Hôm kia, Semyon Ardalyonovitch bỗng dưng bảo tôi:

"Này, bao giờ anh mới tỉnh táo lại hả, Ivan Ivanovitch? Làm ơn nói cho tôi nghe xem nào."

Một đòi hỏi thật kỳ quặc. Tôi chẳng bận lòng gì, dẫu tôi là kẻ vốn nhút nhát; nhưng ở đây, họ lại biến tôi thành một kẻ điên mất rồi. Có một họa sĩ đã vẽ chân dung tôi dịp nọ: "Dẫu sao anh cũng là một nhà văn," cậu ta nói thế. Tôi đành chịu, và cậu ta đem trưng bày bức tranh. Tôi đọc được những dòng này: "Hãy đến mà ngắm cái khuôn mặt bệnh hoạn mang dáng dấp của sự điên cuồng ấy."

Chuyện đó thế nào cũng được, nhưng thử nghĩ xem sao lại có thể viết toẹt ra trên mặt báo một cách trơ trẽn như thế. Trên trang giấy in, mọi thứ đều phải thật tao nhã; phải có những chuẩn mực cao cả, thế mà thay vào đó....

Ít ra thì hãy nói bóng nói gió đi chứ; văn phong của anh sinh ra là để làm việc đó cơ mà. Nhưng không, cậu ta nào thèm làm thế thời buổi này, sự hài hước và văn phong tao nhã đã biến mất cả rồi, còn những lời lăng mạ lại được đón nhận như là nét thông minh sắc sảo. Tôi chẳng buồn giận: nhưng Chúa biết rõ tôi chưa đến nỗi là một nhà văn để phải phát điên lên vì văn chương. Tôi đã viết một cuốn tiểu thuyết, nhưng nó không được xuất bản. Tôi đã viết những bài báo — chúng đều bị từ chối. Tôi mang những bài báo ấy đi khắp các tòa soạn; đâu đâu người ta cũng từ chối: họ bảo văn của tôi thiếu muối. "Các anh muốn loại muối gì nào?" tôi mỉa mai hỏi lại. "Muối gác mái Attic chắc?"

Họ thậm chí còn chẳng hiểu. Phần lớn thời gian tôi dịch từ tiếng Pháp cho các hiệu sách. Tôi còn viết cả quảng cáo cho mấy tiểu thương: "Cơ hội có một không hai! Chè hảo hạng, thu hoạch từ đồn điền của chính chúng tôi..." Tôi kiếm được một khoản kha khá nhờ bài văn tụng ca viên cố Thượng thầm Pyotr Matveyitch đã qua đời. Tôi biên soạn cuốn "Nghệ thuật làm vừa lòng phụ nữ," theo đơn đặt hàng của một hiệu sách. Trong đời mình, tôi đã cho ra mắt chừng sáu tác phẩm nhỏ loại này. Tôi đang định gom nhặt lại những câu châm ngôn sắc sảo của Voltaire, nhưng lại sợ nó có vẻ hơi nhạt nhẽo đối với người mình. Voltaire giờ chẳng còn giá trị gì nữa; thời buổi này người ta chuộng gậy gộc hơn là Voltaire. Giờ thì người ta đấm rụng cả những chiếc răng cuối cùng của nhau rồi. Chà, hoạt động văn chương của tôi chỉ có bấy nhiêu thôi. Dù quả thật tôi vẫn gửi những bức thư ngỏ tới các tòa soạn một cách đầy đủ chữ ký và hoàn toàn miễn phí. Tôi ban phát cho họ đủ mọi lời khuyên nhủ và răn đe, đưa ra những lời chỉ trích và vạch lối chỉ đường đúng đắn. Bức thư tôi gửi tới một tòa soạn vào tuần trước là bức thứ bốn mươi tôi đã gửi trong vòng hai năm qua. Riêng tiền tem thư cho chúng, tôi đã hoang phí mất bốn rúp. Tính khí của tôi là nguồn gốc của tất cả những chuyện đó.

Tôi tin rằng người họa sĩ vẽ chân dung tôi không phải vì văn chương, mà vì hai cái mụn cơm đối xứng trên trán tôi, một hiện tượng tự nhiên, cậu ta sẽ nói thế. Họ chẳng có tư tưởng gì sất, nên giờ họ đi săn lùng những hiện tượng dị thường. Và cậu ta há lại chẳng tóm được mấy cái mụn cơm của tôi trong bức tranh đó sao — giống y như đúc ngoài đời. Người ta gọi đó là chủ nghĩa hiện thực.

Còn về chuyện điên rồ, năm ngoái có rất nhiều người bị gán cho cái mác điên ở chỗ chúng ta. Lại bằng những lời lẽ như thế nữa chứ! "Với một tài năng độc đáo đến thế" ... "vậy mà rốt cuộc, hóa ra là" ... "dẫu sao, người ta lẽ ra phải lường trước điều đó từ lâu rồi." Lối viết ấy thật là xảo quyệt; xét theo quan điểm nghệ thuật thuần túy thì thực sự có thể khen ngợi được. Chà, nhưng suy cho cùng, những kẻ bị gọi là điên ấy rốt cuộc lại hóa ra còn khôn ngoan hơn bao giờ hết. Xem ra các nhà phê bình có thể gọi họ là điên, nhưng lại chẳng thể sản sinh ra nổi một ai khá khẩm hơn.

Theo ý kiến tôi, khôn ngoan nhất trong số tất cả chính là kẻ biết tự gọi mình là đồ ngốc, dẫu chỉ một tháng một lần — một năng lực hiếm có vô cùng trong thời buổi này. Ngày trước, ít ra thì mỗi năm một lần, một kẻ ngốc cũng tự nhận thức được rằng mình là đồ ngốc, chứ còn bây giờ thì đừng hòng. Và họ đã làm đảo lộn mọi thứ đến mức chẳng thể phân biệt nổi đâu là kẻ ngốc, đâu là người khôn. Họ cố tình làm thế đấy.

Tôi nhớ một nhà thông thái người Tây Ban Nha từng nói khi người Pháp xây dựng những nhà thương điên đầu tiên của họ hai trăm năm mươi năm trước: "Họ đã tống giam tất cả những kẻ ngốc của mình vào một ngôi nhà riêng biệt, cốt để chắc chắn rằng bản thân họ là những kẻ khôn ngoan." Đúng thế đấy: bạn chẳng thể chứng minh được sự khôn ngoan của mình bằng cách nhốt người khác vào nhà thương điên. "K. đã mất trí, nghĩa là giờ đây chúng ta hoàn toàn tỉnh táo." Không, ý nghĩa của nó chưa hẳn đã là như thế.

Mặc quỷ tha ma bắt, sao tôi cứ lải nhải hoài thế nhỉ? Tôi cứ cằn nhằn rồi lại cằn nhằn. Ngay cả cô hầu phòng cũng phát ngán tôi rồi. Hôm qua có một người bạn đến thăm tôi. "Văn phong của anh đang thay đổi đấy," cậu ta nói; "nó cứ giật cục thế nào ấy: anh cứ chặt khúc rồi lại chặt khúc — rồi đến một mệnh đề trong ngoặc đơn, rồi lại một mệnh đề trong ngoặc đơn nằm trong ngoặc đơn nữa, rồi anh nhét thêm cái gì đó vào ngoặc vuông, rồi anh lại bắt đầu chặt khúc tiếp."

