Đó là ngày thứ hai của tuần lễ Phục sinh. Trời ấm áp, bầu trời trong xanh, ánh nắng tràn ngập, rực rỡ và oi ả, nhưng tâm hồn tôi lại vô cùng ủ rột. Tôi thẫn thờ bước đi đằng sau dãy nhà giam. Tôi ngước nhìn những thanh cọc của hàng rào nhà tù kiên cố, đếm những kẻ qua kẻ lại; nhưng thực lòng tôi chẳng có mấy hứng thú để đếm, dẫu đó vốn là thói quen của tôi. Đây đã là ngày thứ hai của những "ngày lễ" trong tù; các tù nhân không phải đi lao động, rất nhiều kẻ đang say xỉn, tiếng chửi bới gào thét và những vụ cãi vã cứ nổ ra liên tục ở mọi góc ngách. Những bài ca gớm ghiếc, tục tĩu cùng các sòng bạc mọc lên ngay bên cạnh những chiếc giường sàn. Vài tên tù nhân bị đồng bọn kết tội vì quá hung hãn và phải chịu hình phạt đòn roi đến mức thập tử nhất sinh, đang nằm trên giường sàn, đắp da cừu chờ qua cơn nguy kịch để tỉnh lại; dao găm cũng đã vài lần được rút ra. Trong suốt hai ngày nghỉ lễ ấy, tất cả những điều này cứ dằn vặt tôi đến mức ngã bệnh. Quả thực, tôi chưa bao giờ có thể chịu nổi sự ồn ào và hỗn loạn của những kẻ say rượu mà không cảm thấy ghê tởm, nhất là lại ở một chốn thế này. Vào những ngày này, ngay cả các giám thị nhà tù cũng chẳng thèm ngó ngàng tới khu giam giữ, không lục soát, không đi tìm rượu vodka, bởi họ hiểu rằng họ buộc phải để cho những kẻ khốn cùng này được vui chơi dăm ba ngày một năm, và mọi chuyện sẽ còn tồi tệ hơn nếu họ không làm thế. Cuối cùng, một cơn giận dữ bùng lên đột ngột trong lồng ngực tôi. Một tù nhân chính trị tên là M. đi ngang qua tôi; hắn nhìn tôi với ánh mắt u ám, đôi tròng mắt lóe lên và đôi môi run rẩy. "Je haïs ces brigands!" hắn rít lên qua kẽ răng với tôi rồi bỏ đi. Tôi quay trở lại buồng giam, dẫu chỉ mới mười lăm phút trước, tôi từng lao ra khỏi đó như một kẻ phát rồ, khi sáu tên lực điền cùng lúc lao vào tên Tatar say xỉn Gazin để trấn áp và bắt đầu nện nhừ tử cho hắn; chúng nện một cách vô thức, những cú đòn ấy đủ sức quật ngã cả một con lạc đà, nhưng chúng thừa biết gã Héc-cu-léc này không dễ gì chết được nên cứ thế thản nhiên ra tay. Giờ đây, khi bước trở vào, tôi nhận thấy ở chiếc giường trong góc khuất nhất của căn phòng, Gazin đang nằm bất tỉnh, gần như không còn chút dấu hiệu sự sống. Hắn nằm đó, đắp một tấm da cừu, và ai nấy đều đi vòng qua hắn mà chẳng một lời bàn tán; dẫu họ tràn đầy hy vọng rằng hắn sẽ tỉnh lại vào sáng hôm sau, nhưng nếu vận rủi đeo bám, thì với trận đòn nhừ tử nhường ấy, mạng sống của con người cũng thật khó bảo đảm. Tôi lủi về chỗ của mình đối diện với khung cửa sổ gắn chấn song sắt, nằm ngửa ra, hai tay gối đầu và nhắm nghiền mắt. Tôi thích nằm như thế; một kẻ đang ngủ sẽ chẳng ai làm phiền, và trong lúc đó người ta có thể thả mình mơ mộng và suy ngẫm. Nhưng tôi chẳng thể mơ mộng nổi, trái tim tôi đập loạn nhịp đầy bất an, và những lời của M., "Je haïs ces brigands!", cứ vọng mãi bên tai tôi. Lại cần chi phải kể lể về những ấn tượng của tôi cơ chứ; đôi khi ngay đến tận bây giờ, vào ban đêm, tôi vẫn mơ thấy những tháng ngày ấy, và chẳng có cơn ác mộng nào thảm khốc hơn thế. Có lẽ người ta sẽ nhận ra rằng, dẫu cho đến tận ngày nay, tôi hiếm hoi lắm mới nhắc đến quãng đời tù tội của mình trên trang viết. Cuốn "Ngôi nhà người chết" đã được tôi viết từ mười lăm năm trước dưới lăng kính của một nhân vật tưởng tượng, một kẻ phạm tội từng giết vợ mình. Nhân tiện, tôi cũng xin nói thêm rằng kể từ dạo đó cho đến tận bây giờ, rất nhiều người vẫn đinh ninh và khăng khăng cho rằng tôi bị đày đi khổ sai chính vì tội mưu sát vợ.

