Tôi là một nhà văn, và có lẽ tôi đã tự bịa ra câu chuyện này. Tôi viết "có lẽ", dù biết chắc chắn rằng mình tự nghĩ ra, nhưng trong lòng tôi cứ canh cánh một niềm tin rằng hẳn nó đã từng xảy ra ở đâu đó, vào một thời điểm nào đó, ngay trong Đêm Giáng sinh tại một thành phố lớn vào mùa băng giá hãi hùng.

Hình ảnh một đứa trẻ hiện lên trong trí tưởng tượng của tôi, một cậu bé chừng sáu tuổi hoặc thậm chí còn nhỏ hơn. Sáng hôm ấy, cậu bé tỉnh dậy trong một căn hầm tối tăm, lạnh lẽo và ẩm thấp. Cậu mặc một chiếc áo khoác mỏng cũ kỹ, người run lên cầm cập vì rét. Hơi thở của cậu bốc ra thành từng làn sương trắng. Ngồi trên chiếc thùng gỗ nơi góc hầm, cậu bé hà hơi ra miệng rồi ngơ ngác nhìn làn sương ấy tan dần vào không khí để tự làm vui trong cơn buồn chán. Nhưng cậu đói cào ruột cào gan. Sáng hôm đó, đã bao lần cậu tiến lại gần chiếc giường ghép bằng vài tấm ván, nơi người mẹ bệnh tật của cậu đang nằm trên tấm đệm mỏng dính như chiếc bánh tráng, đầu gối lên một bọc quần áo cũ. Làm sao mẹ cậu lại đến nông nỗi này? Có lẽ hai mẹ con đã từ một thành phố khác lặn lội tới đây, rồi mẹ cậu đột ngột ngã bệnh. Bà chủ nhà trọ chuyên cho thuê những "góc phòng" ấy đã bị cảnh sát giải đi từ hai ngày trước; những người trọ cùng thì tản đi khắp nơi vì kỳ nghỉ lễ đã cận kề, còn kẻ duy nhất còn lại thì suốt hai mươi tư giờ qua nằm say khướt, chẳng buồn chờ đến Đêm Giáng sinh. Ở một góc khác trong phòng, một bà lão tám mươi tuổi tội nghiệp, xưa kia vốn là vú nuôi nhưng giờ đây bị bỏ mặc cho đến chết trong cô quạnh, đang rên siết vì bệnh khớp, liên tục chửi rủa và gầm gừ làm cậu bé sợ không dám lại gần. Cậu bé tìm được ít nước uống ở gian ngoài nhưng chẳng thấy một mẩu bánh mì khô nào, và đã mười mươi lần định lay mẹ thức dậy. Cuối cùng, bóng tối bắt đầu bủa vằn làm cậu sợ hãi: hoàng hôn đã buông từ lâu nhưng chẳng có lấy một ngọn đèn được thắp lên. Chạm vào mặt mẹ, cậu ngạc nhiên thấy mẹ hoàn toàn không cử động và lạnh ngắt như bức tường đá. "Ở đây lạnh quá," cậu nghĩ. Cậu đứng yên một lúc, vô thức đặt hai bàn tay nhỏ bé lên vai người mẹ đã khuất, rồi hà hơi vào các ngón tay cho đỡ cóng. Cậu lặng lẽ quờ quạng tìm chiếc mũ trên giường rồi bước ra khỏi căn hầm. Đáng lẽ cậu đã đi từ sớm hơn, nhưng vì sợ con chó lớn cứ rên rỉ suốt cả ngày trước cửa nhà hàng xóm ở đầu cầu thang. Nhưng giờ con chó đã đi mất, cậu bèn bước ra ngoài đường.

Lạy Chúa tôi, đây là đâu mà thành phố lại như thế này! Cậu chưa từng thấy nơi nào như thế. Ở thị trấn quê nhà của cậu, đêm xuống luôn là một màu đen kịt. Cả con phố dài chỉ có duy nhất một ngọn đèn, những căn nhà gỗ thấp lè kè đóng chặt cửa sổ, sau lúc chạng vạng chẳng còn một bóng người trên đường; ai nấy đều thu mình trong nhà, chỉ có tiếng những đàn chó hú vang, hàng trăm hàng ngàn con sủa và hú suốt đêm thâu. Nhưng ở quê nhà thì ấm áp và cậu được ăn uống, còn ở đây—ôi chao, giá mà cậu có cái gì đó để bỏ vào bụng! Mà sao ở đây lại ầm ĩ và náo nhiệt đến thế, nhiều đèn hoa, nhiều người, xe ngựa lại dồn dập đến thế, và trời thì rét làm sao! Hơi thở đóng băng đọng thành những quầng sương trên đầu những con ngựa, quanh chiếc mõm đang thở ra luồng khí ấm; móng ngựa đập lách cách xuống mặt đường đá phủ đầy tuyết xốp, và ai nấy đều chen chúc, hối hả... Ôi, cậu thèm một mẩu bánh biết bao, và bất giác thấy mình tủi thân, tội nghiệp đến thế. Một viên cảnh sát đi ngang qua, cố tình ngoảnh mặt đi để tránh phải nhìn thấy cậu bé.

