Và các bạn có biết gì không? Chà, giả sử đó chỉ là một giấc mơ, nhưng cảm giác về tình yêu thương của những con người ngây thơ và tốt đẹp ấy vẫn mãi ở lại trong tôi, và tôi cảm thấy như thể tình yêu của họ vẫn đang tuôn chảy đến với tôi từ một cõi xa xôi nào đó. Tôi đã tận mắt nhìn thấy họ, đã quen biết họ và hoàn toàn tin chắc; tôi đã yêu họ, và sau đó đã đau khổ vì họ. Ồ, ngay từ lúc ấy, tôi đã hiểu ngay rằng có rất nhiều điều tôi hoàn toàn không thể hiểu nổi về họ; với tư cách là một người Nga tân tiến, mang tư tưởng cấp tiến và là một kẻ thuộc tầng lớp thị dân Peterburg đáng khinh, tôi thấy thật khó tài nào hiểu nổi vì sao, dẫu biết nhiều đến thế, họ lại không hề có khoa học như chúng ta. Nhưng tôi sớm nhận ra rằng kiến thức của họ được bồi đắp và nuôi dưỡng bởi trực giác khác hẳn với chúng ta trên trái đất, và những khát vọng của họ cũng hoàn toàn khác biệt. Họ chẳng mong cầu gì và luôn sống trong sự bình an; họ không khao khát tìm hiểu sự sống theo cách chúng ta cố gắng thấu hiểu nó, bởi vì cuộc đời họ đã viên mãn rồi. Thế nhưng hiểu biết của họ lại cao siêu và sâu sắc hơn chúng ta; bởi vì khoa học của chúng ta tìm cách giải thích sự sống là gì, khao khát hiểu nó để dạy người khác cách sống, trong khi họ dẫu chẳng cần khoa học vẫn biết cách sống thế nào; điều đó thì tôi hiểu, nhưng tôi không thể hiểu nổi tri thức của họ. Họ cho tôi xem những tán cây của họ, và tôi không thể hiểu nổi tình yêu nồng nhiệt mà họ dành để ngắm nhìn chúng; cứ như thể họ đang trò chuyện với những sinh vật đồng loại vậy. Và có lẽ tôi sẽ không lầm khi nói rằng họ thực sự trò chuyện với cây cối. Vâng, họ đã tìm được ngôn ngữ của riêng mình, và tôi tin chắc rằng những cỗ cây ấy hiểu được họ. Họ nhìn vạn vật tự nhiên đều với ánh mắt ấy—những loài muông thú sống trong hòa bình với họ, không hề tấn công mà ngược lại còn yêu mến họ, bị chinh phục hoàn toàn bởi tình yêu của họ. Họ chỉ tay lên những vì sao và kể cho tôi nghe điều gì đó về chúng mà tôi không tài nào hiểu nổi, nhưng tôi tin chắc rằng họ có sự gắn kết nào đó với các vì sao, không chỉ bằng tư tưởng, mà qua cả một thứ kênh liên lạc sống động nào đó. Ồ, những con người này không hề cố gắng ép tôi phải hiểu họ, họ yêu thương tôi chẳng vì điều đó, nhưng tôi biết rằng họ sẽ chẳng bao giờ hiểu nổi tôi, thế nên tôi hầu như chẳng bao giờ nói với họ về trái đất của chúng ta. Tôi chỉ đứng trước mặt họ mà hôn lên mảnh đất họ đang sống và lặng lẽ tôn thờ chính họ. Và họ nhìn thấy điều đó, để mặc tôi tôn thờ mà không hề bối rối trước sự sùng kính của tôi, bởi tự bản thân họ đã biết yêu thương rất nhiều. Họ chẳng lấy làm buồn bã vì tôi khi có những lúc tôi đẫm lệ hôn lên đôi chân họ, trong lòng dâng trào niềm hạnh phúc khi nhận ra tình yêu mà họ sẽ đáp lại tình cảm của tôi. Có những lúc tôi tự hỏi đầy kinh ngạc rằng làm thế nào mà họ có thể không bao giờ làm tổn thương một sinh vật như tôi, và chưa từng dấy lên dù chỉ một mảy may ghen tị hay đố kỵ trong lòng tôi? Thường thì tôi tự hỏi làm sao mà một kẻ khoác lác và giả dối như tôi lại chưa từng bao giờ kể cho họ nghe những điều tôi biết — những thứ mà dĩ nhiên, họ chẳng hề mảy may hay biết — rằng tôi chưa từng bị cám dỗ bởi mong muốn làm họ ngạc nhiên hay thậm chí là đem lại lợi ích cho họ.