Cậu bạn nói đúng đấy. Có điều gì kỳ lạ đang xảy ra với tôi. Tính cách tôi đang thay đổi và đầu óc thì đau nhức. Tôi bắt đầu nhìn thấy và nghe thấy những điều kỳ lạ, không hẳn là những giọng nói, mà cứ như thể có ai đó đang lầm bầm bên cạnh tôi rằng: "bobok, bobok, bobok!"

Ý nghĩa của cái từ bobok này là gì chứ? Tôi phải khuây khỏa đầu óc mới được.

Tôi bước ra ngoài tìm sự giải trí, ngẫu nhiên gặp ngay một đám tang. Một người họ hàng xa — tuy nhiên mang cấp bậc cố vấn hội đồng. Một góa phụ và năm cô con gái, tất cả đều là thiếu nữ đang độ xuân thì. Thử hỏi riêng tiền giày dép cho họ thôi đã tốn kém đến mức nào. Người cha quá cố của họ từng lo nổi chuyện đó, nhưng giờ thì chỉ còn lại một khoản lương hưu cỏn con. Họ sẽ phải nuốt cục nghẹn ngào mà sống khiêm nhường thôi. Xưa nay họ đối xử với tôi chẳng mấy niềm nở. Và quả thật lúc này tôi đã chẳng đến dự đám tang nếu không vì một hoàn cảnh đặc biệt. Tôi cùng những người khác đi theo đoàn đưa tang ra nghĩa trang; họ kiêu kỳ và giữ khoảng cách với tôi. Bộ quân phục của tôi quả thật có hơi sờn rách. Tôi tin là đã hai mươi lăm năm rồi mình không đặt chân đến nghĩa trang; quả là một nơi thảm hại làm sao!

Trước hết là mùi hôi thối. Có tới mười lăm cỗ quan tài, với những tấm khăn phủ quan tài có giá cả khác nhau; thực tế là có tới hai cỗ quan tài đặt trên đài tưởng niệm. Một cái là của một vị tướng và một cái là của một phu nhân nào đó. Có rất nhiều người đến tiễn đưa, rất nhiều nỗi tiếc thương giả tạo và rất nhiều niềm vui vẻ công khai. Hàng ngũ giáo sĩ thì chẳng có gì phải phàn nàn; nó mang lại cho họ một nguồn thu nhập hậu hĩnh. Nhưng cái mùi ấy, cái mùi ấy kìa. Tôi mà là giáo sĩ ở đây thì chắc chắn tôi chẳng thích thú gì.

Tôi cứ lén lút liếc nhìn nét mặt của những người đã khuất, vốn là kẻ đa sầu đa cảm nên tôi chẳng tin tưởng lắm vào ấn tượng của chính mình. Vẻ mặt của vài người trông rất hiền hòa, số khác thì khó chịu. Nhìn chung thì những nụ cười ấy thật khó coi, và ở một số trường hợp thì phải gọi là vô cùng khó coi. Tôi không thích chúng; chúng cứ ám ảnh cả vào giấc ngủ.

Trong lúc làm lễ, tôi bước ra khỏi nhà thờ ra khoảng không ngoài trời: trời âm u nhưng khô ráo. Lại còn lạnh nữa chứ, dẫu sao thì cũng là tháng Mười. Tôi lang thang giữa những ngôi mộ. Chúng được phân theo nhiều hạng khác nhau. Hạng ba có giá ba mươi rúp; trông cũng đàng hoàng mà lại không quá đắt đỏ. Hai hạng đầu là những ngôi mộ nằm trong nhà thờ và dưới hiên; chúng tốn một khối tiền kha khá. Dịp này người ta đang chôn cất sáu người trong những ngôi mộ hạng ba, trong đó có vị tướng quân và vị phu nhân nọ.

Tôi nhìn xuống những huyệt mộ — và thật hãi hùng: nước và toàn là nước! Đích thị là một màu xanh ngắt, và... thôi nào, sao lại phải bàn đến chuyện đó chứ! Người đào huyệt cứ phút chốc lại phải múc nước ra. Tôi bước ra ngoài trong lúc buổi lễ đang diễn ra và đi dạo bên ngoài cổng. Ngay gần đó là một viện tế bần, và xa hơn chút nữa là một nhà hàng. Đó là một quán ăn tồi tệ gì cho cam: có cả đồ ăn trưa và đủ thứ. Rất nhiều người đưa tang có mặt ở đây. Tôi nhận thấy bầu không khí vô cùng vui vẻ và sự vồn vã chân thành. Tôi ăn uống một chút gì đó.

Rồi tôi tham gia khiêng cỗ quan tài từ nhà thờ ra huyệt mộ. Tại sao những thây ma trong quan tài lại nặng đến thế nhỉ? Người ta bảo đó là do một thứ quán tính nào đó, rằng thể xác không còn được điều khiển bởi chủ nhân của nó nữa... hay một điều nhảm nhí đại loại thế, đi ngược lại các định luật cơ học và lẽ thường tình. Tôi không thích nghe những kẻ chỉ có học thức phổ thông mà lại cả gan đi giải quyết những vấn đề đòi hỏi kiến thức chuyên môn; và ở chỗ chúng ta điều đó diễn ra liên tục. Thường dân rất thích đưa ra ý kiến về những chủ đề vốn là lĩnh vực của người lính và thậm chí là của một thống soái; trong khi những kẻ được đào tạo thành kỹ sư lại thích bàn về triết học và kinh tế chính trị hơn.

Tôi không dự buổi lễ cầu hồn. Tôi có chút lòng tự trọng, và nếu tôi chỉ được đón tiếp vì một nhu cầu đặc biệt nào đó, thì việc gì phải ép mình tham gia những bữa tiệc của họ, dù đó có là tiệc tang đi chăng nữa. Điều duy nhất tôi không hiểu nổi là tại sao mình lại nán lại nghĩa trang; tôi ngồi lên một tấm bia mộ và chìm đắm trong những suy ngẫm thích hợp.

Tôi bắt đầu từ triển lãm Moskva và kết thúc bằng việc ngẫm nghĩ về sự ngạc nhiên nói chung. Những suy luận của tôi về sự ngạc nhiên là thế này:

"Ngạc nhiên trước mọi thứ tất nhiên là ngu ngốc, và chẳng ngạc nhiên trước điều gì lại càng tỏ ra lịch thiệp hơn nhiều và vì lý do nào đó được công nhận là phép tắc ứng xử tốt. Nhưng điều đó không hoàn toàn đúng sự thật. Theo ý kiến tôi, chẳng ngạc nhiên trước điều gì còn ngu ngốc hơn nhiều so với việc ngạc nhiên trước mọi thứ. Hơn nữa, chẳng ngạc nhiên trước điều gì cũng gần giống như việc chẳng cảm thấy tôn trọng điều gì. Và quả thật một kẻ ngu ngốc thì không tài nào biết cảm thấy tôn trọng."

"Nhưng điều tôi khao khát nhất trên đời chính là được cảm thấy sự tôn trọng. Tôi khao khát được cảm thấy sự tôn trọng," một người quen của tôi đã nói với tôi cách đây vài hôm.

Cậu ta khao khát được cảm thấy sự tôn trọng! Chúa tôi, tôi thầm nghĩ, điều gì sẽ xảy ra với anh nếu anh dám in điều đó ra trong thời buổi này chứ?