Dần dần, tôi chìm vào trạng thái lơ mơ và từ từ lạc lối trong những ký ức. Suốt bốn năm trời giằng dặc trong ngục tù, tôi vẫn luôn hoài niệm về toàn bộ quá khứ của mình, như thể được sống lại trọn vẹn cuộc đời qua dòng hồi tưởng. Những ký ức ấy cứ thế tự trỗi dậy, hiếm khi nào tôi phải chủ động gọi chúng về. Mọi thứ thường bắt đầu từ một điểm tựa nào đó, một chi tiết nhỏ nhặt đôi khi chẳng ai để ý, rồi cứ thế từng chút một, một bức tranh hoàn chỉnh dần hiện ra, mang theo một ấn tượng sống động và trọn vẹn. Tôi thường phân tích những ấn tượng đó, tô điểm thêm những nét mới cho những sự kiện đã lùi vào dĩ vãng, và tuyệt vời nhất là tôi thường sửa chữa chúng, liên tục sửa chữa chúng — đó chính là niềm vui lớn nhất của tôi. Nhân dịp này, chẳng vì lý do gì mà tôi chợt nhớ đến một khoảnh khắc vô danh từ buổi đầu thơ bé khi tôi mới lên chín — một khoảnh khắc mà tôi tưởng chừng đã quên sạch; nhưng ngặt nỗi lúc bấy giờ tôi lại vô cùng yêu thích việc hồi tưởng về tuổi thơ. Tôi nhớ tháng Tám ở điền trang của gia đình: một ngày khô ráo, tươi sáng nhưng hơi lạnh và lộng gió; mùa hè đang dần tàn lụi và chẳng bao lâu nữa chúng tôi sẽ phải quay về Moskva để chịu đựng cảnh chán ngắt suốt cả mùa đông với những bài học tiếng Pháp, và tôi buồn biết bao khi phải rời xa vùng quê. Tôi bước qua khoảng sân đạp lúa và, đi xuống khe núi, tiến đến lùm bụi rậm rạp bao phủ bờ bên kia của khe núi kéo dài tận khu rừng thưa. Và tôi lao thẳng vào giữa đám bụi rậm, lắng nghe một bác nông dân đang cày bừa một mình ở khoảng đất trống cách đó chừng ba mươi bước chân. Tôi biết bác đang cày ngược lên con dốc đứng, con ngựa lê bước đầy nhọc nhằn, và thỉnh thoảng tiếng gọi "vào nào!" của người nông dân lại vọng lên phía tôi. Tôi quen thuộc hầu hết những người nông dân trên điền trang, nhưng tôi không biết đó là ai đang cày, và tôi cũng chẳng màng điều đó, bởi tôi đang bận tâm với những chuyện riêng của mình. Tôi vốn rất bận rộn; tôi đang bẻ nhữngh cành dẻ gai để quất mấy con ếch. Roi làm bằng cành cây dẻ gai mới tuyệt làm sao, nhưng chúng lại chẳng bền; trong khi cành bạch dương thì hoàn toàn ngược lại. Tôi cũng hứng thú với cả lũ bọ cánh cứng và các loài côn trùng khác; tôi hay sưu tầm chúng, có con trông vô cùng rực rỡ, bắt mắt. Tôi cũng cực kỳ yêu thích những con thằn lằn đỏ và vàng nhỏ nhắn, nhanh nhẹn với những đốm đen trên mình, nhưng tôi lại rất sợ rắn. Dù vậy, rắn hiếm hơn thằn lằn rất nhiều. Ở đó không có nhiều nấm. Muốn hái nấm thì phải sang tận khu rừng bạch dương, và tôi đang định cất bước sang đó. Chẳng có gì trên đời này mà tôi lại tha thiết yêu quý cho bằng khu rừng với những cây nấm, quả dại, với lũ bọ cánh cứng, chim chóc, với nhím và sóc, cùng cái mùi ẩm ướt của lá mục mà tôi vô cùng ái mộ; và ngay cả khi đang viết những dòng này, tôi dường như vẫn ngửi thấy hương thơm của khu rừng bạch dương quê nhà: những ấn tượng ấy sẽ mãi khắc sâu trong suốt cuộc đời tôi. Bỗng nhiên, giữa chốn tĩnh lặng sâu thẳm, tôi nghe thấy một tiếng thét rõ mồn một và rành mạch: "Sói kìa!" Tôi thét lên và, hoảng loạn đến mức mất hồn mất vía, cất giọng gọi hết cỡ rồi lao bổ ra khoảng đất trống, chạy thẳng về phía người nông dân đang cày bừa.

