tấu bắt đầu — lăn ra ngủ gật ngay bên cạnh bạn nhảy đến nỗi cô đối tác đành phải tự khiêu vũ một mình. Gã thư lại trẻ tuổi — kẻ đã nhảy cặp với cô gái mặc chiếc khăn choàng xanh xuyên suốt tất cả các bước nhảy và qua cả năm bản tứ tấu tối hôm đó — liên tục trò cũ lặp lại suốt buổi: nghĩa là gã cố tình tụt lại phía sau bạn nhảy một chút, túm lấy chéo chiếc khăn quàng của cô ta, và trong lúc họ lướt chéo qua nhau, gã tranh thủ in lên chiếc khăn chừng hai mươi nụ hôn. Bạn nhảy cứ thế lướt đi phía trước như thể chẳng hề hay biết gì. Gã sinh viên y khoa thì thực sự nhảy chúi đầu xuống đất, khơi dậy sự cuồng nhiệt tột độ, tiếng dậm chân thình thịch và những tiếng reo hò thích thú. Tóm lại, sự phá cách bộc lộ rõ rệt đến cùng cực. Ivan Ilyitch — người bắt đầu bị hơi men chi phối — thoạt đầu mỉm cười, nhưng dần dần một mối hoài nghi cay đắng bắt đầu len lỏi vào trái tim ông; tất nhiên ông rất thích sự phóng khoáng và tinh thần không câu nệ phép tắc. Ông khao khát, thậm chí từng thầm cầu nguyện cho sự phóng khoáng ấy khi tất cả bọn họ còn đang rụt rè e dè, nhưng giờ đây khi sự không câu nệ ấy đã vượt qua mọi giới hạn cho phép. Ví dụ như một mụ đàn bà — diện chiếc váy nhung màu xanh sẫm sờn cũ mua lại từ tiệm đồ cũ đời thứ tư — trong bước thứ sáu đã ghim vạt váy lại để biến nó thành... trông giống như một chiếc quần dài. Đó chính là mụ Kleopatra Semyonovna — người mà người ta có thể làm bất cứ chuyện gì với ả, như bạn nhảy của ả — gã sinh viên y khoa — đã từng phát biểu. Gã sinh viên y khoa thì miễn bình luận: đích thực là một Fokin [vũ công lê-ghen-đờ người Nga]. Sao lại thế cơ chứ? Lúc đầu họ còn e dè giữ kẽ thế mà giờ đây lại được giải phóng nhanh chóng đến vậy! Nghe có vẻ chẳng có gì ghê gớm, nhưng sự biến đổi này quả thực rất kỳ lạ; nó ám chỉ điều gì đó. Cứ như thể họ đã quên bén đi sự tồn tại của Ivan Ilyitch rồi vậy. Tất nhiên ông là người đầu tiên cười lớn, thậm chí còn liều mình vỗ tay khen ngợi. Akim Petrovitch cung kính cười phụ họa theo nhịp, dẫu thực tế là với vẻ thích thú rõ rệt và chẳng hề mảy may nghi ngờ rằng Ngài Đại thần đang nuôi dưỡng trong tim một nỗi lo âu gặm nhấm hoàn toàn mới.[72]

Ivan Ilyitch đành phải cất lời khen ngợi gã sinh viên y khoa khi hắn đi ngang qua: "Cậu nhảy cừ lắm đấy, anh bạn trẻ ạ."

Cậu sinh viên quay phắt người lại, làm mặt quỷ, rồi áp sát mặt mình vào sát rạt mặt Ngài Đại thần và cất giọng gáy o o như gà trống vang lừng cả căn phòng. Thế thì quá thể đáng lắm rồi. Ivan Ilyitch đứng phắt dậy khỏi ghế. Bất chấp điều đó, một tràng cười không thể diễn tả nổi bùng nổ theo sau, bởi vì tiếng gáy quá mức giống thật, và màn trình diễn hoàn toàn nằm ngoài dự liệu. Ivan Ilyitch vẫn đang đứng ngẩn ngơ vì bối rối, thì bất ngờ chính Pseldonimov xuất hiện, cất tiếng cúi đầu khẩn khoản mời ông dùng bữa tối. Bà mẹ bước theo sau gã.

Bà cúi chào và nói: "Thưa Ngài Đại thần, xin ngài hãy ban vinh dự cho chúng tôi, xin đừng chê bai mâm cao cỗ đầy đạm bạc này."

Ivan Ilyitch ngập ngừng: "Tôi... tôi thực sự không biết... Tôi đến đây đâu phải vì mục đích đó... Tôi... định về rồi cơ..."

Thực chất là ông đang cầm chiếc mũ trên tay. Hơn thế nữa, ngay chính phút giây đó, ông vừa tự thề với lòng mình bằng mọi giá phải chuồn ngay lập tức và tuyệt đối không chịu ở lại bằng bất cứ giá nào, thế mà... cuối cùng ông vẫn ở lại. Một phút sau, ông dẫn đầu đoàn người tiến vào bàn ăn. Pseldonimov và mẹ hắn đi phía trước, dọn đường cho ông. Họ mời ông ngồi vào chiếc ghế danh dự, và một lần nữa, một chai sâm-panh đã khui nắp nhưng chưa uống được đặt ngay bên cạnh đĩa của ông. Món khai vị gồm có cá trích muối và rượu vodka. Ông đưa tay ra, rót một ly rượu vodka đầy ụ rồi nốc cạn một hơi. Ông chưa từng uống rượu vodka bao giờ trong đời. Ông có cảm giác như mình đang lăn nhào xuống dốc, đang bay lượn, bay lượn, bay lượn, rằng mình phải dừng lại, phải bám víu lấy cái gì đó, nhưng hoàn toàn chẳng có lấy một cơ hội nào.

Tình thế của ông quả thực ngày càng trở nên kỳ quặc hơn bao giờ hết. Hơn thế nữa, có cảm giác như số phận đang giễu cợt ông. Quỷ mới biết chuyện gì đã xảy ra với ông chỉ trong vòng chưa đầy một tiếng đồng hồ. Khi bước vào, ông có thể nói là đã rộng mở vòng tay để ôm trọn toàn bộ nhân loại, toàn bộ cấp dưới của mình; thế mà chưa đầy một tiếng trôi qua và trong tận đáy tâm can đau buốt, ông cảm nhận và thừa nhận rõ ràng rằng ông căm ghét Pseldonimov và đang nguyền rủa gã, vợ gã cùng cái đám cưới này. Hơn thế nữa, ông nhìn ra từ khuôn mặt gã, chỉ riêng từ ánh mắt của gã thôi, rằng bản thân Pseldonimov cũng căm ghét ông, rằng gã đang nhìn ông bằng ánh mắt như muốn gào lên rằng: "Ước gì ông cút xéo đi cho khuất mắt, đồ quỷ tha ma bắt! Cứ xía vào chuyện nhà người khác làm gì!" Tất cả những điều đó ông đã đọc được từ ánh mắt gã từ lâu rồi.

Tất nhiên, khi ngồi xuống bàn ăn, Ivan Ilyitch thà bị chặt đứt bàn tay còn hơn phải thừa nhận — không chỉ thốt lên thành lời mà thậm chí ngay cả với chính mình — rằng sự thật đúng là như thế. Khoảnh khắc ấy vẫn chưa thực sự chín muồi. Vẫn còn một sự dao động về mặt đạo đức. Nhưng trái tim ông, trái tim ông... nó đang quặn thắt! Nó đang gào thét đòi tự do, đòi không khí trong lành, đòi sự nghỉ ngơi. Ivan Ilyitch quả thực quá đỗi tốt bụng.

Đương nhiên ông thừa nhận rằng đáng lẽ từ lâu ông phải ra về, không chỉ ra về đơn thuần mà là phải tẩu thoát mới đúng. Rằng tất cả những chuyện này chẳng giống một mảy may nào, mà hoàn toàn trái ngược với những gì ông từng mơ mộng trên vỉa hè.

Ông nếm miếng cá trích muối và tự hỏi: "Tại sao mình lại đến đây? Mình đến đây để ăn uống thế này ư?" Thậm chí ông còn trải qua những cơn hoài nghi. Đôi chút mỉa mai thoáng hiện le lói ở đáy lòng về chính hành động cao đẹp của mình. Đôi lúc ông thực sự tự hỏi tại sao mình lại bước chân vào đây cơ chứ?

Nhưng làm sao mà bỏ về được cơ chứ? Cứ thế chuồn thẳng mà chưa giải quyết xong xuôi công việc là điều bất khả thi. Người ta sẽ nói gì cơ chứ? Họ sẽ bảo rằng ông hay la cà nơi chốn lậu dâm đồi trụy. Quả thực sự tình sẽ thành ra như thế nếu ông không kết thúc mọi chuyện cho đàng hoàng. Stepan Nikiforovitch và Semyon Ivanovitch sẽ nói gì cơ chứ (bởi vì chắc chắn ngày mai chuyện này sẽ lan đi khắp nơi)? Người ta sẽ đồn đại gì trong các phòng ban, ở nhà Shembels, nhà Shubins cơ chứ? Không, ông phải rời đi theo cách mà tất cả mọi người đều hiểu được lý do tại sao ông có mặt ở đây, ông phải làm sáng tỏ mục tiêu mang tính đạo đức của mình... Và trong lúc ấy, cái khoảnh khắc mang tính kịch tính vẫn chẳng chịu xuất hiện. Ông thầm nghĩ: "Đến tôn trọng ta mà chúng cũng chẳng thèm... Chúng cười cái gì chứ? Chúng cứ tự nhiên phóng khoáng hệt như thể chẳng có chút cảm xúc nào... Nhưng từ lâu tôi đã nghi ngờ rằng thế hệ trẻ ngày nay hoàn toàn vô cảm! Bằng mọi giá tôi phải ở lại! Bọn chúng vừa mới nhảy múa, nhưng giờ đây bên bàn ăn tất cả sẽ tề tựu đông đủ... Tôi sẽ bàn về các vấn đề, về các cải cách, về sự vĩ đại của nước Nga... Tôi vẫn có thể khơi gợi sự nhiệt huyết của chúng! Đúng thế! Biết đâu chừng mọi chuyện vẫn chưa đến nỗi mất mát... Biết đâu thực tế lúc nào cũng thế này chăng. Mình nên bắt đầu chủ đề gì với chúng để thu hút đây? Mình có thể nghĩ ra kế sách gì chứ? Tiêu đời rồi, mình tiêu đời thật rồi... Và bọn chúng rốt cuộc muốn cái gì, chúng đòi hỏi điều gì cơ chứ?... Tôi thấy chúng đang thì thầm cười cợt kìa. Lạy chúa, có phải chúng đang cười nhạo mình không! Nhưng rốt cuộc mình muốn cái gì... tại sao mình lại có mặt ở đây, tại sao mình không chịu về đi, tại sao mình cứ ngoan cố thế này cơ chứ?"... Ông nghĩ thế, và một nỗi hổ thẹn, một sự hổ thẹn sâu sắc không thể chịu nổi cứ thế gặm nhấm cõi lòng ông ngày một mãnh liệt hơn.