Lại một con phố khác hiện ra—ôi, sao mà rộng lớn đến thế, đi qua đây thế nào cậu cũng bị xe cán mất; người ta hò reo, chạy nhảy, lái xe tấp nập làm sao, và ánh sáng, ôi những luồng ánh sáng rực rỡ! Rồi cái gì đây? Một khung cửa kính khổng lồ, và đằng sau ô kính là một cây thông cao vút tận trần nhà; đó là một cây thông Giáng sinh, trên cây treo vô số đèn ngọn, giấy mạ vàng, những quả táo, cùng những búp bê và ngựa gỗ nhỏ nhắn; trong phòng, những đứa trẻ sạch sẽ, diện những bộ quần áo đẹp nhất đang chạy nhảy, cười đùa, ăn uống thứ gì đó ngon lành. Rồi một cô bé bắt đầu khiêu vũ cùng một cậu bé, cô bé mới xinh xắn làm sao! Cậu còn nghe thấy cả tiếng nhạc du dương vọng qua lớp cửa kính. Cậu bé nhìn ngắm, ngỡ ngàng rồi mỉm cười, dù ngón chân cậu đang nhức nhối vì lạnh, còn các ngón tay thì đỏ bừng, cứng đờ đến mức nhúc nhích cũng thấy đau. Rồi đột nhiên cậu nhớ lại cảm giác đau buốt ở ngón tay ngón chân, liền òa khóc và chạy tiếp. Qua một ô cửa kính khác, cậu lại thấy một cây thông Giáng sinh nữa, trên bàn bày đủ loại bánh ngọt—bánh hạnh nhân, bánh màu đỏ, màu vàng; ba tiểu thư sang trọng đang ngồi đó và phân phát bánh cho bất kỳ ai bước lại gần. Cánh cửa liên tục mở ra, rất nhiều quý ông và quý bà từ ngoài đường bước vào. Cậu bé lén tiến lại, bất ngờ đẩy cửa bước vào. Ôi, người ta đã quát mắng và xua tay đuổi cậu ra dữ dội làm sao! Một bà phụ nữ hối hả bước lại, nhét vào tay cậu một đồng kopek rồi tự tay mở cửa tống cậu ra ngoài đường! Cậu đã sợ hãi biết chừng nào. Đồng kopek tuột khỏi tay, lăn đi và kêu lách cách trên các bậc đá; những ngón tay cóng đỏ của cậu chẳng thể co lại để nắm chặt lấy nó. Cậu bé bỏ chạy, cứ thế bước đi mà chẳng biết mình đang đi đâu. Cậu lại muốn khóc nhưng vì sợ hãi nên lại tiếp tục chạy, vừa chạy vừa hà hơi vào các ngón tay. Cậu cảm thấy khổ sở vì bất giác thấy mình quá cô đơn và khiếp sợ; rồi đột nhiên, lạy Chúa tôi! Cái gì lại hiện ra kia? Mọi người đang đứng thành một đám đông để thưởng ngoạn. Đằng sau ô cửa kính là ba con búp bê nhỏ mặc trang phục màu đỏ và màu xanh, cử động y như thật, giống đến kỳ lạ. Một búp bê là ông lão đang ngồi kéo một cây đàn vĩ cầm lớn, hai con búp bê kia đứng bên cạnh kéo những cây đàn vĩ cầm nhỏ, gật đầu theo nhịp, nhìn nhau và bờ môi họ chuyển động như đang trò chuyện thật sự, chỉ có điều không thể nghe thấy tiếng qua lớp kính. Mới đầu cậu bé tưởng họ là người thật, nhưng khi nhận ra đó chỉ là búp bê, cậu liền bật cười. Cậu chưa từng thấy những con búp bê như thế bao giờ, và không thể ngờ trên đời lại có những con búp bê tuyệt diệu đến thế! Cậu muốn khóc, nhưng lại thấy vui, thấy thích thú trước những con búp bê. Đúng lúc ấy, cậu cảm thấy có ai đó giật mạnh chiếc áo tơi của mình từ phía sau: một tên con trai lớn xác, dữ tợn đứng bên cạnh bất ngờ đấm vào đầu cậu, giật phắt chiếc mũ rồi ngáng chân làm cậu ngã ngửa. Cậu bé ngã xuống đất, tiếng la hò lập tức vang lên; sợ đến viếng người, cậu bật dậy rồi dốc sức bỏ chạy. Cậu chạy thục mạng mà chẳng biết mình đi đâu, rẽ vào cổng một khu nhà rồi ngồi thụp xuống đằng sau một đống củi gỗ: "Ở đây người ta sẽ không tìm thấy mình đâu, với lại trời cũng tối rồi!"