Họ vui tươi và hồn nhiên như những đứa trẻ. Họ lang thang qua những khu rừng và lùm cây tươi đẹp, cất cao những khúc ca du dương; thức ăn của họ rất đạm bạc — trái cây từ những rừng cây, mật ong trong rừng sâu, và sữa từ những loài muông thú yêu quý họ. Công việc họ làm để kiếm đồ ăn và y phục thật ngắn ngủi và chẳng hề nhọc nhằn. Họ yêu nhau và sinh con đẻ cái, nhưng tôi chưa bao giờ nhận thấy ở họ thứ bản năng dục vọng tàn nhẫn vốn ngự trị trên hầu hết mọi con người chốn trần gian này, ở tất cả và từng cá nhân một, thứ vốn là nguồn gốc của hầu như mọi tội lỗi nhân loại trên trái đất. Họ vui mừng khôn tả khi những đứa trẻ chào đời như những sinh linh mới đến để cùng chia sẻ hạnh phúc của họ. Nơi họ không hề có sự cãi vã, chẳng có lòng đố kỵ, và họ thậm chí còn chẳng biết những từ ấy nghĩa là gì. Con cái của họ cũng là con của tất cả mọi người, bởi vì tất cả họ cùng chung sống trong một mái nhà. Hầu như chẳng có bệnh tật nào xảy ra giữa họ, dẫu cho cái chết vẫn tồn tại; nhưng những bậc cao niên của họ ra đi rất đỗi bình yên, tựa như chìm vào giấc ngủ, trao đi những lời chúc phúc cùng nụ cười rạng rỡ và đầy yêu thương tới những người vây quanh để tiễn biệt họ lần cuối. Tôi chưa bao giờ nhìn thấy nỗi buồn hay giọt nước mắt nào trong những dịp như thế, mà chỉ có tình yêu thương dâng trào đến mức ngây ngất, nhưng là một sự ngây ngất bình lặng, trọn vẹn và đầy tính chiêm nghiệm. Người ta có thể nghĩ rằng họ vẫn gắn kết với những người đã khuất sau cái chết, và mối dây liên kết trần thế của họ không hề bị cắt đứt bởi tử thần. Họ hầu như chẳng hiểu nổi tôi khi tôi gặng hỏi về sự bất tử, nhưng hiển nhiên là họ đã xác tín điều đó một cách sâu sắc đến mức không cần phải qua lý trí, khiến cho nó hoàn toàn không phải là một câu hỏi đối với họ. Họ chẳng có đền miếu nào, nhưng lại có một cảm thức thực sự sống động và không đứt quãng về sự hòa hợp làm một với toàn thể vũ trụ; họ không có giáo lý nào, nhưng mang trong mình một sự hiểu biết chắc chắn rằng khi niềm vui trần thế của họ đã chạm đến giới hạn của tự nhiên, thì khi ấy, đối với họ, cho cả người sống lẫn người chết, sẽ là một sự viên mãn lớn lao hơn nữa trong mối giao hòa với toàn bộ vũ trụ. Họ ngóng trông khoảnh khắc ấy với niềm vui sướng nhưng chẳng hề vội vã, không hề khắc khoải tột cùng, mà như thể đã được nếm trải trước hương vị của nó ngay trong lồng ngực, thứ mà họ thường thì thầm kể cho nhau nghe.

Vào buổi chiều trước khi chìm vào giấc ngủ, họ thích thú cất tiếng hát vang trong những hợp âm du dương và hài hòa. Qua những khúc ca ấy, họ giãi bày mọi cảm xúc mà ngày tàn đã mang lại cho họ, ca tụng vẻ huy hoàng và nói lời chào tạm biệt với nó. Họ hát vang những lời ngợi ca thiên nhiên, biển cả, và núi rừng. Họ thích sáng tác những bài ca về nhau, và hồn nhiên tán dương nhau như những đứa trẻ; đó là những khúc ca vô cùng giản dị, nhưng cất lên từ tận đáy lòng và đi thẳng vào trái tim người nghe. Và không chỉ qua những lời ca mà trong cả nếp sống hàng ngày, họ dường như chẳng làm gì khác ngoài việc ngưỡng mộ lẫn nhau. Cảm giác ấy tựa như đang yêu nhau say đắm, nhưng là một thứ tình cảm bao trùm tất cả, mang tầm vóc của cả vũ trụ.