Nhưng mọi thứ vẫn cứ tiếp diễn y nguyên như thế, hết chuyện này đến chuyện khác.

Chỉ hai phút sau khi ngồi xuống bàn ăn, một ý nghĩ kinh hoàng hoàn toàn áp đảo lấy ông. Ông đột nhiên cảm thấy mình đã say mèm một cách khủng khiếp, nghĩa là không phải trạng thái say như trước nữa, mà là say không còn đường cứu vãn. Nguyên nhân là do ly rượu vodka ông nốc sau ly sâm-panh, thứ đã ngay lập tức phát huy tác dụng tàn phá. Ông ý thức rõ, cảm nhận được trong từng thớ thịt rằng mình đang suy sụp đến vô vọng. Đương nhiên sự tự tin của ông tăng lên gấp bội, nhưng ý thức vẫn chưa rời bỏ ông, và nó cứ gào thét lên rằng: "Tệ thật, tệ lắm rồi và thực ra, hoàn toàn không thể chấp nhận được!" Đương nhiên những suy nghĩ bập bõm của kẻ say rượu không thể bám trụ lâu trên một chủ đề duy nhất; và bắt đầu xuất hiện rành rành, hiển hiện rõ ràng ngay cả với chính bản thân ông, hai thái cực đối lập. Một bên là sự tự cao tự đại huênh hoang, khát khao chinh phục, coi thường mọi chướng ngại vật và niềm tin tuyệt đối rằng mình sẽ đạt được mục đích. Phía bên kia lộ diện qua sự đau nhói của trái tim, và một thứ cảm giác cắn rứt cõi lòng. "Họ sẽ nói gì nhỉ? Mọi chuyện sẽ kết thúc ra sao đây? Ngày mai, ngày mai, ngày mai sẽ ra sao đây?"...

Trước đó ông đã lờ mờ cảm thấy mình có kẻ thù trong bữa tiệc này. Ông với nỗi hoài nghi đau đớn tự nhủ: "Chắc chắn là vì mình say nên mới nghĩ thế." Sự kinh hoàng của ông lớn đến nhường nào khi giờ đây ông thực sự bị thuyết phục bởi những dấu hiệu rành rành rằng mình đích thực có kẻ thù ngay tại bàn tiệc, và không thể hoài nghi về điều đó nữa.

Ông tự hỏi: "Và tại sao — tại sao chứ?"

Ngồi bên bàn tiệc là toàn bộ ba mươi vị khách, trong số đó có vài người đã say quắc cần câu. Những người khác thì cư xử với sự tự do vô lối và đầy nham hiểm, la hét oang oang và nói chuyện bạt mạng, hào hứng nâng ly trước thời hạn và ném những viên bánh mì vụn vào các quý bà. Một nhân vật khó ưa mặc chiếc áo khoác dính mỡ đã ngã lăn quay khỏi ghế ngay khi vừa ngồi xuống, và cứ giữ nguyên tư thế đó cho đến tận cuối bữa tối. Một gã khác cố gắng trèo lên bàn bằng mọi giá để chúc rượu, và chỉ nhờ có viên sĩ quan chộp lấy tà áo y mới kìm hãm lại được sự hăng hái sớm hơn dự kiến. Bữa tiệc tối là một mớ hỗn độn hổ lốn, dẫu cho họ đã thuê một tay đầu bếp từng phục vụ trong nhà một vị tướng; có món thịt đông, có lưỡi bò và khoai tây, có chả viên ăn kèm đậu xanh, cuối cùng là món thịt ngỗng, và chót vót là bánh blancmange. Đồ uống có bia, vodka và rượu sherry. Chai sâm-panh duy nhất nằm ngay cạnh vị tướng, buộc ông phải tự rót cho mình và rót luôn cho cả Akim Petrovitch — kẻ không dám tự ý làm chủ xế chiều hôm đó trong bữa tối. Những vị khách khác phải chúc nhau bằng rượu vang vùng Kavkaz hoặc bất cứ thứ gì họ vớ được. Chiếc bàn ăn được ghép lại từ nhiều chiếc bàn nhỏ khác nhau, thậm chí có cả một chiếc bàn đánh bài. Nó được phủ rất nhiều lớp khăn trải bàn, trong đó có cả chiếc khăn hoa văn Yaroslav sặc sỡ; đàn ông và phụ nữ ngồi xen kẽ nhau. Mẹ của Pseldonimov không chịu ngồi vào bàn; bà cứ tất bật đi lại quanh bàn để giám sát. Nhưng một bóng hồng nham hiểm khác — kẻ chưa từng lộ diện từ đầu buổi — bỗng xuất hiện trên sân khấu, mặc chiếc váy lụa ngả đỏ, đầu đội chiếc mũ trùm rất cao và cái khăn băng bó quanh mặt vì đau răng. Hóa ra đó chính là mẹ cô dâu, cuối cùng đã chịu xuất hiện từ căn phòng phía sau để tham gia bữa tối. Bà ta từ chối lộ diện từ nãy đến giờ là do mối thù hằn không đội trời chung với mẹ Pseldonimov, nhưng về chuyện đó chúng ta sẽ bàn sau. Mụ đàn bà này nhìn vị tướng với ánh mắt đầy thù hằn, thậm chí mỉa mai, và rõ ràng không muốn được giới thiệu với ông. Đối với Ivan Ilyitch, nhân vật này tỏ ra khả nghi tột độ. Nhưng ngoài ả ta ra, vài kẻ khác cũng đầy khả nghi và khơi gợi sự e dè, lo sợ không dứt. Thậm chí có cảm giác như họ đang âm mưu điều gì đó chống lại Ivan Ilyitch. Ít nhất thì ông có cảm giác như vậy, và xuyên suốt toàn bộ bữa tối, ông ngày càng bị thuyết phục bởi điều đó. Một gã đàn tỏ vẻ có râu, một dạng nghệ sĩ tự do nào đó tỏ ra cực kỳ nham hiểm; gã thậm chí còn nhìn Ivan Ilyitch vài lần, rồi quay sang người ngồi bên thì thầm to nhỏ. Một kẻ khác có mặt rõ ràng đã say mêm, nhưng dựa vào một số dấu hiệu nhất định, vẫn phải được nhìn nhận với sự nghi ngại. Cả gã sinh viên y khoa cũng mang lại những dự cảm khó chịu. Thậm chí bản thân viên sĩ quan cũng chẳng phải là kẻ đáng tin cậy hoàn toàn. Nhưng cậu thanh niên cộng tác viên báo châm biếm thì đang bừng bừng ngọn lửa căm hờn, cậu ta ngả ngớn trên ghế, trông ngạo mạn và tự đắc làm sao, cái mũi khịt khịt đầy thách thức! Và dẫu cho những vị khách còn lại chẳng thèm đếm xỉa gì đến tay nhà báo trẻ tuổi — kẻ mới chỉ viết vỏn vẹn bốn bài thơ nghèo nàn cho tờ *The Firebrand* và do đó trở thành một kẻ tự do chủ nghĩa để rồi rõ ràng bị mọi người ghét bỏ — thì khi một mẩu bánh mì ném về phía cậu ta rơi xuống gần chỗ Ivan Ilyitch, ông dám cá mười ăn một rằng nó do chính cái tên thanh niên ranh mãnh kia ném tới.

Tất cả những điều đó đương nhiên tạo ra một hiệu ứng thảm hại đối với ông.

Một phát hiện khác đặc biệt khó chịu. Ivan Ilyitch nhận ra rằng mình bắt đầu phát âm ngọng nghịu và khó khăn, rằng ông rất muốn nói rất nhiều, nhưng cái lưỡi lại từ chối tuân lệnh ông. Và rồi đột nhiên ông có vẻ quên bối cảnh xung quanh, tệ nhất là ông cứ bất chợt cười phá lên ha hả chẳng vì lý do gì sất. Xu hướng này nhanh chóng biến mất sau một ly sâm-panh mà Ivan Ilyitch vốn không định uống, dù ông đã tự rót và bất ngờ nốc cạn hoàn toàn do tình cờ. Sau ly rượu đó, ngay lập tức ông cảm thấy mình suýt muốn khóc. Ông cảm thấy mình đang chìm sâu vào một trạng thái tình cảm ủy mị kỳ lạ; ông lại bắt đầu tràn ngập tình yêu thương, ông yêu mọi người, yêu cả Pseldonimov, yêu cả cậu thanh niên cộng tác viên báo châm biếm. Đột nhiên ông khao khát được ôm chầm lấy tất cả bọn họ, quên sạch mọi chuyện và giảng hòa. Hơn thế nữa, muốn nói hết cho họ nghe một cách công khai, tất cả, tất cả mọi thứ; nghĩa là nói cho họ biết ông là một con người tốt bụng, đáng yêu thế nào, sở hữu những tài năng tuyệt vời ra sao. Những cống hiến vĩ đại nào ông sẽ dành cho tổ quốc, ông giỏi giang thế nào trong việc tiếp đón phái đẹp, và trên hết, ông cấp tiến ra sao, ông sẵn sàng nhân hậu bao dung thế nào với tất cả mọi người, kể cả những kẻ hèn m hạ nhất; và cuối cùng để khép lại, ông sẽ bộc lộ thẳng thắn mọi động cơ đã thúc đẩy ông xuất hiện tại đám cưới của Pseldonimov mà không được mời, uống cạn hai chai sâm-panh và khiến gia chủ hạnh phúc bằng sự hiện diện của mình.