Đó là bác nông dân Marey của chúng tôi. Tôi chẳng biết cái tên ấy có thực sự tồn tại hay không, nhưng mọi người đều gọi bác là Marey — một người nông dân thấp đậm, vạm vỡ ở tuổi ngũ tuần, với mái tóc râu màu nâu sẫm điểm xuyết nhiều sợi bạc đang xòa rộng. Tôi biết bác, nhưng trước đó hầu như chưa từng có dịp chuyện trò. Bác dừng ngựa lại khi nghe tiếng kêu của tôi, và khi tôi thở hổn hển, một tay bám lấy chiếc cày, tay kia túm chặt lấy tay áo bác, bác liền nhận ra tôi đang sợ hãi đến nhường nào.

— Có sói! — Tôi kêu lên, thở hồng hộc.

Bác ngẩng phắt đầu lên, không khỏi đưa mắt nhìn quanh dù chỉ trong chốc lát, suýt thì tin là thật.

— Sói đâu hả cháu? —

— Một tiếng thét... ai đó vừa hét lên: "sói"... — Tôi lắp bắp.

— Nhảm nhí, nhảm nhí! Sói nào chứ? Cháu tưởng tượng ra đấy thôi! Làm gì có con sói nào cơ chứ? — Bác lầm bầm, tìm cách trấn an tôi. Nhưng tôi vẫn run lẩy bẩy, bám chặt lấy chiếc áo blouse bằng vải thô của bác, và chắc hẳn mặt tôi lúc đó xanh như tàu lá. Bác nhìn tôi với một nụ cười đầy áy náy, rõ ràng là đang vô cùng lo lắng và bận tâm cho tôi.

— Chà, cháu bị dọa cho sợ chết khiếp rồi đây, ây da, ây da! — Bác lắc đầu. — Nào, ngoan nào... Thôi nào cục cưng, ây da! —

Bác chìa tay ra, và đột nhiên vỗ về má tôi.

— Thôi nào, thôi nào, có Chúa phù hộ cho cháu! Hãy làm dấu thánh đi! —

Nhưng tôi chẳng làm dấu thánh. Khóe miệng tôi cứ giật giật, và tôi nghĩ điều đó đã gây ấn tượng sâu sắc với bác. Bác giơ ngón tay dày cộm, dính đầy đất và có chiếc móng đen của mình ra, nhẹ nhàng chạm lên đôi môi đang run rẩy của tôi.

— Ây da, thôi nào, thôi nào, — bác bảo tôi bằng một nụ cười hiền hậu, chậm rãi tựa như người mẹ. — Tội nghiệp chưa, chuyện gì thế này? Nào, thôi nào! —

Cuối cùng tôi cũng hiểu ra rằng chẳng có con sói nào cả, và tiếng thét tôi vừa nghe chỉ là do trí tưởng tượng của mình. Thế mà tiếng thét ấy lại rõ ràng và rành mạch đến thế, dẫu những tiếng thét tương tự (không chỉ về loài sói) tôi từng tưởng tượng ra dăm ba lần trước đó, và tôi thừa nhận điều đó. (Những ảo giác ấy rồi cũng biến mất khi tôi lớn lên.)

— Thôi, cháu đi đây ạ, — tôi rụt rè nhìn bác hỏi dò.

— Ừ, đi đi, bác đứng đây canh cho cháu đi. Bác không để con sói nào bén mảng tới chỗ cháu đâu, — bác nói thêm, vẫn dành cho tôi nụ cười ấm áp như người mẹ. — Thôi, Chúa phù hộ cho cháu! Nào, chạy đi chơi đi, — rồi bác làm dấu thánh cho tôi và tự làm dấu cho chính mình. Tôi bước đi, cứ cách khoảng chục bước lại ngoái đầu nhìn lại một lần. Marey đứng yên cùng con ngựa cái khi tôi bước đi, ngước nhìn theo và gật đầu chào mỗi lần tôi ngoái lại. Phải thú nhận là tôi cảm thấy hơi ngượng ngùng vì để bác thấy mình sợ hãi đến thế, nhưng khi bước đi tôi vẫn còn sợ sói lắm, mãi cho đến khi tới được cái chảo lúa đầu tiên lưng chừng sườn dốc; đến lúc đó nỗi sợ hãi mới tan biến hoàn toàn, và bất ngờ thay, con chó mực Voltchok của nhà tôi lao ra đón tôi. Ở bên Voltchok, tôi cảm thấy vô cùng an toàn, và tôi ngoái lại nhìn Marey lần cuối; tôi không còn nhìn rõ mặt bác nữa, nhưng tôi cảm nhận được rằng bác vẫn đang mỉm cười trìu mến và gật đầu với mình. Tôi vẫy tay chào bác; bác vẫy tay đáp lại rồi thúc con ngựa cái chuyển động. "Vào nào!" Tôi lại nghe thấy tiếng gọi của bác vọng lại từ đằng xa, và con ngựa cái lại lầm lũi kéo chiếc cày.