Cậu ngồi co ro, thở không ra hơi vì sợ hãi, rồi bất chợt, một cảm giác hạnh phúc kỳ lạ xâm chiếm lấy cậu: tay chân cậu đột nhiên hết đau buốt và ấm áp trở lại, ấm như thể cậu đang ngồi trên chiếc lò sưởi bằng gạch; rồi cậu rung mình một cái, người nảy lên—ôi, chắc là cậu đã thiếp đi mất rồi. Được ngủ ở đây thật là dễ chịu! "Mình sẽ ngồi đây một chút rồi quay lại ngắm mấy con búp bê," cậu bé tự xót xa nói nhỏ và mỉm cười khi nghĩ về chúng. "Giống như người thật ấy nhỉ!..." Và đột nhiên, cậu nghe thấy tiếng mẹ đang hát ru bên tai mình. "Mẹ ơi, con đang ngủ đây; ngủ ở đây thích quá mẹ ạ!"

"Lại đây với cây thông Giáng sinh của Ta nào, con trẻ," một giọng nói êm ái đột ngột thì thầm bên tai cậu.

Cậu tưởng đó vẫn là mẹ mình, nhưng không, chẳng phải mẹ. Cậu không nhìn rõ ai đang gọi mình, chỉ thấy có ai đó cúi xuống và ôm trọn lấy cậu trong bóng tối; cậu đưa đôi tay nhỏ bé về phía người ấy, và... và đột nhiên—ôi, một luồng ánh sáng mới rực rỡ làm sao! Ôi, cây thông Giáng sinh này mới tuyệt mỹ làm sao! Dẫu vậy đó không phải là một cây thông bình thường, cậu chưa từng thấy một cây nào như thế bao giờ! Bây giờ cậu đang ở đâu thế này? Mọi thứ đều bừng sáng và lấp lánh, quanh cậu tràn ngập búp bê; nhưng không, họ không phải là búp bê, họ là những cậu bé, cô bé, chỉ có điều ai nấy đều rạng rỡ và lung linh kỳ ảo. Tất cả đều bay lượn quanh cậu, ai cũng đến hôn cậu, nắm lấy tay cậu rồi đưa cậu bay cùng, và chính cậu cũng đang tự mình bay lên. Cậu nhìn thấy mẹ mình đang nhìn cậu và mỉm cười rạng rỡ. "Mẹ ơi, Mẹ ơi; ở đây thích quá Mẹ ơi!" Cậu lại hôn những đứa trẻ khác và muốn kể ngay cho chúng nghe về những con búp bê trong tủ kính. "Các bạn là ai thế, các cậu bé? Các bạn là ai thế, các cô bé?" cậu vừa cười vừa trầm ồ hỏi.

"Đây là cây thông Giáng sinh của Chúa Thiên Nhai," chúng đáp. "Vào ngày này, Chúa luôn chuẩn bị một cây thông Giáng sinh dành riêng cho những em nhỏ không có cây thông của riêng mình..." Và cậu nhận ra rằng tất cả những cậu bé, cô bé này đều là những đứa trẻ có số phận giống như cậu; có em đã chết cóng trong chiếc giỏ mây bị bỏ lại trước hiên nhà của những gia đình giàu có ở Petersburg khi còn đỏ hớn; có em bị đem cho những người phụ nữ Phần Lan nuôi dưỡng rồi bị ngạt thở mà chết; có em chết gục bên bờ vú khô cạn của người mẹ chết đói (trong nạn đói ở Samara); lại có em thiệt mạng vì không khí độc hại trên những chuyến tàu hỏa hạng ba; thế nhưng giờ đây tất cả họ đều ở đây, tất cả đều như những thiên thần quây quần bên Chúa, còn Ngài đứng ở giữa, dang rộng tay đón nhận và ban phúc lành cho họ cùng những người mẹ tội lỗi của họ... Mẹ của những đứa trẻ ấy đứng sang một bên và sụt sùi khóc nát con tim; mỗi người mẹ đều nhận ra đứa con bé bổng của mình, và lũ trẻ bay lại gần, hôn lên má mẹ, dùng bàn tay nhỏ nhắn lau đi những giọt nước mắt và nỉ non xin mẹ đừng khóc nữa, vì giờ đây chúng đang vô cùng hạnh phúc.

Còn ở phía dưới trần gian, sáng hôm sau, người gác cổng tìm thấy thi thể nhỏ bé của đứa trẻ chết đóng sau đống củi gỗ; người ta cũng tìm thấy cả mẹ của cậu... Bà đã trút hơi thở cuối cùng trước cậu. Họ đã đoàn tụ bên nhau trước mặt Đức Chúa Trời trên thiên đàng.

Tại sao tôi lại nghĩ ra một câu chuyện như thế này, một câu chuyện thật chẳng hợp chút nào với một cuốn nhật ký thông thường, lại càng không hợp với một nhà văn? Chẳng phải tôi đã hứa sẽ kể hai câu chuyện về những sự kiện có thật sao? Nhưng chính là như thế đấy, tôi cứ vững tin rằng tất cả những điều này có lẽ đã thực sự xảy ra—tức là những gì diễn ra trong căn hầm và đằng sau đống củi; còn về cây thông Giáng sinh của Chúa Thiên Nhai, tôi không thể quả quyết với bạn liệu điều đó có thể xảy ra hay không.