"Sự thật, sự thật thiêng liêng và sự chân thành phải được đặt lên trên hết! Tôi sẽ thu phục bọn chúng bằng sự chân thành. Bọn chúng sẽ tin tôi, tôi nhìn thấy rõ điều đó; hiện tại bọn chúng đang nhìn tôi bằng ánh mắt thù địch, nhưng khi tôi kể hết mọi chuyện, tôi sẽ chinh phục được bọn chúng hoàn toàn. Bọn chúng sẽ nâng đầy ly và hô vang chúc mừng sức khỏe tôi. Viên sĩ quan sẽ đập vỡ ly vào gót giày của y. Biết đâu bọn chúng còn hô to muôn năm ấy chứ! Ngay cả khi bọn chúng muốn tung hô tôi theo phong cách Kỵ binh hussar, tôi cũng sẽ chẳng từ chối, và thực tế thì việc đó sẽ rất vui nhộn! Tôi sẽ hôn lên trán cô dâu; cô ấy thật đáng yêu. Cả Akim Petrovitch cũng là một người rất tốt bụng. Đương nhiên Pseldonimov sẽ tiến bộ hơn về sau. Gã sẽ trau dồi, có thể nói là, sự lịch thiệp trong giao tiếp xã hội... Và dẫu cho, tất nhiên là thế hệ trẻ không có được sự nhạy cảm tinh tế ấy, thì... thì tôi sẽ bàn với chúng về ý nghĩa đương đại của nước Nga giữa các cường quốc châu Âu. Tôi sẽ đề cập đến vấn đề nông dân nữa; vâng, và... và tất cả bọn chúng sẽ quý mến tôi và tôi sẽ ra về trong vinh quang!..."

Những giấc mơ mộng này đương nhiên vô cùng dễ chịu, nhưng điều khó chịu là giữa những dự cảm hồng rực ấy, Ivan Ilyitch bất ngờ phát hiện ra ở bản thân một xu hướng kỳ cục khác, đó là khạc nhổ. Nước bọt cứ thế trào ra khỏi miệng ông bất chấp mọi sự kiểm soát của ý chí. Ông nhận thấy điều này ở Akim Petrovitch, người bị ông bắn nước bọt lên má mà vẫn ngồi im re không dám lau đi vì sự cung kính. Ivan Ilyitch cầm chiếc khăn ăn dùng bữa lên và tự lau lấy, nhưng hành động này ngay lập tức khiến chính ông cảm thấy thật quái gở, trái ngược hoàn toàn với mọi lẽ thông thường, thế là ông lại im lặng và bắt đầu trầm ngâm. Dẫu Akim Petrovitch đã cạn sạch ly rượu, ông ta vẫn ngồi cứng đờ như thể bị bỏng nước sôi. Ivan Ilyitch lúc này ngẫm nghĩ rằng suốt gần một phần tư tiếng đồng hồ qua ông đã huyên thuyên với gã về một chủ đề vô cùng thú vị nào đó, nhưng Akim Petrovitch không chỉ tỏ ra bối rối khi lắng nghe mà còn sợ hãi thực sự. Pseldonimov — người ngồi cách ông đúng một chiếc ghế — cũng vươn dài cổ về phía ông, nghiêng đầu sang một bên, lắng nghe ông với một vẻ mặt khó ưa hết chỗ nói. Gã thực sự trông giống như đang cử người canh chừng ông. Đảo mắt nhìn phần còn lại của đám đông, ông thấy rất nhiều người đang trân trân nhìn mình và cười cợt. Nhưng điều kỳ lạ nhất là ông chẳng mảy may cảm thấy bối rối vì điều đó; ngược lại, ông nhấp thêm một ngụm ly của mình và bỗng nhiên cất tiếng nói thật to để tất cả đều nghe rõ:

Ông cất giọng to hết cỡ có thể: "Vừa nãy tôi đang nói, tôi vừa nãy đang nói, thưa các quý ông và quý bà, với Akim Petrovitch, rằng nước Nga... vâng, nước Nga... tóm lại, các cậu hiểu đấy, ý tôi muố...n nói là... nước Nga đang trải qua, theo niềm xác tín sâu sắc của tôi, một thời kỳ nhân... đạ...o..."

Tiếng vọng từ đầu bên kia bàn ăn vang lên: "Nhân... đạ...o..."

"Nhân..."

"Đạ...o!"

Ivan Ilyitch khựng lại. Pseldonimov vùng đứng dậy khỏi ghế và ngó nghiêng tìm xem ai vừa hô lên câu đó. Akim Petrovitch lén lút lắc đầu, như thể đang quở trách đám khách. Ivan Ilyitch nhìn thấy rõ mồn một điều đó, nhưng vì đang lúng túng nên chẳng thèm nói gì.

Ông bướng bỉnh tiếp tục: "Lòng nhân đạo! Và tối nay... chỉ tối nay thôi tôi đã nói với Stepan Niki-ki-foro-vitch... vâng... rằng... sự chấn hưng, có thể nói là, của vạn vật..."

Một tiếng hô lớn vang lên từ đầu bàn bên kia: "Thưa Ngài Đại thần!"

Ivan Ilyitch bị cắt ngang, cố trừng mắt phân biệt xem ai vừa gọi mình: "Các ngài có cao kiến gì?"

Giọng nói ấy lại vang lên: "Dạ chẳng có gì đâu ạ, thưa Ngài Đại thần. Cháu hơi phấn khích quá đà thôi, xin ngài cứ tiếp tục đi! Tiế...p tục đi!"

Ivan Ilyitch cảm thấy khó chịu.

"Sự chấn hưng, có thể nói là, của chính những thứ đó."

Giọng nói ấy lại hét lên: "Thưa Ngài Đại thần!"

"Cậu muốn gì nào?"

"Chúc ngài mạnh khỏe!"

Lần này Ivan Ilyitch không thể kìm chế nổi nữa. Ông ngắt quãng bài diễn văn của mình và quay phắt lại phía kẻ vừa quấy phá bầu không khí chung. Đó là một gã học sinh còn rất trẻ, vẫn đang cởi trần mặc áo học trò, đã uống quá chén và là đối tượng gây ra sự nghi ngờ lớn nhất đối với vị tướng. Hắn ta hò hét suốt từ nãy đến giờ, thậm chí còn làm vỡ một cái ly và hai cái đĩa, khẳng định rằng đó mới là phong cách chuẩn mực phải có trong một đám cưới. Ngay khoảnh khắc Ivan Ilyitch quay người lại, viên sĩ quan đang bắt đầu giáo huấn tên nhóc ồn ào ấy.

"Cậu đang làm cái quái gì thế hả? Sao lại hò hét? Bọn tôi sẽ tống cổ cậu ra ngoài đấy, cậu tin không."

Cậu học sinh ngả người ra ghế, cười hì hì: "Cháu đâu có gọi ngài, thưa Ngài Đại thần, cháu đâu có gọi ngài. Xin cứ tiếp tục! Tiếp tục đi, cháu đang lắng nghe, và vô cùng, v-ô cù-ng, vô cù-ng thán phục ngài đấy! Thật đáng ca ngợi, đáng ca ngợi!"

Pseldonimov thì thầm: "Tên nhóc khốn kiếp này say mèm rồi ạ."

"Tôi thừa biết nó say, nhưng mà..."

Viên sĩ quan bắt đầu lên tiếng: "Cháu vừa kể một câu chuyện cười rất thú vị, thưa Ngài Đại thần! Về một viên trung úy trong đại đội chúng cháu từng ăn nói hệt như thế với cấp trên; thế nên tên nhóc này đang bắt chước hắn đấy ạ. Cứ mỗi câu nói của cấp trên là hắn lại đáp 'đáng ca ngợi, đáng ca ngợi!' Anh ta đã bị đuổi khỏi quân ngũ mười năm trước chỉ vì chuyện đó đấy ạ."

"Cái... cái trung úy nào thế?"

"Dạ trong đại đội chúng cháu, thưa Ngài Đại thần, anh ta phát điên vì cái từ đáng ca ngợi ấy đấy. Ban đầu người ta dùng biện pháp nhẹ nhàng, sau đó nhốt giam anh ta... Sĩ quan chỉ huy đã khuyên bảo anh ta bằng tất cả tình cha con, thế mà anh ta vẫn đáp 'đáng ca ngợi, đáng ca ngợi!' Và kỳ lạ thay, viên sĩ quan chỉ huy đó là một người cao to lừng lững, cao hơn sáu thước. Bọn họ định đưa ra tòa án quân sự, nhưng rồi nhận ra anh ta đã phát điên."

"Thế hóa ra... là một cậu học sinh. Trò đùa của học sinh thì chẳng cần phải nghiêm túc làm gì. Phần tôi, tôi sẵn sàng bỏ qua..."

"Dạ người ta đã tiến hành hội chẩn y tế đấy ạ, thưa Ngài Đại thần."

"Trời ạ, nhưng chẳng lẽ anh ta vẫn còn sống chứ lị?"

"Sao cơ ạ? Chẳng lẽ họ đem anh ta ra mổ phanh xác ra à?"

Một tràng cười vang dội và gần như toàn thể khách khứa bùng nổ giữa những người vốn dĩ ban đầu cư xử rất mực đoan trang. Ivan Ilyitch nổi giận đùng đùng.

Ông quát lên, thoạt đầu chẳng hề lắp bắp: "Thưa các quý ông và quý bà! Tôi hoàn toàn có khả năng nhận thức được rằng chẳng ai mổ xẻ một con người khi còn sống sờ sờ cả. Tôi chỉ tưởng tượng rằng trong cơn điên loạn, anh ta đã không còn sống... nghĩa là anh ta đã chết... nghĩa là, ý tôi muốn nói là... các vị không thích tôi... thế mà tôi lại thích tất cả các vị... Vâng, tôi thích Por... Porfiry... Tôi đang tự hạ thấp bản thân khi nói năng thế này đây..."

Ngay khoảnh khắc đó, Ivan Ilyitch bắn nước bọt tóe tung đến mức một cục bọt nhầy nhụa dính phắt lên chiếc khăn trải bàn ở một vị trí vô cùng nổi bật. Pseldonimov lao tới dùng khăn ăn lau sạch nó. Thảm hoạ cuối cùng này đã đè bẹp hoàn toàn ý chí của gã.

Ông tuyệt vọng kêu lên: "Các bạn tôi ơi, thế này thì quá đáng lắm rồi."

Pseldonimov lại nhắc khéo: "Ngài say khướt rồi đấy, thưa Ngài Đại thần."

"Porfiry, tôi thấy rằng cậu... tất cả các cậu... đúng thế! Tôi nói rằng tôi hy vọng... vâng, tôi kêu gọi tất cả các cậu hãy trả lời xem tôi đã tự hạ thấp mình theo cách nào?"

Ivan Ilyitch suýt bật khóc.

"Thưa Ngài Đại thần, lạy Chúa tôi!"

"Porfiry, tôi thỉnh cầu cậu... Hãy nói cho tôi nghe, khi tôi đến... vâng... vâng, dự đám cưới của cậu, tôi có mục đích. Tôi hướng tới sự thăng hoa về mặt đạo đức... Tôi muốn điều đó được cảm nhận... Tôi thỉnh cầu tất cả: liệu tôi có bị hạ thấp đi nhiều trong mắt các vị hay không?"

