(Từ Ivan Petrovitch gửi Pyotr Ivanitch)

Ngày 14 tháng 11.

Thưa ông Pyotr Ivanitch kính mến,

Tôi đã chờ đợi suốt ba ngày, và tôi đã cố gắng tận dụng khoảng thời gian ấy một cách hữu ích — trong khi tôi vẫn cảm thấy rằng sự lịch thiệp và nhã nhặn là tấm áo khoác rực rỡ nhất cho bất cứ ai. Kể từ bức thư cuối cùng của tôi vào ngày mười tháng này, tôi chưa từng dùng lời nói hay hành động nào để nhắc nhở ông về sự hiện diện của tôi, một phần là để để mặc ông hoàn thành trọn vẹn bổn phận của một người theo đạo Thiên Chúa đối với người dì của mình, phần khác vì tôi cần thời gian để cân nhắc và dò xét một số vấn đề liên quan đến công việc mà ông đã biết. Giờ đây, tôi vội vã viết thư này để giãi bày cùng ông một cách tường tận và dứt khoát nhất.

Tôi thành thật thú nhận rằng khi đọc hai bức thư đầu tiên của ông, tôi đã ngây thơ cho rằng ông không hiểu tôi muốn gì; chính vì thế nên tôi mới tìm cách gặp trực tiếp để đôi bên cùng giải thích rõ ràng. Tôi vốn ngại viết thư, tự trách bản thân đã không diễn đạt rõ ràng suy nghĩ của mình trên giấy mực. Ông thừa biết rằng tôi không được học hành đến nơi đến chốn, thiếu vắng những phép tắc xã giao, và tôi luôn tránh xa cái vỏ bọc hào nhoáng giả tạo của giới thượng lưu, bởi tôi đã học được từ những bài học cay đắng rằng vẻ bề ngoài thường rất dễ đánh lừa người khác[30], và đôi khi có cả loài rắn độc ẩn mình dưới những đóa hoa. Thế nhưng, ông thừa hiểu ý tôi; ông đã không đáp lại tôi như lẽ ra phải thế, bởi vì với sự xảo trá trong tâm can, ông đã sớm mưu tính từ trước là sẽ bội tín với danh dự của mình và với mối quan hệ thân tình giữa chúng ta. Ông đã chứng minh điều đó một cách rành rành qua thái độ cư xử tồi tệ của ông với tôi gần đây, một thái độ phá hoại mọi quyền lợi của tôi, điều mà tôi hoàn toàn không ngờ tới và đã từ chối tin là có thật cho đến tận lúc này. Ngay từ buổi đầu chúng ta quen biết, ông đã chinh phục tôi bằng sự khôn ngoan, sự tinh tế trong cách ứng xử, sự am hiểu thương trường cùng những mối lợi thu được từ việc hợp tác với ông. Tôi cứ đinh ninh rằng mình đã tìm được một người bạn chân chính và một mạnh thường quân tốt bụng. Giờ đây, tôi đã nhận ra rõ ràng rằng có biết bao kẻ khoác lên mình lớp áo hào nhoáng, nịnh bợ để che đậy tâm địa độc ác bên trong, những kẻ dùng sự khôn ranh để giăng bẫy lừa lọc đồng loại một cách không thể tha thứ, thế nên chúng vừa sợ hãi bút mực giấy tờ, lại vừa dùng những lời lẽ hoa mỹ không phải để mưu cầu lợi ích cho xóm giềng hay đất nước, mà nhằm bỏ bùa mê thuốc lú để thao túng lý trí của bất cứ ai lỡ vướng vào quan hệ làm ăn nào với chúng. Sự bội bạc của ông đối với tôi, thưa ông kính mến, thể hiện rõ mười mươi qua những điều sau đây.