Đến lúc đó thì tôi chìm vào trạng thái mơ màng. Tôi không thích đọc những câu khắc trên bia mộ: chúng cứ lặp đi lặp lại mãi một kiểu. Một chiếc bánh mì kẹp còn dở dang đang nằm trên tấm bia mộ cạnh tôi; thật ngốc nghếch và lạc lõng. Tôi liền ném nó xuống đất, vì nó không phải là bánh mì mà chỉ là một chiếc bánh kẹp. Dù tôi tin rằng việc ném bánh mì xuống đất là có tội, nhưng ném xuống sàn nhà thì mới phạm tội. Tôi phải tra cứu lại trong cuốn lịch của Suvorin mới được.

Chắc là tôi đã ngồi đó một thời gian dài — thực ra là quá lâu; chắc tôi đã nằm dài trên một phiến đá dài có hình dáng giống như một cỗ quan tài bằng đá cẩm thạch. Và tôi chẳng hiểu mọi chuyện diễn ra thế nào nữa,[210] nhưng tôi bắt đầu nghe thấy đủ mọi thứ tiếng đang được thốt lên. Ban đầu tôi chẳng thèm để ý và đối xử với chúng bằng thái độ khinh miệt. Nhưng cuộc trò chuyện vẫn tiếp diễn. Tôi nghe thấy những âm thanh bị bóp nghẹt như thể miệng của những kẻ đang nói bị nhét một chiếc gối, đồng thời chúng rất rõ ràng và ở ngay gần. Tôi sực tỉnh, ngồi dậy và bắt đầu lắng nghe chăm chú.

"Thưa Ngài, hoàn toàn không thể được. Ngài dẫn bài chất, tôi theo bài chất của Ngài, thế mà ở đây Ngài lại đánh con bảy rô. Lẽ ra Ngài phải ra hiệu cho tôi biết về chất rô chứ."

"Hả, chơi theo những quy tắc cứng nhắc à? Sự thú vị nằm ở chỗ nào cơ chứ?"

“Bắt buộc phải thế chứ, thưa Ngài. Người ta chẳng thể làm gì nổi nếu không có một chỗ dựa nào đó. Chúng ta phải chơi bài mù, để một bên bài không bị lật ngửa ra."

"Chà, ở đây cậu sẽ chẳng tìm thấy bộ bài mù nào đâu."

Những lời lẽ kiêu ngạo làm sao! Thật kỳ quặc và bất ngờ làm sao. Một giọng nói thì trầm đạm, uy nghiêm, giọng kia thì mềm mỏng ngọt ngào; nếu không phải chính tai nghe thấy thì tôi đã chẳng đời nào tin được. Tôi nhớ là mình đã không dự bữa tiệc cầu hồn cơ mà. Thế nhưng sao họ lại có thể chơi bài preference ở đây được nhỉ và vị tướng quân này là ai? Rằng những âm thanh phát ra từ dưới những tấm bia mộ thì hoàn toàn không còn gì phải nghi ngờ nữa. Tôi cúi người xuống và đọc dòng chữ khắc trên mộ:

"Nơi đây an nghỉ thi hài Thiếu tướng Pervoyedov... hiệp sĩ mang các huân chương này và này." Hừm! "Đã tạ thế vào tháng Tám năm nay... hưởng thọ năm mươi bảy... Hỡi tro tàn yêu dấu, hãy yên nghỉ cho đến bình minh hoan hỉ!"

Hừm, khỉ thật, đích thị là một vị tướng rồi! Không có đài tưởng niệm nào trên ngôi mộ phát ra giọng nói khép nép kia, chỉ có một tấm bia mộ mà thôi. Chắc hẳn ông ta là một kẻ mới đến. Qua giọng nói thì ông ta là một cố vấn tòa án cấp thấp.

"Ô-hô-hô-hô!" Tôi nghe thấy một giọng nói hoàn toàn mới cách nơi an nghỉ của vị tướng chừng chục thước, phát ra từ một ngôi mộ hoàn전히 mới tinh. Giọng nói thuộc về một người đàn ông thuộc tầng lớp bình dân, nức nở với vẻ sùng đạo giả tạo. "Ô-hô-hô-hô!"

"Ồ, lại nấc cụt nữa kìa!" giọng nói kiêu kỳ và đầy khinh miệt của một vị phu nhân cáu kỉnh cất lên, có lẽ là người thuộc tầng lớp thượng lưu nhất. "Thật là một nỗi truân chuyên khi phải ở cạnh cái tên con buôn này!"

"Tôi có nấc cụt đâu; chà, tôi đã được ăn uống gì đâu nào. Bản tính của tôi vốn thế. Thực thưa phu nhân, hình như ở đây bà chẳng thể nào rũ bỏ được mấy thói kiêu kỳ của mình nhỉ."

"Thế thì tại sao anh lại đến và nằm lỳ ở đây?"

"Họ đưa tôi đến đây, vợ con tôi đưa tôi đến đây, chứ tôi có tự mình nằm xuống đây đâu. Sự huyền bí của cái chết! Và đời nào tôi thèm nằm cạnh bà dù có cho bao nhiêu tiền đi nữa; tôi nằm đây cho xứng với của cải của mình, căn cứ theo giá tiền cơ mà. Vì chúng tôi lúc nào chẳng làm được điều đó — trả tiền cho một ngôi mộ hạng ba."

“Chắc anh vơ vét được khối tiền nhỉ? Anh đã lừa gạt người ta à?"

"Lừa gạt cái nỗi gì! Bọn tôi có thấy mặt mũi đồng tiền nào của bà từ hồi tháng Giêng đâu chứ. Cửa hàng còn đang giữ một tờ hóa đơn của bà đấy nhé."

"Chà, thế thì ngớ ngẩn thật đấy; định đòi nợ ở cái nơi này thì theo ý ta là quá ngớ ngẩn! Lên mặt đất đi. Hỏi cháu gái ta ấy — nó là người thừa kế của ta."

"Giờ thì chẳng còn hỏi han được ai nữa, cũng chẳng đi đến đâu được nữa. Cả hai chúng ta đều đã đi đến tận cùng giới hạn của mình rồi, và trước tòa án của Chúa, ai nấy đều tội lỗi như nhau cả thôi."

"Tội lỗi như nhau cơ đấy," vị phu nhân mỉa mai nhại lại hắn với vẻ khinh miệt. "Đừng có mà hỗn xược mở miệng nói chuyện với ta."

"Ô-hô-hô-hô!"

"Ngài thấy chưa, tên con buôn đang vâng lời phu nhân kìa, thưa Ngài."

"Sao hắn lại không vâng lời cơ chứ?"

"Ồ, thưa Ngài, bởi vì như chúng ta đều biết, mọi chuyện ở đây khác hẳn rồi."

"Khác? Khác thế nào?"

"Chúng ta đều đã chết cả rồi còn gì, thưa Ngài."

"À, phải! Nhưng mà dẫu sao..."

Chà, đây đúng là một màn giải trí, một buổi biểu diễn tuyệt cú mèo rồi đây, phải công nhận là như vậy! Nếu dưới này mà đã đến mức độ này rồi, thì trên mặt đất người ta còn mong đợi gì nữa đây? Nhưng quả là một chuyện kỳ lạ làm sao! Dù vậy, tôi vẫn tiếp tục lắng nghe, dẫu với một nỗi căm phẫn tột cùng.

"Ừ, tôi muốn được nếm trải mùi vị cuộc sống một chút! Ừ, anh biết đấy... tôi muốn được nếm trải cuộc sống." Tôi bỗng nghe thấy một giọng nói mới vang lên đâu đó ở khoảng không gian giữa vị tướng quân và vị phu nhân hay cáu kỉnh.