Một sự im lặng chết chóc. Chính xác là thế, một sự im lặng chết chóc, trước một câu hỏi thẳng thừng đến thế. "Giá như bọn chúng thề thốt hô vang vào phút này!" ý nghĩ xẹt qua đầu vị tướng quân. Nhưng khách khứa chỉ trân trân nhìn nhau. Akim Petrovitch ngồi sống dở chết dở, trong khi Pseldonimov, tê dại vì sợ hãi, đang lẩm bẩm trong đầu câu hỏi khủng khiếp từng xuất hiện trong tâm trí hắn không chỉ một lần.

"Ngày mai mình sẽ phải trả giá cho đống chuyện này bằng cái gì đây?"

Đúng lúc ấy, cậu thanh niên cộng tác viên của tờ báo châm biếm — kẻ đang say mèm nhưng nãy giờ vẫn ngồi im lìm hằn học — trực tiếp cất tiếng đáp lời Ivan Ilyitch, với đôi mắt lóe lên tia sáng giận dữ thay mặt cho toàn thể khách khứa.

Cậu ta cất giọng oang oang: "Vâng, đúng thế, ông đã tự hạ thấp mình rồi. Vâng, ông chính là một tên phản động... phả...n độ...ng!"

Ivan Ilyitch phẫn nộ vùng đứng phật dậy thét lên: "Đồ hỗn láo, cậu đang quên mất mình là ai đấy nhé! Cậu đang nói chuyện với ai thế hả, nói thế có mà..."

"Nói với ông đấy; và thứ hai, tôi không phải là trẻ con đâu nhé... Ông đến đây là để làm hàng, để trèo kéo tìm kiếm sự nổi tiếng chứ gì."

Ivan Ilyitch thét lên: "Pseldonimov, chuyện này là thế nào hả?"

Nhưng Pseldonimov bị dọa cho sợ đến mức đứng đực ra như cột nhà cháy, hoàn toàn tịt ngòi chẳng biết phải làm sao. Khách khứa cũng ngồi im thin thít tại chỗ. Ngoại trừ tay nghệ sĩ tự do và gã học sinh vỗ tay hò hét: "Hoan hô, hoan hô!"

Cậu thanh niên cộng tác viên báo châm biếm tiếp tục hò hét với sự cuồng nộ không kìm n chế nổi:

"Vâng, ông đến đây để khoe mẽ lòng nhân đạo! Ông đã phá hỏng niềm vui của tất cả mọi người. Ông nốc sâm-panh mà chẳng thèm nghĩ xem nó vượt quá khả năng tài chính của một tay thư lại hưởng lương mười rúp một tháng thế nào. Và tôi nghi ngờ rằng ông chính là một trong số những kẻ tai to mặt lớn rất thích vợ trẻ của cấp dưới! Hơn thế nữa, tôi tin chắc rằng ông đang ủng hộ độc quyền nhà nước... Vâng, vâng, vâng!"

Ivan Ilyitch chìa hai tay về phía gã gào lên: "Pseldonimov, Pseldonimov." Ông cảm thấy từng từ do tên nhà báo trẻ thốt ra tựa như một nhát dao găm đâm thẳng vào tim.

Pseldonimov hừng hực năng lượng lao thẳng tới chỗ cậu thanh niên nhà báo, tóm cổ áo lôi xềnh xệch ra khỏi bàn ăn và hét lên: "Lập tức, thưa Ngài Đại thần; xin ngài đừng bận tâm!" Sức mạnh thể chất lớn đến thế thực chất không thể ngờ tới ở một kẻ gầy yếu như Pseldonimov. Nhưng gã nhà báo trẻ thì say mèm, trong khi Pseldonimov lại hoàn toàn tỉnh táo. Đoạn hắn nện cho gã hai ba đấm vào lưng rồi tống cổ ra ngoài cửa.[83]

Cậu thanh niên nhà báo gầm lên: "Tất cả tụi bay là một lũ khốn nạn! Ngày mai tao sẽ biếm họa tụi bay trên tờ *The Firebrand* cho tởn."

Tất cả vùng đứng phật dậy khỏi ghế.

Vây quanh vị tướng, Pseldonimov, mẹ hắn và vài người khác hớt hơ hớt hải kêu lên: "Thưa Ngài Đại thần, thưa Ngài Đại thần! Xin ngài đừng bận tâm!"

Vị tướng khóc rống lên: "Không, không... Tôi tiêu đời rồi... Tôi đến đây... Tôi định ban phước cho các cậu, có thể nói thế. Thế mà đây là cách tôi được trả ơn, cho tất cả, tất cả mọi thứ!..."

Ông gục phịch xuống ghế như thể bất tỉnh, chống cả hai khuỷu tay lên bàn, rồi cúi gằm đầu cắm thẳng vào đĩa bánh blancmange. Chẳng cần phải miêu tả lại sự kinh hoàng tột độ của mọi người lúc đó nữa. Một phút sau, ông đứng dậy, rõ ràng có ý định bỏ đi, chao đảo bước đi, vấp phải chân ghế, ngã lăn kềnh ra sàn nhà và... ngáy khò khò...

Đó là hệ quả thường thấy ở những kẻ vốn không biết uống rượu khi tình cờ nốc phải quá chén một ly. Họ duy trì được ý thức cho đến tận khoảnh khắc cuối cùng, phút giây cuối cùng, rồi ngã quỵ xuống đất như thể bị sét đánh trúng. Ivan Ilyitch nằm bẹp dưới sàn hoàn toàn bất tỉnh nhân sự. Pseldonimov vò đầu bứt tai ngồi đực ra ngây dại y như bức tượng đá ở tư thế đó. Khách khứa vội vã chuồn thẳng, mỗi người tự lầm bầm bình luận theo cách riêng về sự cố vừa rồi. Lúc đó đã khoảng ba giờ sáng.

Điều tồi tệ nhất là hoàn cảnh của Pseldonimov còn tồi tệ hơn bất cứ trí tưởng tượng nào có thể hình dung, dẫu cho không gian xung quanh hiện tại chẳng có gì hấp dẫn. Và trong khi Ivan Ilyitch đang nằm sõng soài dưới sàn còn Pseldonimov đứng sững sờ vò đầu bứt tai trong tuyệt vọng, chúng ta hãy tạm gác mạch câu chuyện lại để kể vài lời giải thích về Porfiry Petrovitch Pseldonimov.