Trước hết, khi tôi trình bày hoàn cảnh của mình bằng những lời lẽ rành mạch, rõ ràng trong thư, thưa ông, đồng thời trong bức thư đầu tiên, tôi đã hỏi ông có ngụ ý gì đằng sau những lời nói và dự định của ông, chủ yếu là về Yevgeny Nikolaitch, thì phần lớn thời gian ông lại tìm cách né tránh việc trả lời, rồi đánh lạc hướng tôi bằng những mối hoài nghi và ngờ vực, bình thản gạt phắt vấn đề sang một bên. Sau đó, khi đã đối xử với tôi bằng một cách thức chẳng thể dùng bất kỳ từ ngữ đoan trang nào để diễn tả, ông bắt đầu viết thư than vãn rằng mình bị tổn thương. Xin hỏi, tôi phải gọi hành động đó là gì đây, thưa ông? Rồi đến khi từng phút trôi qua đối với tôi đều vô cùng quý giá, khi ông bắt tôi phải chạy ngược chạy xuôi khắp chốn để tìm ông, thì ông lại viết những bức thư ra điều thắm thiết tình cảm cá nhân, trong đó ông cố tình phớt lờ mọi chuyện làm ăn để bàn đến những điều hoàn chẳng dính dáng gì; cụ thể là bệnh tình của phu nhân nhà ông — người mà dù sao đi nữa, tôi vẫn luôn dành cho sự tôn trọng trọn vẹn — rồi chuyện đứa con nhỏ của ông phải uống thuốc đại hoàng và đang mọc răng. Tất cả những chuyện đó đều được ông nhắc đi nhắc lại trong mọi bức thư với một tần suất đều đặn đến phát bực và mang tính xúc phạm đối với tôi. Dĩ nhiên, tôi sẵn sàng thừa nhận rằng trái tim của người làm cha có thể quặn thắt trước nỗi đau của con trẻ, nhưng tại sao lại cứ phải lôi chuyện ấy ra khi chúng ta đang cần bàn đến một việc khác quan trọng và đáng quan tâm hơn gấp bội? Tôi đã nhẫn nhịn cho qua, nhưng giờ đây, khi thời gian đã trôi đi, tôi thấy mình có bổn phận phải làm cho ngô ra ngô, khoai ra khoai. Cuối cùng, sau khi lừa gạt tôi mấy bận bằng những cái hẹn hỏa mù, dường như ông còn muốn biến tôi thành một thằng hề và là trò cười cho thiên hạ, điều mà tôi không bao giờ cho phép. Rồi thoạt tiên thì mời gọi, để rồi lừa tôi một vố đau đớn, ông thông báo rằng mình phải vội vã đi thăm người dì đang đau ốm vì vừa bị tai biến, chính xác là vào lúc năm giờ đúng như ông đã nêu ra với một sự chuẩn xác đến đáng hổ thẹn. May mắn cho tôi làm sao, thưa ông, trong suốt ba ngày qua, tôi đã dò la được ngọn nguồn và hay tin người dì của ông thực chất đã phát bệnh tai biến vào ngày trước ngày mồng bảy, cách thời điểm nửa đêm không lâu. Từ sự thật này, tôi thấy rằng ông chẳng ngần ngại lợi dụng cả những mối quan hệ gia đình thiêng liêng chỉ để bịp bợm những người chẳng có chút dính líu nào. Hơn nữa, trong bức thư cuối cùng, ông còn nhắc đến cái chết của họ hàng như thể nó vừa xảy ra đúng vào lúc tôi định đến gặp ông để bàn bạc các công việc làm ăn. Nhưng đến đây thì sự đểu cáng trong những mưu mô và tính toán của ông đã vượt quá mọi sức tưởng tượng, bởi nhờ một cơ may hiếm có, tôi đã kịp thời thu thập được những thông tin đáng tin cậy để phát hiện ra rằng người dì của ông qua đời muộn hơn tận hai tuần so với cái mốc thời gian mà ông đã nhẫn tâm gán cho cái chết của bà trong thư. Tôi sẽ kể mãi không dã dứt nếu phải liệt kê hết những dấu hiệu giúp tôi vạch trần bộ mặt bội bạc của ông đối với tôi. Thật ra, chỉ cần một người quan sát vô tư cũng đủ nhận thấy rằng trong mọi bức thư, ông đều gọi tôi là người bạn chân chính, dùng đủ mọi danh xưng lịch sự[32], và theo tôi nghĩ, ông làm thế chẳng vì mục đích nào khác ngoài việc ru ngủ lương tâm tôi mà thôi.