"Ngài có nghe thấy không, thưa Ngài, bạn của chúng ta lại giở cái trò cũ ra rồi đấy. Cậu ta cứ im thin thít suốt ba ngày liền, rồi bỗng nhiên buông một câu 'Tôi muốn được nếm trải cuộc sống, vâng, được nếm trải cuộc sống!' Mà với cái vẻ thèm thuồng làm sao, he-he!"

"Lại còn nông nổi nữa chứ."

"Nó cứ ám ảnh cậu ta mãi, thưa Ngài, và ngài biết không, cậu ta đang ngái ngủ, ngái ngủ lắm rồi — cậu ta ở đây từ hồi tháng Tư cơ mà; thế rồi bỗng dưng 'Tôi muốn được nếm trải cuộc sống!'"

"Dù sao thì cũng hơi tẻ nhạt thật đấy," Ngài Thiếu tướng nhận xét.

"Đúng thế, thưa Ngài. Hay chúng ta lại chọc ghẹo Avdotya Ignatyevna lần nữa đi, he-he?"

"Thôi, xin các người tha cho tôi đi. Tôi không tài nào chịu nổi mụ mồm mép hay gây sự ấy đâu."

"Và tôi cũng chẳng tài nào chịu nổi cả hai người," mụ đàn bà đanh đá hét lên vẻ khinh miệt. "Cả hai anh đều tẻ ngắt như nhau và chẳng thể nói cho tôi nghe được điều gì ra hồn cả. Tôi biết một câu chuyện nhỏ về anh đấy, thưa Ngài — xin đừng có hếch mũi lên làm phách nhé — chuyện một tên đầy tớ đã quét sạch anh ra khỏi gầm giường của một cặp vợ chồng nào đó vào một buổi sáng nọ."

"Mụ đàn bà tồi tệ," vị tướng lầm bầm qua kẽ răng.

"Bẩm bà Avdotya Ignatyevna," tên con buôn lại bỗng nhiên rên rỉ, "thưa quý bà kính mến, xin đừng giận dữ, nhưng hãy nói cho tôi hay, có phải tôi đang trải qua cơn khảo tra cực hình lúc này hay là một chuyện gì khác thế?"

"A, hắn ta lại giở chứng rồi, đúng như ta dự đoán! Vì từ người hắn bốc lên một cái mùi chứng tỏ là hắn đang trở mình kìa!"

"Tôi có trở mình đâu thưa bà, và chẳng có cái mùi gì đặc biệt phát ra từ tôi cả, bởi vì tôi vẫn giữ cho thể xác mình lành lặn như lẽ ra phải thế, trong khi bà thì đã thực sự bốc mùi rồi đấy. Chứ còn mùi hôi thì thực sự khủng khiếp ngay cả đối với một nơi thế này. Tôi chẳng qua vì lịch sự nên mới không nói ra thôi."

“A, cái đồ ghê tởm, hỗn xược này! Hắn ta thậm chí còn đang bốc mùi thối mà lại còn dám bàn tán về ta."

"Ô-hô-hô-hô! Giá mà thời gian làm lễ cầu hồn cho tôi đến thật nhanh: tôi sẽ được nghe những giọng nói đẫm nước mắt của họ vang lên trên đầu mình, tiếng thở than của vợ và tiếng khóc nức nở dị dàng của các con tôi..."

"Chà, lại đi đau đáu vì chuyện đó cơ à! Bọn chúng sẽ tọng đầy cơm cúng vào bụng rồi lủi thủi đi về nhà thôi... Ồ, ước gì có ai đó tỉnh dậy cho rồi!"

"Thưa bà Avdotya Ignatyevna," viên thư ký chính phủ với giọng điệu nịnh nọt lên tiếng, "xin cứ từ từ, những kẻ mới đến sẽ lên tiếng thôi."

"Thế trong số họ có người trẻ tuổi nào không?"

"Có chứ, thưa bà Avdotya Ignatyevna. Có những kẻ tuổi vẫn chưa quá thanh niên."

"Ồ, thật là đáng mừng làm sao!"

"Bọn họ đã bắt đầu đâu vào đấy chưa thế?" Ngài Thiếu tướng hỏi.

"Ngay cả những kẻ đến từ hôm kia mà vẫn chưa chịu tỉnh giấc đấy thưa Ngài. Như ngài biết đấy, đôi khi họ cứ ngậm tăm suốt cả tuần liền. Thật may là hôm nay, hôm qua và cả hôm kia nữa, người ta đã đưa đến cả một lô. Kể ra thì, tất cả những kẻ ở trong bán kính bảy mươi thước quanh đây đều là đồ của năm ngoái cả."

"Ừ, nghe chừng thú vị đây."

"Vâng, thưa Ngài, hôm nay người ta vừa chôn cất Tarasevitch, lão ủy viên cơ mật. Tôi nhận ra điều đó qua giọng nói. Tôi quen cháu hắn, chính cậu ta vừa mới giúp hạ cỗ quan tài xuống lúc nãy."

"Hừm, thế hắn đang ở đâu nhỉ?"

"Cách ngài năm bước về phía bên trái, thưa Ngài... Gần như ngay dưới chân ngài ấy. Ngài nên làm quen với hắn đi, thưa Ngài."

"Hừm, thôi — ta không phải là kẻ đi mở lời trước."

"Ôi, tự khắc hắn sẽ cất lời thôi, thưa Ngài. Hắn sẽ thấy vinh hạnh đấy. Cứ để mặc con lo việc đó, thưa Ngài, và con..."

"Ái, ôi!... Chuyện quái gì đang xảy ra với tôi thế này?" giọng nói hốt hoảng của một kẻ mới đến vang lên.

"Một người mới đến, thưa Ngài, một người mới đến, tạ ơn Chúa! Lại còn nhanh đến thế nữa chứ! Có khi họ ngậm miệng chẳng thốt nên lời suốt cả tuần liền cơ mà."

"Ôi, tôi tin là một thanh niên!" Avdotya Ignatyevna lanh lảnh kêu lên.

"Tôi... tôi... đó là một biến chứng, mà lại đột ngột quá!" chàng thanh niên lại ấp úng. "Chỉ mới tối hôm trước thôi, Schultz còn bảo với tôi rằng, 'Có biến chứng đấy,' thế mà tôi đã chết đột ngột trước khi trời sáng. Ôi! Ôi!"

"Chà, đành chịu thôi, anh bạn trẻ," vị tướng khoan dung nhận xét, rõ ràng tỏ ra hài lòng trước sự xuất hiện của một người mới. "Cậu phải khuây khỏa lên chứ. Chào mừng cậu đến với Thung lũng Jehoshaphat của chúng ta, cứ gọi là thế đi. Chúng ta đều là những con người nhân hậu, rồi cậu sẽ quen và biết trân trọng chúng tôi thôi. Thiếu tướng Vassili Vassilitch Pervoyedov, xin sẵn sàng phục vụ cậu."

"Ồ, không, không! Nhất định không đời nào! Tôi đang ở chỗ Schultz; tôi bị một chứng biến chứng, ngài biết đấy, thoạt đầu là ở ngực và ho, rồi sau đó tôi bị cảm lạnh: phổi và cúm... và bỗng nhiên, hoàn toàn bất ngờ... điều tồi tệ nhất là nó lại xảy ra quá đột ngột."

"Cậu nói nó bắt đầu từ ngực à," viên thư ký chính phủ xen vào với giọng điệu ngọt ngào, như thể muốn trấn an kẻ mới đến.