Chưa đầy một tháng trước lễ cưới, hắn rơi vào cảnh khốn cùng không lối thoát. Hắn xuất thân từ một tỉnh lỵ[84] nơi người cha từng công tác trong một cơ quan nào đó và qua đời khi đang chờ hầu tòa vì một cáo buộc nào đó. Khi mà năm tháng trước lễ cưới, Pseldonimov — kẻ đã chìm đắm trong cơn khốn cùng tột độ tại Petersburg suốt một năm trước đó — nhận được chân công tác hưởng lương mười rúp một tháng, hắn đã hồi sinh cả về thể xác lẫn tinh thần, nhưng rồi nhanh chóng bị hoàn cảnh bóp nghẹt trở lại. Thế gian này chỉ còn lại hai mẹ con Pseldonimov, bản thân hắn và người mẹ từ tỉnh lỵ lên sau cái chết của người chồng. Hai mẹ con tồn tại lay lắt trong cái lạnh cắt da cắt thịt, duy trì sự sống bằng những thứ thực phẩm đáng ngờ nhất. Có những ngày chính Pseldonimov phải xách bình ra sông Fontanka xin nước về uống. Khi có được công việc, hắn xoay xở dọn về ở chung với mẹ tại một "góc nhà nhỏ". Mẹ hắn nhận đồ giặt thuê, trong khi hắn chắt bóp từng xu suốt bốn mươi tháng trời để sắm sửa cho mình đôi giày bốt và chiếc áo khoác. Và biết bao nhiêu rắc rối hắn phải gánh chịu tại cơ quan; các vị cấp trên tiếp cận hắn bằng câu hỏi: "Lần cuối cùng gã này tắm táp là từ bao giờ thế?" Rồn rộn những tin đồn đại rằng dưới cổ áo đồng phục của hắn có cả ổ rận. Nhưng Pseldonimov là người có ý chí sắt đá. Bề ngoài hắn hiền lành, nhu mì; kiến thức học vấn lèo tèo, hầu như chẳng bao giờ nghe thấy hắn bàn luận về điều gì. Tôi không chắc chắn liệu hắn có biết tư duy, lập kế hoạch và vẽ ra các lý thuyết hay ấp ủ những ước mơ nào không. Nhưng đổi lại, trong con người hắn đang hình thành một quyết tâm bản năng, lén lút và vô thức nhằm tự vùng vẫy thoát khỏi hoàn cảnh cùng cực. Hắn có sự kiên trì dai dẳng của loài kiến. Hãy phá hủy một tổ kiến, chúng sẽ lập tức bắt tay xây dựng lại từ đầu; lại phá hủy nó lần nữa, chúng sẽ lại tiếp tục không mệt mỏi. Hắn là một sinh vật có bản năng xây dựng tổ ấm. Nhìn trán hắn người ta có thể biết rằng hắn sẽ tự mở đường cho mình, sẽ tự xây dựng tổ ấm, và biết đâu sẽ tích lũy được cho ngày mưa gió. Mẹ hắn là sinh vật duy nhất trên đời yêu thương hắn và yêu hơn tất cả mọi thứ. Bà là người phụ nữ có ý chí quyết đoán, chăm chỉ và không biết mệt mỏi, đồng thời lại rất tốt bụng. Thế nên có lẽ hai mẹ con đã có thể sống trong xó xỉnh ấy từ năm đến sáu năm cho đến khi hoàn cảnh đổi thay, nếu như họ không chạm trán với lão cựu cố vấn biểu đề Mlekopitaev — người từng là thư lại trong bộ quốc khố và có thời gian công tác ở các tỉnh, nhưng sau đó định cư hẳn ở Petersburg và lập nghiệp tại đây cùng gia đình. Lão quen biết Pseldonimov, và trước kia từng mang ơn cha của hắn. Lão có một ít tiền, tất nhiên không phải là một khoản khổng lồ, nhưng dẫu sao cũng có; bao nhiêu thì chẳng ai hay biết, vợ lão, con gái lớn hay họ hàng đều mù tịt. Lão có hai cô con gái, và vì là một kẻ hách dịch khủng khiếp, một gã bợ nhậu, một bạo chúa gia đình, đồng thời lại là một kẻ tàn tật, lão đột ngột nảy sinh ý định gả một đứa con gái cho Pseldonimov: "Ta biết bố hắn," lão thường khoe khoang, "ông ấy là một người tốt và con trai hắn cũng sẽ là một kẻ tốt." Mlekopitaev thích làm gì thì làm, lời lão nói chính là luật pháp. Lão là một gã bạo chúa cực kỳ kỳ quặc. Phần lớn thời gian lão ngồi ì trên ghế bành, mất đi khả năng đi lại vì một căn bệnh nào đó nhưng không hề ngăn cản lão nốc rượu vodka. Hàng ngày lão chỉ uống rượu và chửi rủa. Lão là một kẻ độc ác bản năng. Lão luôn muốn kiếm một ai đó để hành hạ không ngừng nghỉ. Và vì mục đích đó, lão nuôi dưỡng mấy người họ hàng xa: người em gái — một mụ đàn bà ốm yếu hay cằn nhằn; hai người dì bên vợ — cũng độc ác chẳng kém và đanh đá chua ngoa, cùng bà cô già bị gãy xương sườn do một tai nạn nào đó; lão còn nuôi thêm một kẻ ăn bám nữa là một mụ đàn bà gốc Đức đã bị Nga hóa, bởi tài năng kể chuyện ngàn lẻ một đêm để giải trí cho lão. Niềm vui thích duy nhất của lão là chế nhạo tất cả những người phụ nữ bất hạnh này và lăng mạ họ từng phút giây bằng tất cả sức lực; dẫu cho đám người đó, không ngoại trừ cả người vợ bẩm sinh bị đau răng, chẳng dám thốt lên dù chỉ nửa lời trước mặt lão. Lão kích động họ chống lại nhau,[86] tự bị đặt và nuôi dưỡng những lời dèm pha thù hằn cùng sự chia rẽ giữa họ, rồi ngồi cười hả hê khi thấy họ sẵn sàng xé xác nhau ra. Lão vô cùng sung sướng khi đứa con gái lớn — kẻ từng sống trong cảnh nghèo túng bĩ cực suốt mười năm với người chồng là một sĩ quan nào đó, và cuối cùng trở thành góa phụ — đến sống cùng lão mang theo ba đứa con nhỏ ốm yếu. Lão căm ghét lũ trẻ của nó, nhưng vì sự xuất hiện của chúng làm gia tăng nguyên liệu cho những thí nghiệm hằng ngày của lão, ông lão tỏ ra vô cùng khoái chí. Tất cả những mụ đàn bà độc ác và lũ trẻ ốm yếu đó, cùng với gã bạo chúa đè đầu cưỡi cổ, chen chúc trong một ngôi nhà gỗ ở Phố Petersburg, thiếu ăn thiếu mặc bởi vì ông lão keo kiệt chỉ phát tiền cho họ từng xu một, dù rượu vodka của chính lão thì không bao giờ tiếc; họ thiếu ngủ bởi vì ông lão mắc chứng mất ngủ và khăng khăng bắt người khác phải tấu hài giải trí cho mình. Tóm lại, tất cả bọn họ chìm trong cảnh khốn cùng và nguyền rủa số phận. Đúng vào thời điểm ấy, ánh mắt Mlekopitaev rơi vào Pseldonimov. Lão bị ấn tượng bởi chiếc mũi dài và vẻ mặt phục tùng của hắn. Đứa con gái út ốm yếu kém sắc của lão vừa tròn mười bảy tuổi. Dù từng có thời gian theo học ở một trường Đức, cô ta chẳng thu nạp nổi cái gì ngoài bảng chữ cái. Sau đó cô lớn lên trong cảnh còi cọc, thiếu máu và sống trong nỗi sợ hãi chiếc nạng của người cha bợ nhậu tàn tật, giữa cái nhà thương điên của những lời dèm pha gia đình và những trận mắng mỏ. Cô ta chưa từng có bạn bè hay chút trí khôn nào. Cô ta khát khao được lấy chồng từ lâu. Ở chốn đông người cô ta ngậm tui im thin thít, nhưng khi về nhà với mẹ và những người phụ nữ trong nhà thì lại vô cùng cay độc và cằn nhằn. Cô ta đặc biệt thích véo và tát mấy đứa con của người chị gái, mách lẻo chuyện chúng ăn trộm bánh mì và đường, điều này dẫn đến những cuộc chiến tranh lạnh không hồi kết với người chị cả. Chính ông lão cha già đã chủ động gả cô cho Pseldonimov. Dù hoàn cảnh của hắn bi đát đến đâu, hắn vẫn xin thêm thời gian để suy nghĩ.[87] Hai mẹ con do dự một thời gian dài. Nhưng đi kèm với tiểu thư là của hồi môn là một ngôi nhà, dù chỉ là một căn nhà gỗ nhỏ xíu tồi tàn một tầng, nó dẫu sao vẫn là một dạng tài sản. Hơn thế nữa, người ta sẽ cho kèm bốn trăm rúp tiền mặt, và thử hỏi hắn phải mất bao lâu mới dành dụm nổi số tiền đó! "Tại sao ta lại rước thằng này về nhà ư?" gã bạo chúa bợ nhậu thét lên. "Thứ nhất bởi vì tụi mày toàn là giống cái, và tao đã phát ngấy cái xã hội đàn bà này rồi. Tao muốn Pseldonimov cũng phải nhảy múa theo điệu nhạc của tao. Bởi vì tao chính là ân nhân của nó. Và thứ hai, tao làm thế là vì tụi mày đứa nào cũng nhăn nhó không muốn, thế nên tao làm cho tụi mày tức chơi. Điều ta đã nói là luật! Còn mày, Porfiry, cứ nện cho nó một trận khi nó về làm vợ mày; con mụ này mang trong mình bảy con quỷ kể từ khi lọt lòng rồi. Mày hãy đập cho chúng bay sạch đi, còn gậy gộc tao đã chuẩn bị sẵn đây." Pseldonimov không đáp lời, nhưng hắn đã hạ quyết tâm. Trước lễ cưới, hai mẹ con hắn được đón về nhà, được tắm rửa sạch sẽ, ăn mặc chỉnh tề, cung cấp giày bốt và tiền lo đám cưới. Ông lão bao bọc hai mẹ con có lẽ chỉ vì toàn bộ gia đình có thành kiến với họ. Lão tỏ ra vô cùng quý mến mẹ của Pseldonimov, đến mức tự kiềm chế bản thân và không chế nhạo bà. Đổi lại, lão bắt Pseldonimov phải nhảy điệu Cossack đúng một tuần trước đám cưới.

Lão nói khi kết thúc điệu nhảy: "Thôi đủ rồi. Ta chỉ muốn xem mi có còn nhớ vị thế của mình trước mặt ta hay không thôi." Lão chỉ cấp vừa đủ số tiền lo đám cưới, không dư ra một xu, rồi mời toàn bộ họ hàng thân thích cùng quen biết của lão tới dự. Phía Pseldonimov chẳng có ai ngoài cậu thanh niên viết báo cho tờ *The Firebrand* và Akim Petrovitch — vị khách danh dự. Pseldonimov thừa biết cô dâu căm ghét mình, và rằng cô ta khao khát được lấy viên sĩ quan hơn là lấy hắn. Nhưng hắn ngậm bồ hòn làm ngọt vượt qua tất cả, hắn đã thỏa thuận với mẹ sẽ làm như vậy. Ông bố già đã say xỉn, chửi rủa và phun ra những lời tục tĩu suốt cả ngày cưới lẫn trong bữa tiệc tối hôm đó. Toàn bộ gia đình trốn chạy vào các phòng phía sau và chen chúc đến nghẹt thở ở đó. Các phòng phía trước được dành riêng cho việc khiêu vũ và tiệc tối. Cuối cùng, khi ông lão lăn ra ngủ say như chết lúc mười một giờ đêm, mẹ cô dâu — người vốn tỏ ra vô cùng bất mãn với mẹ Pseldonimov ngày hôm đó — quyết định gạt bỏ cơn giận dữ, trở nên niềm nở và hòa nhập với đám đông. Sự xuất hiện của Ivan Ilyitch đã làm đảo lộn mọi thứ. Bà Mlekopitaev vô cùng bối rối, bắt đầu cằn nhằn vì không ai báo cho bà biết rằng vị tướng đã được mời tới. Người ta quả quyết rằng ngài đến không mời, nhưng mụ ta ngu ngốc đến mức từ chối không tin. Sâm-panh bắt buộc phải được mua. Mẹ Pseldonimov chỉ có vỏn vẹn một rúp, trong khi bản thân Pseldonimov thì chẳng có nổi một xu dính túi. Hắn buộc phải quỳ lụy trước mụ mẹ vợ độc ác, van xin tiền để mua một chai rồi lại chai nữa. Họ biện hộ vì tương lai của hắn trong cơ quan, vì sự nghiệp của hắn, họ cố gắng thuyết phục mụ ta. Cuối cùng mụ cũng chịu móc hầu bao, nhưng bắt Pseldonimov phải nuốt trọn một bọc cay đắng và tủi nhục đến mức không chỉ một lần hắn chạy vào căn phòng tân hôn đã được chuẩn bị sẵn, điên cuồng vò đầu bứt tai và run lẩy bẩy trong cơn thịnh nộ bất lực, vùi đầu vào chiếc giường vốn dành cho những niềm vui thiên đường. Không, thực sự Ivan Ilyitch chẳng hề hay biết cái giá phải trả cho hai chai rượu sâm-panh Jackson mà hắn đã nốc tối hôm đó. Sự kinh hoàng, khốn khổ và thậm chí tuyệt vọng của Pseldonimov lớn đến nhường nào khi chuyến viếng thăm của Ivan Ilyitch kết thúc theo cái cách bất ngờ này. Hắn lại đối mặt với viễn cảnh vô vàn đau khổ không hồi kết, và có lẽ là một đêm đẫm nước mắt cùng những tiếng gào thét từ cô dâu hờn dỗi, những lời nhiếc móc từ gia đình nhà vợ vô lý. Ngay cả khi không tính đến chuyện đó, cái đầu của hắn đã bắt đầu đau nhức, chóng mặt và sương mù bao trùm trước mắt. Và giờ đây Ivan Ilyitch cần người chăm sóc, vào lúc ba giờ sáng hắn phải đi lùng bác sĩ hoặc xe ngựa để đưa vị này về nhà, mà bắt buộc phải là xe ngựa, bởi vì không thể để một chiếc xe trượt tuyết thông thường đưa ngài về nhà trong cái tình trạng tơi tả ấy. Và hắn lấy đâu ra tiền dù chỉ là tiền thuê xe ngựa? Bà Mlekopitaev — tức điên vì vị tướng chẳng thèm thốt nổi hai câu với mụ và thậm chí chẳng liếc nhìn mụ lấy một cái trong bữa tối — tuyên bố mụ chẳng có nổi một xu dính túi. Biết đâu mụ ta thực sự chẳng có xu nào thật. Hắn kiếm tiền ở đâu ra? Hắn phải làm sao đây? Quả thực, hắn có thừa lý do để vò đầu bứt tai.