Tất cả những chuyện ấy bỗng nhiên ùa về trong tâm trí tôi, chẳng vì lý do gì cả, nhưng lại chi tiết đến từng chân tơ kẽ tóc. Tôi sực tỉnh, ngồi vùng dậy trên chiếc giường sàn, và tôi nhớ là mình vẫn đang mỉm cười lặng lẽ trước những ký ức vừa qua. Tôi chìm đắm trong những hoài niệm ấy thêm một phút nữa.

Khi trở về nhà ngày hôm đó, tôi chẳng kể với ai về "cuộc phiêu lưu" của mình với Marey cả. Và quả thực đó cũng chẳng phải là một cuộc phiêu lưu. Chẳng mấy chốc tôi đã quên bẵng đi về Marey. Khi thỉnh thoảng chạm mặt bác về sau này, tôi chưa từng mảy may nhắc đến chuyện con sói hay bất cứ điều gì khác với bác; thế mà giờ đây, bất thình lình, hai mươi năm sau ở chốn Siberia này, tôi lại nhớ như in cuộc gặp gỡ ấy đến từng chi tiết nhỏ nhặt nhất. Chắc hẳn nó đã ẩn giấu đâu đó trong tâm hồn tôi, dẫu tôi hoàn toàn không hay biết, và chỉ chực chờ trỗi dậy khi cần đến; tôi nhớ nụ cười hiền hậu, chan chứa tình mẫu tử của người nông dân nô dịch nghèo khổ, cách bác làm dấu thánh cho tôi và lắc đầu ái ngại. "Thôi nào, cháu bị dọa cho sợ suýt chết, cục cưng ạ!" Và tôi nhớ rõ nhất là ngón tay dày dặn, bám đầy đất bùn mà bác đã dùng để nhẹ nhàng, với một sự dịu dàng đầy rụt rè, chạm lên đôi môi đang run rẩy của tôi. Tất nhiên ai cũng sẽ dỗ dành một đứa trẻ, nhưng dường như có một điều gì đó hoàn toàn khác biệt đã diễn ra trong cuộc gặp gỡ đơn độc ấy; và dẫu tôi có là con trai ruột của bác đi chăng nữa, thì bác cũng chẳng thể nhìn tôi bằng đôi ánh mắt rực sáng tình yêu thương hơn thế. Và điều gì đã khiến bác hành động như vậy? Rốt cuộc thì bác chỉ là nông nô của chúng tôi, còn tôi là tiểu chủ của bác cơ mà. Sẽ chẳng có ai biết được rằng bác từng đối xử tử tế với tôi để mà ban ơn hay thưởng phạt. Phải chăng bác vốn là người vô cùng yêu quý trẻ con? Một vài người vốn là như thế. Đó chỉ là một cuộc gặp gỡ cô độc giữa cánh đồng hoang vắng, và có lẽ chỉ có Chúa từ trên cao mới thấy được bằng cảm xúc nhân văn sâu sắc, cùng sự dịu dàng tinh tế đến mức gần như nữ tính, trái tim của một gã nông nô Nga thô kệch, dốt nát tột cùng — kẻ mà lúc bấy giờ còn chưa hề có chút mường tượng hay ý niệm nào về sự tự do của chính mình — lại có thể tràn ngập biết bao yêu thương. Phải chăng đây chính là điều mà Konstantin Aksakov từng ám chỉ khi ông bàn về bề dày văn hóa của tầng lớp nông dân nước ta?

Và khi tôi bước xuống giường, đảo mắt nhìn xung quanh, tôi chợt nhận ra mình có thể nhìn những con người bất hạnh này bằng một ánh mắt hoàn toàn khác, và tựa như một phép màu, mọi thù hận hay giận dữ trong lồng ngực tôi bỗng chốc tan biến sạch sành sanh. Tôi lang thang bước đi, ngước nhìn vào những gương mặt lướt qua. Gã nông dân đầu trọc, mang vết nhục hình tội phạm trên mặt, đang gào thét những câu ca say xỉn khàn đặc kia, biết đâu chính là Marey; tôi nào có thấu được tấm lòng hắn.

Tôi lại gặp M. vào buổi tối hôm đó. Tội nghiệp anh ta! Anh ta chẳng thể có chút ký ức nào về những người nông dân Nga, và cũng chẳng có cái nhìn nào khác về những con người này ngoài câu: "Je haïs ces brigands!" Vâng, những tù nhân người Ba Lan quả thực còn phải chịu đựng nhiều đớn đau hơn cả tôi.