"Vâng, ngực tôi bị catarrh rồi sau đó không còn catarrh nữa, nhưng ngực vẫn đau, và tôi chẳng thể thở nổi... và ngài biết đấy..."

"Tôi biết, tôi biết chứ. Nhưng nếu là bệnh ở ngực thì lẽ ra cậu phải đến chỗ Ecke chứ không nên đến chỗ Schultz."

"Ngài biết đấy, tôi cứ định đến gặp Botkin, thế mà bỗng nhiên..."

"Botkin thì đắt đỏ không ai kham nổi," vị tướng nhận xét.

"Ồ, không, ông ấy hoàn toàn không hách dịch chút nào; tôi nghe nói ông ấy rất ân cần và biết trước được mọi chuyện."

"Ý ngài ấy muốn nói đến tiền khám bệnh cơ," viên thư ký chính phủ đính chính lại.

"Ồ, không phải thế đâu, ông ấy chỉ lấy có ba rúp thôi, và khám rất kỹ lưỡng, rồi cho đơn thuốc... và tôi rất muốn được gặp ông ấy, bởi vì tôi đã được bảo rằng... Thưa các ngài, tôi nên đến chỗ Ecke hay chỗ Botkin đây?"

"Cái gì? Đến chỗ ai cơ?" Thi hài vị tướng rung lên vì những tiếng cười khoái trá. Viên thư ký chính phủ hùa theo bằng một giọng giả thanh.

"Cục cưng ơi, cậu bé đáng yêu của tôi ơi, ta yêu cậu làm sao!" Avdotya Ignatyevna hét lên đầy đê mê.

"Ước gì người ta đặt một kẻ giống như cậu ta nằm cạnh tôi nhỉ."

Không, thế thì quá thể lắm rồi! Và đây lại là những kẻ đã chết của thời đại chúng ta đấy! Dù sao thì tôi vẫn nên lắng nghe thêm nữa và đừng quá vội vàng đưa ra kết luận. Kẻ mới đến đang sụt sùi kia — tôi vừa mới nhìn thấy hắn trong quan tài lúc nãy — mang vẻ mặt của một con gà con hoảng sợ, cái vẻ mặt gớm ghiếc nhất trên đời! Tuy nhiên, hãy cứ chờ xem thế nào đã.

Nhưng chuyện xảy ra tiếp theo lại là một sự hỗn loạn đến mức tôi chẳng thể ghi nhớ hết vào đầu. Rất nhiều kẻ đã tỉnh giấc cùng một lúc; một viên chức — cố vấn dân sự — thức dậy và lập tức bắt đầu bàn luận về dự án thành lập một tiểu ban mới trong một cơ quan chính phủ cùng với khả năng thuyên chuyển của các quan chức khác nhau liên quan đến tiểu ban ấy — điều mà vị tướng vô cùng quan tâm. Tôi phải thú nhận rằng chính bản thân tôi cũng học hỏi được rất nhiều điều mới mẻ, đến mức tôi phải ngạc nhiên trước những con đường mà đôi khi người ta có thể biết được tin tức chính phủ ngay tại thủ đô. Sau đó, một kỹ sư bừng tỉnh, nhưng suốt một hồi lâu cứ lầm bầm những điều vô nghĩa tuyệt đối, khiến những người bạn của chúng ta đành thôi làm phiền và để mặc hắn nằm đó cho đến khi hắn thực sự sẵn sàng. Cuối cùng, vị phu nhân quý tộc vừa được chôn cất vào buổi sáng dưới đài tưởng niệm liền có những triệu chứng hồi sinh từ nấm mồ. Lebeziatnikov (vì gã cố vấn tòa án cấp thấp khép nép mà tôi căm ghét nằm cạnh Thiếu tướng Pervoyedov hóa ra có tên là Lebeziatnikov) trở nên vô cùng hào hứng, và ngạc nhiên vì sao lần này tất cả bọn họ lại thức dậy sớm đến thế. Tôi phải thú nhận là chính tôi cũng ngạc nhiên; mặc dù một số kẻ thức giấc đã bị chôn vùi từ ba ngày trước, ví dụ như một cô bé mới mười sáu tuổi cứ khúc khích cười... cười khúc khích một cách ghê rợn và đầy tính săn mồi.

"Thưa Ngài, ủy viên cơ mật Tarasevitch đang thức giấc!" Lebeziatnikov thông báo với vẻ vô cùng tất bật.

"Hả? Cái gì?" vị ủy viên cơ mật bỗng giật mình tỉnh giấc, lầm bầm với vẻ chê bai ngọng nghịu. Âm điệu phát ra mang theo vẻ cáu kỉnh và độc đoán.

Tôi tò mò lắng nghe — bởi vì trong vài ngày qua, tôi đã nghe được điều gì đó về Tarasevitch — vô cùng sốc và gây bất ổn tột cùng.

"Chính là tôi, thưa Ngài, tạm thời mới chỉ có tôi thôi."

"Yêu cầu của anh là gì? Anh muốn gì nào?"

"Chỉ để hỏi thăm sức khỏe của ngài thôi ạ; trong khung cảnh xa lạ này thoạt đầu ai nấy cũng đều cảm thấy như bị đè nặng... Thiếu tướng Pervoyedov bày tỏ mong muốn được vinh hạnh làm quen với ngài, và hy vọng rằng..."

"Tôi chưa hề nghe nói đến hắn bao giờ."

"Chắc chắn là ngài có nghe rồi chứ ạ! Thiếu tướng Pervoyedov, Vassili Vassilitch..."

"Anh có phải là tướng Pervoyedov đâu?"

"Không thưa Ngài, tôi chỉ là cố vấn tòa án cấp thấp Lebeziatnikov, xin sẵn sàng phục vụ ngài, nhưng Thiếu tướng Pervoyedov..."

"Nhảm nhí! Và tôi yêu cầu anh để mặc tôi yên."

"Cứ mặc kệ hắn đi." Cuối cùng thì chính Thiếu tướng Pervoyedov cũng dùng vẻ uy nghiêm để dập tắt sự xun xoe đáng ghét của kẻ nịnh hót trong mồ.

"Hắn vẫn chưa tỉnh hẳn đâu, thưa Ngài, xin ngài hãy thông cảm; đó là do mọi thứ còn quá mới mẻ. Khi hắn tỉnh hẳn thì hắn sẽ có thái độ khác thôi."

"Cứ mặc kệ hắn," vị tướng lặp lại.

"Vassili Vassilitch! Này, thưa Ngài!" một giọng nói hoàn toàn mới cất lên lớn tiếng và đầy thách thức từ ngay sát chỗ Avdotya Ignatyevna. Đó là giọng điệu xấc láo của một kẻ quý tộc, với cách phát âm lười biếng đang thịnh hành lúc bấy giờ cùng giọng kéo dài kiêu ngạo. "Tôi đã quan sát tất cả các người suốt hai tiếng đồng hồ qua rồi đấy. Ngài còn nhớ tôi chứ, Vassili Vassilitch? Tên tôi là Klinevitch, chúng ta từng gặp nhau ở nhà Volokonsky, nơi mà ngài cũng được tiếp đón như một vị khách, dẫu tôi chắc chắn chẳng hiểu vì lý do gì."

"Cái gì, Bá tước Pyotr Petrovitch?... Có thực sự là anh không... và lại ở độ tuổi sớm thế này ư? Tôi tiếc biết bao khi nghe tin ấy."