Trong khi đó, Ivan Ilyitch được chuyển sang chiếc ghế da nhỏ đặt trong phòng ăn. Trong lúc người ta dọn dẹp và cất gọn bàn ghế, Pseldonimov tất bật chạy đôn chạy đáo khắp nơi đi vay tiền, hắn thậm chí còn ngỏ ý vay cả người hầu, nhưng hóa ra chẳng ai có xu nào. Hắn thậm chí còn liều lĩnh làm phiền Akim Petrovitch — người ở lại sau khi khách khứa đã về hết. Nhưng dẫu tốt bụng đến đâu, vị này cũng bị đẩy vào trạng thái bối rối tột độ và thậm chí hoảng loạn khi nghe nhắc đến chuyện tiền bạc, đến mức thốt ra những câu nói vô cùng bất ngờ và ngớ ngẩn:

"Để dịp khác đi, rất sẵn lòng," ông ta lắp bắp, "nhưng bây giờ... ngài thực sự phải tha lỗi cho tôi..."

Và vớ lấy chiếc mũ, ông ta chạy thục mạng ra khỏi nhà. Chỉ có cậu thanh niên tốt bụng từng kể chuyện cuốn sách giải mộng là còn chút ích lợi; nhưng rốt cuộc chuyện đó cũng chẳng đi đến đâu. Cậu ta cũng ở lại sau những người khác, bày tỏ sự đồng cảm chân thành với tai ương của Pseldonimov. Cuối cùng Pseldonimov, cùng với mẹ và cậu thanh niên, sau khi bàn bạc đã quyết định không gọi bác sĩ, mà thay vào đó đi thuê xe ngựa đưa bệnh nhân về nhà, đồng thời tạm thời áp dụng một số mẹo chữa trị dân gian trong lúc chờ xe tới, chẳng hạn như chườm nước lạnh lên trán và đầu, đặt túi nước đá lên đầu v.v. Mẹ Pseldonimov nhận trọng trách này. Cậu thanh niên tốt bụng liền phóng đi tìm xe ngựa. Vì xung quanh khu vực Phố Petersburg vào giờ đó chẳng kiếm nổi một chiếc xe ngựa thông thường nào, cậu ta đành mò đến một tiệm cho thuê xe ngựa ở xa để đánh thức những gã đánh xe dậy. Họ mặc cả, tuyên bố rằng năm rúp vẫn là quá ít cho một chuyến xe vào nửa đêm giờ này. Tuy nhiên, cuối cùng họ đồng ý ra đi với giá ba rúp. Khi cậu thanh niên quay trở lại nhà Pseldonimov với cỗ xe ngựa vào lúc gần năm giờ sáng, tình hình đã thay đổi chóng mặt. Hóa ra Ivan Ilyitch — vẫn đang bất tỉnh — bỗng trở nên vô cùng mệt mỏi, rên rỉ và quằn quại khủng khiếp đến mức việc di chuyển và đưa ông về nhà trong tình trạng như thế là điều bất khả thi và thực sự nguy hiểm. Pseldonimov hoàn toàn nản lòng thốt lên: "Chuyện này rồi sẽ đi đến đâu nữa đây?" Phải làm sao bây giờ? Một bài toán mới nảy sinh: nếu bệnh nhân tiếp tục ở lại nhà, hắn sẽ phải chuyển ngài sang phòng nào và đặt ngài nằm ở đâu? Trong nhà chỉ có đúng hai chiếc giường: một chiếc giường đôi lớn nơi ông già Mlekopitaev và vợ ngủ, và một chiếc giường đôi giả gỗ óc chó vừa mới mua được tậu riêng cho đôi vợ chồng son. Tất cả những cư dân còn lại trong nhà đều ngủ trên sàn nhà, nằm cạnh nhau trên những tấm đệm bông phần lớn đã tồi tàn và ngột ngạt, chẳng lấy gì làm đẹp đẽ cho lắm, và ngay cả số lượng đệm cũng chẳng đủ; chẳng còn dư nổi một chiếc nào. Lấy chỗ đâu để đặt bệnh nhân? Có lẽ có thể kiếm được một tấm đệm — trong trường hợp bất đắc dĩ có thể lút rút nó ra từ dưới lưng ai đó — nhưng vấn đề là sẽ làm giường ở đâu và trên cái gì? Có vẻ như chiếc giường bắt buộc phải được bày ở phòng khách, bởi vì căn phòng đó nằm xa nhất so với khu vực sinh hoạt của gia đình và có một cánh cửa mở thẳng ra hành lang. Nhưng làm giường trên cái gì cơ chứ? Chắc chắn không thể xếp ghế để làm giường rồi. Ai cũng biết rằng giường xếp bằng ghế chỉ dành cho học sinh về nghỉ cuối tuần, và việc làm một chiếc giường như thế cho một nhân vật tầm cỡ như Ivan Ilyitch sẽ thiếu tôn trọng trầm trọng. Người ta sẽ nói gì vào sáng hôm sau khi ngài tỉnh dậy và thấy mình đang nằm trên mấy chiếc ghế? Pseldonimov tuyệt đối không đời nào chấp nhận điều đó. Giải pháp duy nhất là đưa ngài lên chiếc giường tân hôn. Chiếc giường tân hôn này, như chúng ta đã nhắc đến ở trên, nằm trong một căn phòng nhỏ thông sang phòng ăn, trên khung giường là một tấm nệm đôi hoàn toàn mới tinh tươm, ga trải giường sạch sẽ, bốn chiếc vỏ gối bằng vải chintz hồng bọc áo gối ren diềm xếp nếp. Chiếc chăn bông bằng satin hồng được chần hoa văn trang trí. Màn bằng vải mù-xlin rủ xuống từ một chiếc vòng vàng trên trần nhà, tóm lại mọi thứ đều hoàn hảo đúng điệu, và những vị khách từng ghé thăm phòng tân hôn đều tấm tắc khen ngợi cách trang trí ở đây; dẫu cô dâu căm ghét Pseldonimov, cô ta vẫn lén lút chạy vào ngắm nghía nó mấy lần trong suốt buổi tối. Sự phẫn nộ và giận dữ của cô ta lớn đến nhường nào khi hay tin người ta định chuyển một gã bệnh nhân mắc chứng bệnh chẳng khác nào thổ tả nhẹ lên chiếc giường tân hôn của mình! Mẹ cô dâu đứng về phía con gái, bắt đầu la lối om sòm và thề thốt sẽ mách chồng vào sáng hôm sau, nhưng Pseldonimov đã cứng rắn hạ quyết tâm: Ivan Ilyitch được chuyển vào phòng tân hôn, còn giường cho đôi vợ chồng son được tạm bợ xếp bằng ghế ở phòng khách. Cô dâu ấm ức mỉm khóc, muốn véo cho chồng mấy cái nhưng không dám cãi lời; ông bố có chiếc nạng gậy mà cô ta quá đỗi quen thuộc, và cô ta thừa biết bố sẽ lôi cổ cô ra trừng phạt vào sáng hôm sau. Để an ủi cô, người ta bèn khiêng chiếc chăn satin hồng cùng những chiếc vỏ gối ren sang phòng khách. Đúng lúc đó, cậu thanh niên đưa xe ngựa về tới nhà, và suýt ngất xỉu khi hay tin cỗ xe chẳng còn cần đến nữa. Cậu ta bị bắt tự bỏ tiền túi ra trả tiền xe, trong khi trong túi chẳng có nổi một xu dính túi. Pseldonimov thanh minh rằng hắn đã phá sản hoàn toàn. Họ cố gắng thương lượng với gã đánh xe. Nhưng gã bắt đầu hò hét và đập phá cửa chớp ầm ĩ. Mọi chuyện kết thúc ra sao tôi không rõ chính xác. Tôi tin là cậu thanh niên đã bị lôi cổ đến khu Peski làm con tin tới tận Phố Rozhdensky số 4, nơi cậu ta hy vọng đánh thức một sinh viên đang ngủ nhờ ở nhà bạn và mượn tạm ít tiền. Gần sáu giờ sáng, khi đôi vợ chồng son bị bỏ lại một mình và khóa trái cửa trong phòng khách, mẹ Pseldonimov thức trắng đêm bên giường bệnh nhân. Bà trải một tấm thảm xuống sàn, đắp chiếc áo khoác cũ lên người, nhưng chẳng thể chợp mắt vì cứ phải vùng dậy mỗi phút: Ivan Ilyitch lên một cơn đau quặn bụng khủng khiếp. Bà Pseldonimov — một người phụ nữ đầy dũng khí và cao cả trong tâm hồn — tự tay cởi quần áo cho ngài, tháo dỡ mọi thứ, chăm sóc ngài như thể con đẻ, suốt đêm long đong xách những cái chậu rửa từ phòng ngủ băng qua hành lang rồi lại xách đi đổ và mang về sạch sẽ. Và dẫu thế, những tai ương của đêm hôm đó vẫn chưa chấm dứt. Chưa đầy mười phút sau khi đôi vợ chồng son bị khóa trái trong phòng khách, một tiếng thét sắc lẹm bất ngờ vang lên, không phải tiếng thét của niềm vui, mà là tiếng thét mang sắc thái ám ảnh nhất. Tiếp sau những tiếng hét là tiếng động lộn xộn, tiếng đổ vỡ hệt như tiếng ghế gãy, và ngay lập tức xông vào căn phòng vẫn còn mờ tối là một đám đông phụ nữ hốt hoảng vừa la hét vừa mặc đủ loại trang phục dở khóc dở cười (*déshabillé*). Những mụ đàn bà ấy chính là mẹ cô dâu, người chị cả tạm bỏ đám trẻ ốm yếu, cùng ba người dì, thậm chí cả mụ dì bị gãy xương sườn cũng lết xác vào đây. Cả mụ đầu bếp và mụ đàn bà Đức kể chuyện — kẻ có chiếc đệm bông ngon nhất nhà và cũng là tài sản duy nhất bị giật phăng đi không thương tiếc dành cho đôi vợ chồng trẻ — cũng lê la kéo xác vào cùng đám đông. Tất cả mấy mụ đàn bà đáng kính và sắc sảo này cách đó mười phút từng rón rén bước đi trên đầu trên cổ từ nhà bếp qua hành lang và đứng nghe lén ngoài phòng khách, bị sự tò mò vô lối gặm nhấm. Trong lúc đó ai đó thắp một ngọn nến lên, và một cảnh tượng đáng kinh ngạc đập vào mắt tất cả mọi người. Mấy chiếc ghế chống đỡ chiếc đệm bông khổ lớn chỉ ở hai bên đã gãy sập dưới sức nặng, và chiếc đệm rơi tõm xuống sàn nhà nằm lọt thỏm giữa đám ghế gãy. Cô dâu đang nức nở vì tức giận, lần này thì cô ta bị xúc phạm đến tận tâm can. Pseldonimov, với tâm lý hoàn toàn tan vỡ, đứng đực ra như một tên tội phạm bị bắt quả tang. Cả đến việc tự biện hộ hắn cũng chẳng thèm làm. Tiếng hò hét và than vãn vang lên từ mọi phía. Mẹ Pseldonimov vội vã chạy tới khi nghe tiếng động, nhưng mụ mẹ vợ lần này đã nắm thế thượng phong. Mụ bắt đầu trút những lời chì chiết kỳ quặc và phần lớn chẳng hề công bằng chút nào, chẳng hạn như: "Làm chồng thế này đây hả. Sau cái thảm họa này mày còn làm nên tích sự gì nữa," cứ thế cứ thế; và cuối cùng lôi phắt con gái rời xa người chồng, nhận hoàn toàn trách nhiệm trước mặt người chồng bạo chúa - kẻ sẽ đòi lôi ra ánh sáng lời giải thích rõ ràng. Tất cả những người khác lũ lượt kéo theo mụ ta ra ngoài, vừa đi vừa la lối lắc đầu ngao ngán. Chẳng còn ai ở lại với Pseldonimov ngoài người mẹ đang tìm cách an ủi hắn. Nhưng hắn vội vã xua bà ra ngoài.