Một vài bài ca của họ, vừa trang nghiêm vừa ngập tràn say đắm, là những thứ mà tôi hầu như không thể hiểu nổi. Dù hiểu nghĩa từng từ nhưng tôi chẳng bao giờ dò thấu hết ý nghĩa sâu xa của chúng. Nó cứ lửng lơ ngoài tầm với của tâm trí tôi, thế nhưng trái tim tôi lại vô thức thấm đẫm ngày một nhiều hơn. Tôi thường kể cho họ nghe rằng tôi đã linh cảm thấy điều ấy từ rất lâu trước đó, rằng niềm vui và sự huy hoàng này đã đến với nỗi niềm trên trái đất của chúng ta dưới hình hài của một nỗi sầu muộn da diết, đôi khi tiệm cận với nỗi đau đớn khôn cùng; rằng tôi đã có sự linh tri về tất cả bọn họ cùng ánh hào quang ấy trong những giấc mơ của trái tim và những thị kiến của tâm trí; rằng thường thì trên trái đất này, tôi không thể ngắm nhìn ánh hoàng hôn buông xuống mà không rơi lệ... rằng trong lòng tôi luôn tồn tại một nỗi dằn vặt khôn nguôi ẩn sau nỗi căm ghét dành cho con người trần thế: tại sao tôi không thể căm ghét họ mà không cần phải yêu họ? tại sao tôi không tài nào ngừng tha thứ cho họ? và trong tình yêu tôi dành cho họ cũng ẩn chứa một nỗi sầu thương khắc khoải: tại sao tôi không thể yêu họ mà không chút căm hờn? Họ lắng nghe tôi, và tôi nhận ra họ chẳng thể tài nào hình dung nổi những gì tôi đang nói, nhưng tôi không hề hối hận vì đã thổ lộ điều đó với họ: tôi biết rằng họ thấu hiểu được mức độ câm nín và quằn quại của nỗi đau trong tôi đối với những kẻ mà tôi đã bỏ lại phía sau. Thế nhưng khi họ nhìn tôi bằng đôi mắt dịu dàng ngập tràn yêu thương, khi tôi cảm thấy rằng trước mặt họ, trái tim tôi cũng trở nên trong trắng và công chính chẳng kém gì họ, thì cảm giác về một cuộc sống viên mãn đến nghẹt thở bỗng ùa về, và tôi lặng lẽ sùng kính họ trong thinh lặng.

Ồ, giờ đây ai nấy đều cười vào mặt tôi, và quả quyết rằng người ta không thể mơ thấy những chi tiết tỉ mỉ như những gì tôi đang kể, rằng tôi chỉ mơ hoặc cảm nhận một luồng xúc cảm bỗng dâng trào trong tim khi mê sảng rồi tự bịa ra các chi tiết ấy khi tỉnh giấc. Và khi tôi bảo họ rằng biết đâu mọi chuyện thực sự là như thế, Chúa ơi, họ đã cười vang vào mặt tôi biết nhường nào, và tôi đã trở thành trò hề buồn cười làm sao! Ồ, vâng, dĩ nhiên là tôi đã bị choáng ngợp bởi chính cảm giác trong giấc mơ của mình, và đó là tất cả những gì còn đọng lại trong trái tim đang rớm máu của tôi; thế nhưng những hình hài và hình tượng thực sự của giấc mơ ấy, nghĩa là chính những thứ mà tôi đã thực sự tận mắt chiêm ngưỡng trong khoảnh khắc mơ màng ấy, lại ngập tràn một sự hài hòa tuyệt diệu, vô cùng đáng yêu và quyến rũ đến nỗi khi tỉnh dậy, tôi dĩ nhiên hoàn toàn bất lực trong việc khoác lên chúng thứ ngôn ngữ nghèo nàn của chúng ta, khiến cho chúng buộc phải mờ nhạt dần trong tâm trí tôi; và vì thế, có lẽ sau đó tôi thực sự bị buộc phải tự bịa ra các chi tiết, để rồi dĩ nhiên là đã làm bóp méo chúng trong niềm khao khát đến cuồng nhiệt muốn truyền tải cho bằng hết, dù chỉ là một phần, những điều ấy nhanh nhất có thể. Nhưng mặt khác, làm sao tôi có thể ngừng tin rằng tất cả những điều đó là sự thật? Nó có lẽ rực rỡ, hạnh phúc và vui tươi hơn gấp ngàn lần những gì tôi đang miêu tả. Giả sử rằng tôi đã mơ đi chăng nữa, thì nó vẫn cứ phải là một thực tại. Các bạn biết không, tôi sẽ kể cho các bạn nghe một bí mật này: biết đâu đó hoàn toàn không phải là một giấc mơ! Bởi vì khi ấy đã có một chuyện vô cùng khủng khiếp xảy ra, một điều gì đó thực tế đến mức rợn ngợp, thứ không thể nào được vẽ vời ra trong một giấc mơ. Trái tim tôi có thể đã sinh ra giấc mơ ấy, nhưng liệu một mình trái tim tôi có đủ khả năng tạo ra biến cố kinh hoàng đã giáng xuống đời tôi sau đó hay không? Làm sao một mình tôi có thể tự bịa ra hay tưởng tượng nổi nó trong giấc mơ? Liệu trái tim nhỏ bé và tâm trí nông cạn, dễ đổi thay của tôi có thể vươn tới được một sự mặc khải chân lý nhường ấy không? Ồ, hãy tự phán xét mà xem: bấy lâu nay tôi vẫn giấu kín điều này, nhưng giờ đây tôi sẽ nói ra sự thật. Sự thật là... tôi đã làm vấy bẩn tất cả bọn họ!