"Ồ, chính tôi cũng tiếc chứ, dẫu tôi chẳng bận tâm lắm và tôi muốn được giải trí hết mức có thể ở bất cứ đâu. Và tôi không phải là bá tước mà chỉ là một gã nam tước, chỉ là nam tước thôi. Bọn tôi chỉ là một lũ nam tước rách rưới, phất lên từ cái nghề làm chân sai vật, nhưng vì sao thì tôi chẳng biết và cũng chẳng màng quan tâm. Tôi chỉ là một tên khốn nạn thuộc tầng lớp giả quý tộc, và tôi được coi là một 'gã chơi bời trác táng đáng yêu.' Cha tôi là một lão tướng quân tồi tệ, còn mẹ tôi từng có thời gian được tiếp đón en haut lieu. Nhờ sự giúp đỡ của tên Do Thái Zifel, năm ngoái tôi đã làm giả năm mươi nghìn rúp tiền giấy rồi sau đó tố cáo hắn, trong khi Julie Charpentier de Lusignan ôm tiền chạy biến về Bordeaux. Và ngài có tưởng tượng nổi không, tôi đã đính hôn rồi đấy — với một cô bé vẫn còn đang đi học, kém mười sáu tuổi ba tháng, với số hồi môn là chín mươi nghìn. Avdotya Ignatyevna, bà còn nhớ cách đây mười lăm năm, khi tôi mới là một cậu nhóc mười bốn tuổi trong Quân đoàn Thiếu sinh quân, bà đã quyến rũ tôi thế nào không?"

"A, hóa ra là mày, cái đồ khốn kiếp này! Chà, dù sao thì mày cũng là một món quà trời cho, bởi vì ở đây..."

"Bà đã nhầm khi nghi ngờ người hàng xóm, gã thương gia doanh nhân kia có mùi khó chịu đấy... Tôi chẳng nói gì cả, nhưng tôi đã cười. Mùi hôi thối đó xuất phát từ tôi đây này: họ buộc phải chôn tôi trong một cỗ quan tài đóng đinh kín mít cơ."

"Ugh, cái đồ ghê tởm! Dù sao thì tôi cũng mừng là anh có mặt ở đây; anh không thể tưởng tượng nổi sự thiếu vắng sức sống và sự dí dỏm ở cái nơi này đâu."

"Quả đúng là thế, quả đúng là thế, và tôi dự định sẽ khởi xướng một thứ gì đó nguyên bản ở ngay đây. Thưa Ngài — ý tôi không phải là ngài đâu, Pervoyedov — vị đại nhân kia kìa, Tarasevitch, lão ủy viên cơ mật! Hãy trả lời đi! Tôi là Klinevitch đây, kẻ từng đưa ngài đến chỗ Mlle. Furie vào mùa chay, ngài nghe rõ chứ?"

"Ta nghe rõ, Klinevitch, và ta rất lấy làm vui mừng, và hãy tin ta..."

"Tôi chẳng thèm tin ngài dù chỉ nửa xu, và tôi cũng chẳng quan tâm. Đơn giản là tôi muốn ôm hôn ngài thôi, lão già thân mến ạ, nhưng ngẫu nhiên là tôi lại không thể làm được. Các ngài có biết mưu đồ nhỏ của ông nội này là gì không? Lão đã chết cách đây ba bốn ngày, và các ngài có tin nổi không, lão để thâm hụt tới bốn trăm nghìn tiền công quỹ từ quỹ dành cho các góa phụ và trẻ mồ côi. Vì lý do gì đó mà lão là người duy nhất nắm quyền kiểm soát, thế nên sổ sách của lão đã không được kiểm toán trong suốt tám năm qua. Tôi có thể hình dung ra khuôn mặt dài ngoẵng của tất cả bọn họ lúc này, và những gì họ đang chửi rủa lão. Thật là một ý nghĩ thú vị làm sao, phải không nào? Suốt năm qua, tôi cứ tự hỏi làm thế nào mà một lão già bảy tuổi tồi tàn, mắc bệnh gút và thấp khớp lại có thể duy trì được năng lượng thể xác cho những cuộc trác táng của mình — và giờ thì câu đố đã được giải đáp! Lũ góa phụ và trẻ mồ côi ấy — chỉ riêng ý nghĩ về họ thôi chắc cũng đủ để kích thích lão rồi! Tôi đã biết chuyện đó từ lâu, tôi là người duy nhất biết; chính Julie đã kể cho tôi nghe, và ngay khi phát hiện ra, tôi liền thân thiện tấn công lão ngay vào tuần lễ Phục sinh: 'Đưa cho tôi hai mươi lăm nghìn, nếu không ngày mai họ sẽ lật tung sổ sách của ông lên cho mà xem.' Và ngài có tưởng tượng nổi không, lúc đó lão chỉ còn vỏn vẹn mười ba nghìn, thế nên việc lão chết vào lúc này quả là đúng lúc làm sao. Ông nội ơi, ông nội, ngài có nghe thấy không?"

"Cher Klinevitch, tôi hoàn toàn đồng ý với anh, và anh chẳng cần phải... đi sâu vào những chi tiết như thế làm gì. Cuộc sống vốn dĩ đầy rẫy những thống khổ và dằn vặt mà lại có quá ít thứ để bù đắp... nên cuối cùng tôi chỉ muốn được nghỉ ngơi, và qua những gì tôi thấy, tôi hy vọng mình cũng sẽ vơ vét được tất cả những gì có thể từ cái nơi này."

"Tôi cá là lão đã ngửi thấy mùi Katiche Berestov rồi kìa!"

"Ai? Katiche nào cơ?" Có một sự rung động thèm thuồng trong giọng nói của lão già.

"A-ah, Katiche nào á? Chà, ở ngay bên trái đây này, cách tôi năm bước và cách ngài mười bước. Nó đã ở đây được năm ngày rồi, và nếu ngài chỉ biết được thôi, ông nội ạ, rằng con ranh ấy khốn nạn đến thế nào! Xuất thân danh giá gia giáo mà lại là một con quái vật, một con quái vật chính hiệu! Tôi chẳng thèm giới thiệu nó với ai ở trên đó cả, tôi là kẻ duy nhất biết nó... Katiche, trả lời đi!"

"He-he-he!" cô gái đáp lại bằng một tiếng cười lanh lảnh, ẩn chứa trong đó một âm điệu sắc nhọn như mũi kim châm. "He-he-he!"

"Và một cô nàng tóc vàng nhỏ nhắn nữa ư?" lão già ấp úng, kéo dài từng âm tiết.

"He-he-he!"

"Ta... từ lâu rồi... ta từ lâu rồi," lão già thở dốc ấp úng, "luôn ấp ủ giấc mơ về một tiểu thư tóc vàng hoe mười lăm tuổi và ở chính trong khung cảnh thế này."

"Ái chà, con quái vật!" Avdotya Ignatyevna kêu lên.

"Thôi đủ rồi!" Klinevitch quyết định. "Tôi thấy chất liệu ở đây tuyệt vời đấy chứ. Chẳng mấy chốc chúng ta sẽ sắp xếp mọi thứ tốt hơn thôi. Điều quan trọng nhất là phải trải qua quãng thời gian còn lại của chúng ta thật vui vẻ; nhưng là quãng thời gian nào cơ chứ? Này anh kia, viên thư ký chính phủ, Lebeziatnikov hay tên gì đi nữa, tôi nghe nói anh tên là thế!"