Hắn hoàn toàn không cần sự an ủi. Hắn lê bước đến chiếc ghế sa-lông và ngồi phịch xuống với tâm trạng u ám tột độ, nguyên xi bộ dạng đi chân trần và mặc độc chiếc đồ ngủ trên người. Những suy nghĩ cuộn trào đan xen rối rắm trong tâm trí hắn. Thỉnh thoảng hắn máy móc đảo mắt nhìn quanh căn phòng nơi chỉ cách đây ít phút những vũ công còn đang điên cuồng quay cuồng, nơi khói thuốc lá vẫn còn vương vẩn. Đầu mẩu thuốc lá và vỏ kẹo vẫn vương vãi trên sàn nhà bẩn thỉu nhầy nhụa nước. Đống đổ nát của chiếc giường tân hôn và những chiếc ghế đổ kềnh càng là minh chứng rõ ràng nhất cho sự ngắn ngủi của những giấc mơ và hy vọng trần gian bền chặt nhất. Hắn cứ ngồi thế suốt gần một giờ đồng hồ. Những suy nghĩ áp bức liên tục dội vào tâm trí hắn, chẳng hạn như nỗi hoài nghi: Sắp tới ở cơ quan mình sẽ ra sao đây? Hắn đau đớn nhận ra một cách rõ ràng rằng bằng mọi giá mình phải xin chuyển sang phòng ban khác; rằng hắn không thể nào tiếp tục bám trụ ở đây sau tất cả những chuyện đã xảy ra trong tối ngày hôm nay. Hắn cũng nghĩ đến Mlekopitaev — kẻ có lẽ sẽ bắt hắn nhảy điệu Cossack vào ngày mai để thử thách sự phục tùng của hắn. Hắn ngẫm nghĩ rằng dù Mlekopitaev đã bỏ ra năm rúp lo tiệc cưới và sạch sành sanh không còn một xu, lão vẫn chưa hề đả động gì đến việc trao bốn trăm rúp cho hắn, chẳng có lấy một lời nhắc đến. Và thực chất, ngay cả ngôi nhà cũng chưa hề được sang tên chính thức cho hắn. Hắn cũng nghĩ đến người vợ đã bỏ rơi mình vào thời điểm ngặt nghèo nhất trong cuộc đời, nghĩ đến viên sĩ quan cao kều đã quỳ sụp một chân trước mặt cô ta. Hắn đã nhận ra chuyện đó từ trước; hắn nghĩ đến bảy con quỷ mà theo lời chính bố đẻ cô ta khẳng định đang ngự trị trong người vợ mình, cùng chiếc nạng gậy đã chuẩn bị sẵn để quất chúng chạy mất dép... Đương nhiên hắn cảm thấy mình đủ sức chịu đựng rất nhiều thứ, nhưng số phận lại ném vào mặt hắn những cú sốc kinh hoàng đến mức hắn hoàn toàn có quyền hoài nghi sức chịu đựng của chính mình. Cứ thế Pseldonimov chìm đắm trong nỗi buồn thảm hại. Trong khi đó, ngọn nến sắp tàn lụi, ánh sáng leo lét của nó rọi thẳng vào bóng bên của Pseldonimov, hắt lên vách tường một cái bóng khổng lồ với chiếc cổ vươn dài, chiếc mũi khoằm, cùng hai chòm tóc chĩa ra hai bên trán và sau gáy. Cuối cùng, khi không khí bắt đầu lạnh buốt của buổi sớm mai tràn về, hắn đứng dậy, tê cóng và tê liệt cả tinh thần, lết đến tấm đệm bông đang nằm bẹp dí giữa mấy chiếc ghế, và chẳng thèm sắp xếp lại thứ gì, chẳng thèm thổi tắt mẩu nến tàn, thậm chí chẳng thèm kê gối dưới đầu, cứ thế chìm vào một giấc ngủ nặng trịch, chết chóc — thứ giấc ngủ hệt như của những kẻ chuẩn bị mang ra bêu đầu chịu đòn roi vào ngày mai.

Mặt khác, làm sao có thể so sánh với đêm đầy đọa mà Ivan Ilyitch Pralinsky đã trải qua trên chiếc giường tân hôn của gã Pseldonimov bất hạnh! Suốt một hồi lâu, cơn đau đầu, những trận buồn nôn và các triệu chứng khó chịu nhất cứ bám riết lấy ông không buông dù chỉ một giây. Ông đang chìm trong chốn luyện ngục của địa ngục. Những tia sáng ý thức le lói xuất hiện trong bộ não ông đã chiếu rọi xuống cả một vực thẳm của những nỗi kinh hoàng, những bức tranh ảm đạm và khả ố đến mức thà rằng ông đừng bao giờ lấy lại ý thức còn hơn. Dù vậy, mọi thứ vẫn đang quay cuồng hỗn loạn trong tâm trí ông. Ví dụ như ông nhận ra mẹ Pseldonimov, nghe những lời khuyên nhủ dịu dàng của bà, chẳng hạn như: "Cố chịu đựng nhé con; cố chịu đựng đi ngài ơi, lát nữa sẽ đỡ ngay thôi." Ông nhận ra bà, nhưng chẳng thể đưa ra bất kỳ lời giải thích logic nào về sự hiện diện của bà bên cạnh mình. Những bóng ma gớm ghiếc ám ảnh ông, thường xuyên nhất là bóng dáng của Semyon Ivanovitch; nhưng khi nhìn chăm chú hơn, ông nhận ra đó không phải Semyon Ivanovitch mà chính là chiếc mũi của Pseldonimov. Ông cũng nhìn thấy gã nghệ sĩ phóng khoáng, viên sĩ quan và mụ đàn bà quấn khăn băng mặt. Điều làm ông quan tâm nhất chính là chiếc vòng vàng treo lơ lửng trên đầu, nơi tấm rèm cửa được móc vào. Ông có thể nhận ra nó rõ mồn một trong ánh sáng leo lét của mẩu nến tàn chiếu rọi khắp phòng, và ông cứ thắc mắc mãi trong lòng: Mục đích của chiếc vòng ấy là gì, tại sao nó lại ở đó, nó có nghĩa gì chứ? Ông gặng hỏi bà cụ mấy lần về chuyện đó, nhưng rõ ràng không nói đúng ý mình muốn diễn tả; và mụ rõ ràng chẳng hiểu nổi, mặc cho ông có vắt óc giải thích cỡ nào. Cuối cùng đến sáng thì các triệu chứng thuyên giảm và ông chìm vào giấc ngủ, một giấc ngủ sâu không mộng mị. Ông ngủ chừng một tiếng đồng hồ, và khi tỉnh dậy, ý thức của ông đã phục hồi gần như hoàn toàn, kèm theo chứng đau đầu không thể chịu nổi, cùng vị đắng ngắt kinh tởm trong miệng và trên lưỡi — thứ lúc này cứng đờ tựa như một miếng vải thô. Ông ngồi dậy trên giường, đảo mắt nhìn quanh và trầm ngâm. Ánh sáng nhợt nhạt của buổi sớm mai lọt qua những khe chớp thành một vạch hẹp, lấp lánh trên vách tường. Lúc đó khoảng bảy giờ sáng. Nhưng khi Ivan Ilyitch bất chợt ý thức được hoàn cảnh hiện tại và hồi tưởng lại toàn bộ những gì đã xảy ra với ông từ chiều tối hôm trước; khi ông nhớ lại tất cả các cuộc phiêu lưu trong bữa tối, sự sụp đổ của hành động hào hiệp, bài diễn văn của ông trên bàn ăn; khi ông đột ngột nhận thức được với một vẻ kinh hoàng rõ mệt những hậu quả có thể xảy ra từ chuyện này, những gì người ta sẽ bàn tán và suy nghĩ về ông; khi ông đảo mắt nhìn quanh và chứng kiến cảnh tượng thảm hại và gớm ghiếc đến nhường nào mà ông vừa gây ra cho chiếc giường tân hôn yên bình của nhân viên dưới quyền — ồ, lúc đó nỗi hổ thẹn chết chóc cùng sự đè nặng quằn quại đã bủa vây lấy ông, khiến ông thét lên một tiếng, úp mặt vào hai tay và ngã ngửa xuống gối trong sự tuyệt vọng. Một phút sau, ông vùng dậy khỏi giường, nhìn thấy quần áo của mình được gấp gọn gàng và chải chuốt cẩn thận trên chiếc ghế bên cạnh, liền chộp lấy chúng và với một tốc độ tuyệt vọng, hốt hoảng bắt đầu mặc vào, liên tục đảo mắt nhìn quanh với vẻ hoảng sợ tột độ đối với điều gì đó. Trên chiếc ghế khác ngay gần đó là chiếc áo khoác bành tô, mũ lông chồn, và đôi găng tay vàng được nhét gọn trong mũ. Ông định rón rén chuồn thẳng một cách lén lút. Nhưng bỗng nhiên cánh cửa bật mở và mụ mẹ Pseldonimov bước vào, tay xách một chiếc bình đất nung và một cái chậu rửa. Một chiếc khăn tắm vắt ngang vai bà. Bà đặt chiếc bình xuống, chẳng nói chẳng rằng bảo ông phải rửa mặt.

"Nào, ngài cứ rửa mặt đi; không thể đi ra ngoài mà chưa rửa mặt được đâu..."