Giờ thì tôi xin chuyển sang hành vi lừa đảo và phản bội lớn nhất mà ông dành cho tôi, đó chính là việc ông cứ im lặng suốt thời gian qua về mọi vấn đề liên quan đến lợi ích chung của đôi bên: về vụ ông trộm cắp bức thư một cách đê tiện — nơi ông đã nêu rõ những thỏa thuận chung của chúng ta, dẫu bằng thứ ngôn ngữ có phần tối nghĩa và tôi không thể hiểu nổi; về khoản tiền vay ép buộc đầy dã man ba trăm năm mươi rúp mà ông đã vòi vĩnh từ tôi với tư cách là đối tác làm ăn mà không hề viết một tờ giấy biên nhận nào; và cuối cùng, là những lời vu khống gớm ghiếc của ông đối với người quen chung của chúng ta, Yevgeny Nikolaitch. Giờ đây, tôi nhìn thấu rõ ràng rằng ông định ngầm ám chỉ cậu ta cũng giống như — xin phép ông cho tôi được nói thẳng — một con dê đực chẳng được tích sự gì, chẳng ra ngô ra khoai, không phải cá chẳng phải thịt, điều mà ông đã hạ bút quy kết là một thói hư tật xấu của cậu ta trong bức thư gửi ngày mùng sáu vừa qua. Tôi vốn biết Yevgeny Nikolaitch là một thanh niên khiêm tốn, nết na, nhờ đó cậu ấy hoàn toàn có thể thu hút, chiếm lấy và xứng đáng nhận được sự tôn trọng trong xã hội. Tôi cũng biết rõ rằng suốt nửa tháng nay, cứ vào mỗi buổi tối, ông lại đút túi hàng tá, đôi khi tới hàng trăm rúp nhờ việc sát phạt đỏ đen cùng Yevgeny Nikolaitch. Thế mà bây giờ, ông lại chối bay chối biến tất cả, không những từ chối bồi thường cho những tổn thất của tôi, mà thậm chí còn biển thủ cả tiền bạc thuộc về tôi, rồi dụ dỗ tôi góp vốn vào cuộc chơi bằng cách vẽ ra đủ thứ mối lợi béo bở sẽ thu về. Sau khi vơ vét tiền bạc của tôi và của Yevgeny Nikolaitch một cách phi pháp nhất, ông lại chối bỏ trách nhiệm bồi thường, và để làm được điều đó, ông đã viện đến những lời vu khống nhằm bôi nhọ một cách bất công trong mắt tôi một con người mà chính tôi đã nhọc công dắt mối để đưa vào nhà ông. Ngược lại, theo những gì tôi nghe được từ bạn bè ông, bây giờ ông vẫn còn đang tíu tít nịnh nọt cậu ta, lớn tiếng loan truyền với cả thế gian rằng cậu ấy là người bạn thân thiết nhất của ông, dẫu cho trên đời này chẳng có kẻ đần độn nào mà lại không đoán ra ngay mưu đồ thực sự của ông là gì và cái gọi là mối quan hệ thân tình ấy che đậy điều gì. Theo tôi, chúng che đậy sự lừa dối, sự phản trắc, sự phớt lờ những luân thường đạo lý và phép tắc cư xử, đi ngược lại luật trời và đầy rẫy sự đồi bại. Tôi xin lấy bản thân mình ra làm chứng và làm gương. Tôi đã xúc phạm ông ở điểm nào mà sao ông lại đối xử với tôi bằng một cách thức vô luân đến thế?

Tôi xin khép lại bức thư này. Tôi đã giãi bày tất cả. Và giờ là lời cuối cùng. Thưa ông, nếu trong thời gian ngắn nhất có thể kể từ khi nhận được bức thư này, ông không hoàn trả lại cho tôi đầy đủ: thứ nhất, ba trăm năm mươi rúp mà tôi đã giao cho ông; và thứ hai, toàn bộ các khoản tiền đáng lẽ tôi phải được nhận theo đúng cam kết của ông, thì tôi sẽ dùng mọi biện pháp có thể để buộc ông phải trả lại, từ việc sử dụng vũ lực công khai, cho tới việc nhờ cậy sự bảo vệ của pháp luật. Cuối cùng, tôi xin thông báo với ông rằng tôi đang nắm giữ trong tay những bằng chứng, nếu chúng cứ tiếp tục nằm lại trong tay người đầy tớ hèn mọn này của ông, thì chúng hoàn toàn có thể hủy hoại và bôi nhọ danh dự của ông trước mặt toàn thiên hạ. Tôi xin phép được kính thư, v.v.