"Semyon Yevseitch Lebeziatnikov, cố vấn tòa án cấp thấp, xin sẵn sàng phục vụ ngài, vô cùng, vô cùng, vô cùng lấy làm vinh hạnh được gặp ngài."

"Tôi chẳng quan tâm anh có vinh hạnh hay không, nhưng hình như anh biết tuốt mọi chuyện ở đây. Trước hết hãy nói cho tôi biết làm thế nào mà chúng ta có thể nói chuyện được nhỉ? Tôi cứ thắc mắc mãi từ hôm qua đến giờ. Chúng ta đã chết rồi mà vẫn đang nói chuyện và có vẻ như đang chuyển động — thế mà thực ra chúng ta lại không nói và không chuyển động. Trò ảo thuật quái quỷ gì thế này?"

"Nếu ngài muốn được giải thích, thưa nam tước, Platon Nikolaevitch có thể giải thích cho ngài rành mạch hơn tôi."

"Platon Nikolaevitch nào thế? Vào thẳng vấn đề đi. Đừng có vòng vo tam quốc nữa."

"Platon Nikolaevitch là nhà triết học, nhà khoa học kiêm Thạc sĩ Nghệ thuật nhà ta đấy. Ông ấy đã cho ra mắt vài tác phẩm triết học, nhưng suốt ba tháng nay ông ấy cứ ngáy khò khò suốt, chẳng tài nào lay chuyển nổi nữa rồi. Mỗi tuần một lần, ông ấy lại lầm bầm vài câu chẳng liên quan gì sất."

"Vào thẳng vấn đề, vào thẳng vấn đề đi!"

"Ông ấy giải thích tất cả chuyện này bằng một sự thật đơn giản nhất, đó là khi chúng ta còn sống trên mặt đất, chúng ta đã lầm tưởng rằng cái chết ở đó chính là cái chết. Thể xác dường như được hồi sinh ở đây, phần tàn dư của sự sống được tập trung lại, nhưng chỉ ở trong ý thức mà thôi. Tôi không biết phải diễn tả thế nào, nhưng sự sống cứ thế tiếp diễn, giống như là theo quán tính vậy. Theo quan điểm của ông ấy, mọi thứ đều tập trung ở đâu đó trong ý thức và kéo dài trong hai hoặc ba tháng... đôi khi thậm chí là nửa năm... Chẳng hạn có một kẻ ở đây, đã phân hủy gần như hoàn toàn, nhưng cứ sáu tuần một lần hắn lại bất chợt thốt lên một từ duy nhất, tất nhiên là hoàn toàn vô nghĩa, về cái gì mà bobok ấy, 'Bobok, bobok,' nhưng ngài thấy đấy, một đốm lửa sự sống vô hình vẫn đang le lói ấm áp bên trong hắn."

[1] nghĩa là hạt đậu nhỏ.

"Nghe ngớ ngẩn thật đấy. Thế còn sao tôi lại không ngửi thấy mùi gì mà vẫn cảm thấy có mùi thối nhỉ?"

"Cái đó... he-he... Về điểm này thì triết gia nhà ta hơi mơ hồ một chút. Ông ấy bảo rằng, nhân bàn về mùi hương, cái mùi thối mà người ta cảm nhận được ở đây, có thể nói là mang tính đạo đức — he-he! Đó là mùi của tâm hồn, ông ấy nói thế, rằng trong hai hoặc ba tháng này nó có thể kịp thời hồi phục lại... và đây, có thể nói là lòng thương xót cuối cùng... Chỉ có điều, thưa nam tước, tôi nghĩ rằng đó chỉ là những lời cuồng ngôn mang tính huyền bí rất có thể châm chước được ở vị thế của ông ấy..."

"Thôi đủ rồi; phần còn lại, tôi chắc chắn đều là nhảm nhí cả. Điều quan trọng nhất là chúng ta còn thêm hai hoặc ba tháng sự sống nữa [221]và rồi — bobok! Tôi đề nghị chúng ta hãy trải qua hai tháng này một cách dễ chịu nhất có thể, và do đó hãy sắp xếp mọi thứ trên một nền tảng hoàn toàn mới. Thưa các ngài! Tôi đề nghị chúng ta hãy vứt bỏ mọi sự xấu hổ đi."

"Ồ, hãy vứt bỏ mọi sự xấu hổ đi thôi, hãy vứt bỏ đi!" rất nhiều giọng nói vang lên hưởng ứng; và thật kỳ lạ làm sao, người ta có thể nghe thấy một vài giọng nói mới, hẳn là thuộc về những kẻ vừa mới tỉnh giấc. Viên kỹ sư, giờ đã hoàn toàn tỉnh táo, cất giọng oang oang đồng tình với vẻ vô cùng thích thú. Cô bé Katiche khúc khích cười vui sướng.

"Ôi, tôi khao khát được rũ bỏ mọi sự xấu hổ biết bao!" Avdotya Ignatyevna phấn khích thốt lên.

"Này, nếu Avdotya Ignatyevna muốn rũ bỏ mọi sự xấu hổ..."

"Không, không, không, Klinevitch, ở trên kia dẫu sao tôi vẫn còn thấy xấu hổ, nhưng ở đây tôi muốn rũ bỏ hết sự xấu hổ, tôi muốn thế lắm cơ."

"Tôi hiểu mà, Klinevitch," viên kỹ sư oang oang nói, "rằng anh muốn sắp xếp lại cuộc sống ở đây theo những nguyên tắc mới và hợp lý."

"Ồ, tôi chẳng thèm bận tâm đến chuyện đó đâu! Việc đó chúng ta hãy đợi Kudeyarov, kẻ vừa được đưa tới đây hôm qua. Khi nào hắn tỉnh giấc hắn sẽ kể cho các ngài nghe tuốt tuồn tuột. Hắn là một nhân vật như thế đấy, một nhân vật vĩ đại! Ngày mai người ta sẽ mang đến một nhà khoa học tự nhiên khác nữa, tôi tin là một sĩ quan đích thực, và ba hoặc bốn ngày sau là một nhà báo, và, tôi tin là đi kèm với cả tổng biên tập của hắn nữa. Nhưng mặc thây bọn chúng đi, dẫu sao chúng ta cũng sẽ có một nhóm nhỏ của riêng mình, và mọi chuyện rồi sẽ đâu vào đó thôi. Mặc dù trong lúc này tôi không muốn chúng ta phải nói dối. Đó là điều duy nhất tôi quan tâm, vì đó mới là điều quan trọng nhất. Người ta không thể tồn tại trên mặt đất mà không nói dối, bởi vì cuộc sống và sự dối trá là đồng nghĩa, nhưng ở đây chúng ta sẽ giải trí bằng cách không nói dối. Khỉ thật, chí ít thì nấm mồ cũng có chút giá trị của nó chứ! Tất cả chúng ta sẽ tự kể câu chuyện của mình thật to, và chúng ta sẽ chẳng phải xấu hổ vì điều gì sất. Trước hết tôi sẽ kể cho các ngài nghe về bản thân mình. Tôi thuộc giống loài chuyên đi săn mồi, các ngài biết đấy. Tất cả những điều đó từng bị trói buộc và kìm kẹp [222]bởi những sợi dây mục nát ở trên mặt đất kia. Hãy vứt bỏ những sợi dây ấy đi và hãy trải qua hai tháng này trong sự thật đến trần trụi! Hãy lột bỏ quần áo và trở nên trần truồng đi!"