Và ngay khoảnh khắc đó, Ivan Ilyitch nhận ra rằng nếu có một sinh vật nào trên đời này mà ông không cần phải sợ hãi, không cần phải cảm thấy hổ thẹn trước mặt ả, thì đó chính là bà cụ này. Ông rửa mặt. Và rất lâu về sau này, vào những khoảnh khắc đớn đau nhất của cuộc đời, ông vẫn nhớ lại giữa vô vàn những dằn vặt hối hận toàn bộ hoàn cảnh của buổi sáng thức dậy hôm đó, chiếc chậu rửa bằng đất nung ấy, chiếc bình sứ đựng đầy nước lạnh nổi lềnh bềnh những mảnh băng mỏng, bánh xà phòng hình bầu dục giá mười lăm kopeck bọc giấy hồng in chữ dập nổi — rõ ràng được mua riêng cho đôi uyên ương nhưng rốt cuộc lại thành ra Ivan Ilyitch là người sử dụng nó — và bà cụ với chiếc khăn tắm vải lanh vắt trên vai trái. Nước lạnh làm ông tỉnh táo lại, ông lau khô mặt, và thậm chí chẳng thèm nói một lời cảm ơn với vị nữ tu sĩ cứu thế của mình, ông chộp lấy chiếc mũ, quàng chiếc áo khoác do Pseldonimov trao lên vai,[97] băng qua hành lang và nhà bếp — nơi con mèo đang kêu meo meo còn mụ đầu bếp đã ngồi dậy trên giường trân trân nhìn theo với ánh mắt đầy tò mò tham lam — lao vút ra sân, ra ngoài đường và nhảy phắt lên chiếc xe trượt tuyết đầu tiên vớ được. Sáng hôm nay trời rất lạnh. Một lớp sương mù vàng vọt giá lạnh vẫn che khuất ngôi nhà và vạn vật. Ivan Ilyitch kéo cao cổ áo. Ông tưởng như tất cả mọi người đang nhìn chằm chằm vào mình, rằng họ đều nhận ra ông, tất cả...

Suốt tám ngày ròng ông không bước chân ra khỏi nhà hay xuất hiện ở cơ quan. Ông ngã bệnh, bệnh nặng, nhưng về mặt tinh thần nhiều hơn là thể xác. Ông đã trải qua cả một địa ngục trần gian trong những ngày tháng đó, và chắc chắn chúng sẽ được tính vào tội lỗi của ông ở thế giới bên kia. Có những lúc ông nghĩ đến chuyện đi tu và bước vào tu viện. Thực sự là có những lúc như thế. Trí tưởng tượng của ông thậm chí bay bổng đến những cõi xa xôi trong giai đoạn đó. Ông mường tượng ra tiếng hát trầm bổng dưới lòng đất, một cỗ quan tài mở nắp, cuộc sống cô độc trong một căn xơ xác, rừng thiêng và hang động; nhưng khi tỉnh táo lại, ông lập tức nhận ra rằng tất cả những thứ nhảm nhí và phóng đại đó thật khủng khiếp, và ông cảm thấy xấu hổ vì những ảo tưởng đó. Sau đó là những cơn bão táp dằn vặt đạo đức xoay quanh chủ đề *une existence manquée* [cuộc đời thất bại]. Thế rồi nỗi hổ thẹn lại bùng lên trong tâm hồn, chiếm trọn tâm trí ông ngay lập tức, thiêu rụi ông như ngọn lửa và cào xé những vết thương lòng. Ông rùng mình khi những hình ảnh đủ loại hiện lên trong đầu. Người ta sẽ bàn tán gì về ông, họ sẽ nghĩ gì khi ông bước chân vào cơ quan? Những lời xì xào nào sẽ đeo bám theo từng bước chân ông suốt một năm, mười năm, suốt cả cuộc đời? Câu chuyện của hắn sẽ được truyền đời cho thế hệ sau. Thỉnh thoảng ông rơi vào trạng thái chán nản đến mức chỉ muốn đi thẳng đến chỗ Semyon Ivanovitch để cầu xin sự tha thứ và tình bạn. Ông chẳng thèm tự biện hộ cho mình, không có giới hạn nào cho việc ông tự trách cứ bản thân. Ông chẳng tìm ra nổi một tình tiết giảm nhẹ nào, và cảm thấy hổ thẹn mỗi khi cố gắng tìm kiếm chúng.[98]

Ông cũng nảy sinh ý định từ chức ngay lập tức và cống hiến hết mình cho hạnh phúc nhân loại với tư cách là một công dân bình thường trong sự cô độc. Dù thế nào đi nữa, ông cũng phải thay đổi toàn bộ vòng tròn quan hệ xã hội của mình, triệt để đến mức xóa sạch mọi ký ức về bản thân. Rồi ý nghĩ ấy lại qua đi khi ông nhận ra rằng đó cũng chỉ là sự nhảm nhí, và rằng nếu ông áp dụng sự nghiêm khắc cao hơn đối với cấp dưới, mọi thứ có thể sẽ được vãn hồi. Thế rồi ông lại bắt đầu nhen nhóm hy vọng và lòng dũng cảm trở lại. Cuối cùng, sau tám ngày ngập ngừng và đau đớn tột cùng, ông cảm thấy mình không thể chịu đựng thêm sự bấp bênh này được nữa, và *un beau matin* [vào một buổi sáng đẹp trời] ông quyết định tới cơ quan.

Ngồi một mình ở nhà trong đau khổ, ông từng mường tượng ra hàng ngàn lần khung cảnh mình quay trở lại cơ quan. Với sự kinh hoàng và lòng xác tín, ông tự nhủ rằng chắc chắn mình sẽ nghe thấy những lời xì xào mập mờ sau lưng, sẽ nhìn thấy những gương mặt mập mờ, sẽ bắt gặp những nụ cười đầyềm điềm gở. Sự ngạc nhiên của ông lớn đến nhường nào khi chẳng có chuyện nào trong số đó xảy ra cả. Ông được chào đón bằng sự kính trọng; được chào bằng những cái cúi đầu; ai nấy đều nghiêm nghị; ai nấy đều bận rộn. Trái tim ông tràn ngập niềm vui khi bước vào căn phòng của chính mình.

Ông lập tức bắt tay vào việc với sự nghiêm túc cao độ, lắng nghe một số bản báo cáo cùng lời giải thích, giải quyết những vấn đề còn mập mờ. Ông có cảm giác như chưa bao giờ mình giải thích các nút thắt rắc rối và đưa ra các phán quyết thông minh, chuẩn xác đến thế như trong buổi sáng hôm đó. Ông thấy họ hài lòng về mình, họ tôn trọng mình, rằng ông được đối đãi bằng sự kính trọng. Sự nhạy cảm mỏng manh nhất cũng chẳng thể vạch ra nổi bất kỳ điều gì bất thường.

Cuối cùng Akim Petrovitch xuất hiện mang theo vài tài liệu. Sự xuất hiện của ông ta đâm thủng trái tim Ivan Ilyitch một nhát đau nhói, nhưng chỉ trong chốc lát. Ông giải quyết công việc cùng Akim Petrovitch, trò chuyện với phong thái đường bệ, giải thích mọi thứ và chỉ ra những việc cần làm. Điều duy nhất ông[99] nhận ra là mình tránh nhìn Akim Petrovitch quá lâu, hoặc đúng hơn là Akim Petrovitch có vẻ sợ bắt gặp ánh mắt của ông, nhưng cuối cùng Akim Petrovitch cũng hoàn thành xong việc và bắt đầu thu dọn tài liệu.

Ông ta ngập ngừng cất lời: "Và còn một vấn đề nữa ạ, đơn xin chuyển công tác sang phòng ban khác của viên thư lại Pseldonimov. Ngài Semyon Ivanovitch Shipulenko đã hứa nhận cậu ấy về bên đó. Cậu ấy khẩn khoản xin sự chấp thuận ân huệ của ngài, thưa Ngài Đại thần."

"Ồ, thế ra hắn xin chuyển đi à," Ivan Ilyitch nói, và ông có cảm giác như một khối tảng đá nặng trịch vừa được trút khỏi lồng ngực. Ông liếc nhìn Akim Petrovitch, và đúng khoảnh khắc đó ánh mắt hai người giao nhau. Ivan Ilyitch đáp: "Được chứ, riêng phần tôi... tôi sẽ giúp đỡ," Ivan Ilyitch đáp lời; "tôi sẵn sàng."

Akim Petrovitch rõ ràng muốn chuồn lẹ càng nhanh càng tốt. Nhưng trong một trào lưu cảm xúc hào phóng, Ivan Ilyitch quyết định cất tiếng nói. Có lẽ một nguồn cảm hứng nào đó lại vừa ghé thăm ông.

"Hãy bảo với cậu ta," ông bắt đầu, hướng ánh mắt chân thành đong đầy ý nghĩa sâu sắc vào Akim Petrovitch, "hãy bảo với Pseldonimov rằng tôi không hề mang lòng thù hằn, không, tôi không hề! Rằng ngược lại, tôi sẵn sàng quên đi tất cả mọi chuyện đã qua, quên sạch tuốt..."

Nhưng bất ngờ Ivan Ilyitch khựng lại, ngơ ngác nhìn hành vi kỳ quặc của Akim Petrovitch — kẻ bỗng chốc biến đổi từ một người khôn ngoan thành một gã ngốc sợ sệt. Thay vì lắng nghe và nghe Ivan Ilyitch nói cho hết câu, ông ta bỗng đỏ bừng mặt theo cách ngốc nghếch nhất, với một tốc độ phản cảm bắt đầu cúi đầu chào những cái cúi đầu kỳ quặc, đồng thời lùi dần về phía cửa. Toàn bộ cử chỉ của ông ta tố cáo một mong muốn được độn thổ xuống đất, hay chính xác hơn là quay trở lại bàn làm việc của mình càng nhanh càng tốt. Ivan Ilyitch bị bỏ lại một mình, bối rối đứng dậy khỏi ghế; ông soi gương mà chẳng thèm nhìn vào mặt mình.[100]

Ông thì thầm gần như vô thức: "Không, sự nghiêm khắc, sự nghiêm khắc và không gì khác ngoài sự nghiêm khắc," và đột nhiên một lớp hồng hào bừng sáng lan tỏa khắp khuôn mặt ông. Ông bỗng cảm thấy hổ thẹn hơn, nặng nề hơn cả những khoảnh khắc không thể chịu nổi nhất trong suốt tám ngày đày đọa vừa qua. Ông tự lẩm bẩm: "Ta đã sụp đổ thật rồi!" và buông xuôi ngã phịch xuống ghế trong sự bất lực.

[101]