"Hãy trần truồng đi, hãy trần truồng đi!" tất cả các giọng nói cùng gào lên.

"Tôi khao khát được trần truồng, tôi khao khát lắm rồi," Avdotya Ignatyevna lanh lảnh thét lên.

"Á... á, tôi thấy chúng ta sắp được vui rồi đây; rốt cuộc thì tôi chẳng cần đến Ecke nữa đâu."

"Không, tôi bảo anh rồi. Hãy cho tôi nếm trải mùi vị cuộc sống đi!"

"He-he-he!" Katiche khúc khích cười.

"Điều tuyệt vời nhất là chẳng ai có thể nhúng tay can thiệp vào chúng ta cả, và dẫu tôi thấy Pervoyedov đang nổi trận lôi đình, hắn cũng chẳng thể với tay tới tôi được đâu. Ông nội ơi, ngài có đồng ý không?"

"Tôi hoàn toàn đồng ý, hoàn toàn đồng ý, và với sự thỏa mãn tột cùng, nhưng với điều kiện là Katiche phải là người đầu tiên kể tiểu sử của con bé cho chúng ta nghe."

"Tôi phản đối! Tôi phản đối bằng tất cả trái tim mình!" Thiếu tướng Pervoyedov quả quyết thốt lên.

"Thưa Ngài!" tên khốn Lebeziatnikov thì thầm thuyết phục ông với vẻ hào hứng tất bật, "thưa Ngài, đồng ý như thế sẽ có lợi cho chúng ta đấy. Ở đây, ngài thấy đấy, có chuyện của con bé này... và đủ thứ chuyện riêng tư của chúng nó."

"Có con bé đó thật đấy, nhưng..."

"Có lợi cho chúng ta đấy, thưa Ngài, xin ngài hãy tin tôi! Dù chỉ để làm một cuộc thí nghiệm thôi, chúng ta hãy thử xem..."

"Ngay cả ở trong mồ người ta cũng không để cho chúng ta được yên thân."

"Thứ nhất, thưa Ngài tướng quân, ngài đang đánh bài preference trong mồ đấy, và thứ hai là chúng tôi chẳng thèm đếm xỉa gì đến ngài đâu," Klinevitch dài giọng nói.

"Thưa ngài, tôi xin ngài hãy biết giữ ý tứ."

"Cái gì? Chà, anh có sờ tới gấu áo tôi được đâu, và tôi có thể chọc tức anh từ đây cứ như thể anh là con chó cưng của Julie vậy. Và một điều nữa, thưa các ngài, ở đây hắn là tướng tá cái thá gì chứ? Hắn từng là tướng ở trên kia, nhưng ở đây hắn chỉ là thứ rác rưởi mà thôi."

"Không, không phải chỉ là rác rưởi... Ngay cả ở đây..."

"Ở đây ngươi sẽ thối rữa trong mồ và sáu chiếc khuy đồng sẽ là tất cả những gì còn sót lại từ người ngươi đấy."

"Bravo, Klinevitch, ha-ha-ha!" những tiếng cười hô hố vang lên.

"Ta đã phục vụ quốc vương... Ta có gươm giáo..."

"Cái gươm của anh chỉ xứng để xiên lũ chuột thôi, mà đến việc đó anh cũng chưa từng rút gươm ra lần nào."

"Điều đó chẳng có gì khác biệt cả; ta từng là một phần của tổng thể."

"Có đủ loại thành phần trong một tổng thể cơ mà."

"Bravo, Klinevitch, bravo! Ha-ha-ha!"

"Tôi chẳng hiểu thanh gươm đại diện cho cái thá gì nữa," viên kỹ sư oang oang nói.

"Chúng ta sẽ chạy trốn lũ Phổ như lũ chuột cho mà xem, bọn chúng sẽ nghiền nát chúng ta thành bột cám đấy!" một giọng nói từ đằng xa vọng lại mà tôi hoàn toàn không quen thuộc, thậm chí còn đang sung sướng đến mức phì bọt mép.

"Thưa ngài, thanh gươm chính là danh dự," vị tướng hét lên, nhưng chỉ có một mình tôi nghe thấy tiếng ông. Một tràng gầm rú kéo dài và cuồng nộ, tiếng la hét và hỗn tạp bùng lên, và chỉ có những tiếng thét gào đầy kiên nhẫn một cách cuồng loạn của Avdotya Ignatyevna là còn nghe rõ.

"Nhưng xin hãy mau lên nào! Ái chà, bao giờ chúng ta mới bắt đầu rũ bỏ mọi sự xấu hổ đây!"

"Ô-hô-hô!... Tâm hồn thực sự phải trải qua những đớn đau tột cùng!" giọng nói của kẻ bình dân kêu lên,

"Và..."

Và lúc đó tôi bỗng hắt hơi một cái. Nó xảy ra một cách bất thình lình và hoàn toàn vô tình, nhưng hiệu ứng mang lại thật đáng kinh ngạc: tất cả trở nên im phăng phắc như cảnh thường thấy ở một nghĩa địa nhà thờ, mọi thứ tan biến đi như một giấc mơ. Một sự tĩnh lặng thực sự của chốn âm ty ngự trị. Tôi không tin là họ cảm thấy xấu hổ vì sự hiện diện của tôi: họ đã hạ quyết tâm vứt bỏ mọi sự xấu hổ rồi cơ mà! Tôi đợi liền năm phút — không một lời nói, không một âm thanh. Không thể cho là họ sợ tôi đi mách cảnh sát; vì cảnh sát có thể làm gì được họ cơ chứ? Tôi buộc phải kết luận rằng họ nắm giữ một bí mật nào đó mà người sống không thể biết được, thứ mà họ cẩn thận giấu kín với mọi phàm nhân.

"Chà, mấy đứa thân mến của ta," tôi thầm nghĩ, "ta sẽ lại đến thăm các ngươi." Nói dứt lời, tôi rời khỏi nghĩa trang.

Không, tôi không thể thừa nhận điều đó; không, thực sự tôi không thể! Vụ việc bobok không làm tôi bận tâm (hóa ra cái từ bobok ấy có ý nghĩa là như vậy!)

Sự trụy lạc ở một nơi thế này, sự trụy lạc của những khát vọng cuối cùng, sự trụy lạc của những thây ma đẫm nước và thối rữa — mà thậm chí còn không tha cả những khoảnh khắc ý thức cuối cùng! Những khoảnh khắc ấy đã được ban tặng, ơn huệ dành cho họ, và... và, tồi tệ nhất là lại ở một nơi như thế! Không, tôi không thể nào chấp nhận được điều đó.

Tôi sẽ đến những ngôi mộ khác, tôi sẽ lắng nghe ở khắp mọi nơi. Chắc chắn người ta phải lắng nghe ở mọi chốn chứ không chỉ ở một chỗ mới có thể hình thành nên một ý niệm được. Biết đâu người ta lại có thể bắt gặp điều gì đó khả dĩ trấn an tinh thần.

Nhưng tôi chắc chắn sẽ quay lại chỗ bọn chúng. Bọn chúng đã hứa kể tiểu sử và đủ mọi loại giai thoại cơ mà. Đồ khốn! Nhưng tôi sẽ đi, tôi nhất định sẽ đến; đó là vấn đề lương tâm!

Tôi sẽ mang bài viết này tới tờ Citizen; biên tập viên ở đó cũng từng có chân dung được trưng bày triển lãm đấy thôi. Biết đâu ông ta sẽ cho in nó.